گردن زدن کافران در آیه ۴ سوره محمد

سؤال

مراد از «گردن زدن کافران» در آیه ۴ سوره محمد چیست؟‌ در عصر کنونی باید چگونه با کافران برخورد کرد؟

آیه ۴ سوره محمد، در روش برخورد با مشرکان در جنگ، دستور داده هنگام روبه‌رو شدن با کافران، گردن آنان زده شود. عبارت ﴿فَضَرْبَ الرِّقَابِ؛ گردن زدن﴾کنایه از قتل است؛ بنابراین مراد از رویارویی و گردن زدن، جنگیدن و کشتن در میدان جنگ است.

در ادامه آیه، دستور داده شده تا زمانی به جنگ ادامه دهید که نبرد پایان یابد و پس از جنگ، اسیران را آزاد کنید یا این‌که از آنان فدیه گرفته و سپس آزادشان کنید؛ بنابراین قتل بعد از جنگ به‌طور کلی منتفی شده‌است.

متن آیه ۴ سوره محمد

﴿ فَإِذَا لَقِیتُمُ الَّذِینَ کفَرُواْ فَضَرْبَ الرِّقَابِ حَتی إِذَا أَثخْنتُمُوهُمْ فَشُدُّواْ الْوَثَاقَ فَإِمَّا مَنَّا بَعْدُ وَ إِمَّا فِدَاءً حَتی تَضَعَ الحْرْبُ أَوْزَارَهَا ذَلِک وَ لَوْ یَشَاءُ اللَّهُ لاَنتَصَرَ مِنهْمْ وَ لَکن لِّیَبْلُوَاْ بَعْضَکم بِبَعْضٍ وَ الَّذِینَ قُتِلُواْ فی سَبِیلِ اللَّهِ فَلَن یُضِلَّ أَعْمَالَهُمْ؛

و هنگامی که با کافران در میدان جنگ روبه‌رو شدید گردن‌های‌شان را بزنید، (و این کار را همچنان ادامه دهید) تا به اندازه کافی دشمن را در هم بکوبید؛ در این هنگام اسیران را محکم ببندید؛ سپس یا بر آنان منّت گذارید (و آزادشان کنید) یا در برابر آزادی از آنان فدیه [= غرامت] بگیرید؛ (و این وضع باید همچنان ادامه یابد) تا جنگ بار سنگین خود را بر زمین نهد، (آری) برنامه این است! و اگر خدا می‌خواست خودش آنها را مجازات می‌کرد، اما می‌خواهد بعضی از شما را با بعضی دیگر بیازماید؛ و کسانی که در راه خدا کشته شدند، خداوند هرگز اعمال‌شان را از بین نمی‌برد!

محمد:۴

﴾

شأن نزول آیه ۴ سوره محمد

برخی از مفسران گفته‌اند که ﴿وَ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَلَنْ یُضِلَّ أَعْمالَهُمْ﴾ درباره اصحابی نازل شده که در جنگ احد به شهادت رسیدند. اما آیه عام است و شامل شهدای جنگ بدر، احد و دیگر میدان‌های جنگی می‌شود. این آیه در صدد بیان یک قاعده کلی است؛ در همه عصرها که جنگی میان کافران و مسلمانان اتفاق بیفتد، این آیه مصداق دارد.

شیوه برخورد با کافران در جنگ

قرآن دستور بر گردن‌زدن کفار در حال جنگ دارد و گردن زدن كنايه از قتل است، هدف آیه، شکست و درهم‌کوبیدن مقاومت دشمن در میدان نبرد است و اشاره به «گردن زدن» بیانگر یکی از روشن‌ترین مصادیق شدت در مبارزه است؛ بنابراین، این حکم به شرایط جنگ و رویارویی مستقیم با دشمن مربوط می‌شود و به معنای کشتن کافران در هر مکان و شرایطی نیست.

در میدان جنگ، رویارویی قاطع با دشمن برای حفظ جان و توان نیروهای خودی ضروری است. این مبارزه باید تا زمانی ادامه یابد که مقاومت دشمن درهم شکسته شود. همچنین آیه بر یک دستور حساب‌شده جنگی تأکید دارد: پیش از تضعیف کامل توان رزمی دشمن، نباید به اسیر گرفتن پرداخت؛ زیرا این کار ممکن است موجب کاهش تمرکز و تزلزل موقعیت نیروهای درگیر شود.

اسیر گرفتن پس از پایان جنگ

پیش از درهم شکستن مقاومت دشمن، نباید به اسیر گرفتن پرداخت؛ زیرا رسیدگی به اسیران ممکن است نیروها را از وظیفه اصلی خود بازدارد و موقعیت آنان را در جنگ تضعیف کند. جمله ﴿حَتَّى إِذا أَثْخَنْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثاقَ؛ تا به اندازه كافى دشمن را در هم بكوبيد؛ در اين هنگام اسيران را محكم ببنديد.﴾(محمد:۴) این قسمت یک دستور برای بعد از جنگ است که باید افراد زنده دستگیر شده و محکم بسته شوند تا فرصت ضربه زدن به مسلمانان را نداشته باشند. یا فرار نکنند.

حکم آزادسازی اسیران

حاکم اسلامی بعد از پایان جنگ باید در مورد اسیران تصمیم‌گیری کند و قرآن در این باره چند حکم نسبت به اسیران داده‌است:

• آزاد کردن بدون گرفتن چیزی: ﴿فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ؛ يا بر آنان منّت گذاريد (و آزادشان كنيد)﴾
• گرفتن چیزی برای آزاد کردن: ﴿وَ إِمَّا فِداءً؛ يا در برابر آزادى از آنان فديه [غرامت‏] بگيريد.﴾ گرفتن چیزی یعنی فداء، چند قسم است: یک) تبادل اسرا که دشمنان اسيران مسلمانان را رها كنند و مسلمانان نیز اسرای آن‌ها را آزاد کنند. دو) در مقابل آزادی اسرا مالى بدهند و رها شوند و کسی حق کشتن آن‌ها را ندارد.

بنابراین‌ کشتن اسیر جنگی پس از پایان جنگ جایز نیست؛ بلکه رهبر مسلمانان بر اساس مصالحی که در نظر می‌گیرد، آن‌ها را گاه بدون عوض، گاه با عوض، آزاد می‌سازد.

جنگ محل آزمون الهی

آزمایش یکی از فلسفه‌های اصلی جنگ و از مهم‌ترین عرصه‌های رویارویی حق و باطل است. در این پیکارها، مؤمنان واقعی از مدعیان ایمان شناخته می‌شوند، استعدادها شکوفا و روحیه استقامت تقویت می‌گردد. خداوند با فرمان جهاد، مؤمنان را می‌آزماید تا ایمان و توانایی‌های آنان پرورش یابد. اگر مؤمنان در برابر ظلم و ستم کنار می‌نشستند و خداوند هر بار با نیروی غیبی دشمنان را نابود می‌کرد، جامعه‌ای سست، خمود و ناتوان شکل می‌گرفت که از ایمان و اسلام تنها نامی باقی می‌ماند. قرآن روی این نکته تاکید کرده است: ﴿وَ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ لاَنْتَصَرَ مِنْهُمْ وَ لكِنْ لِيَبْلُوَا بَعْضَكُمْ بِبَعْضٍ؛ و اگر خدا مى‏‌خواست خودش آنها را مجازات مى‏‌كرد، اما مى‌‏خواهد بعضى از شما را با بعضى ديگر بيازمايد.﴾(محمد:۴)