شکر نعمت و کفران نعمت

سؤال

شکر نعمت و کفر نعمت چیست؟

شکر نعمت شامل شکر قلبی، زبانی و عملی است. شکر قلبی یعنی اعتراف به اینکه همه نعمت‌ها از خداوند است؛ شکر زبانی شامل ستایش خداوند، مانند گفتن «الحمدلله» و شکر عملی شامل صرف نعمت‌ها در راه رضای خداوند است

کفر نعمت به معنای ناسپاسی و استفاده نادرست از نعمت‌های الهی است. کفران نعمت عاملی برای از دست رفتن برکت و ناپایداری نعمت‌هاست و از آن به عنوان یکی از انواع کفر یاد می‌شود.

شکر نعمت

مراحل شکر نعمت

مفسران گفته‌اند شکر نعمت مراحلی دارد:

1. شکر قلبی که انسان همه نعمت‌ها را از خداوند بداند.
2. شکر زبانی، نظیر گفتن‏ «الْحَمْدُلِلَّهِ».
3. شکر عملی که با انجام عبادات و صرف کردن عمر و اموال در مسیر رضای خدا و خدمت به مردم به دست می‌آید.

هر گاه انسان‌ها نعمت‌های خدا را درست در همان هدف‌های واقعی نعمت صرف کردند، ثابت کرده‌اند که شایسته و لایق نعمت بیشتر هستند. با شکر، نه تنها نعمت‌های خداوند بر بندگان زیاد می‌شود، بلکه خود بندگان نیز رشد پیدا می‌کنند‏. خداوند در برابر نعمت‌هایی که به بندگان می‌بخشد نیازی به شکر آنها ندارد و اگر دستور به شکرگزاری داده آن هم موجب نعمت دیگری بر بندگان و یک مکتب عالی تربیتی است. تشکر به زبان و عمل از احسان‌کننده را قاعده عقلایی است که نعمت‌گیرنده، نعمت‌دهنده را در دل دوست می‌دارد و در عمل او را احترام می‌کند.

شکر نعمت در قرآن

واژه شکر با مشتقاتش 75 مرتبه در قرآن آمده است. خداوند بر تشکر بندگان از نعمت‌های خود اصرار ورزیده است که فواید آن به خود بندگان می‌رسد.

• خداوند خود را شکرگزار حقیقی معرفی کرده است که ثمره کارهای بندگانش را بی‌پاداش نمی‌گذارد.
• انسان‌ها را به شکرگزاری دعوت می‌کند.
• پاداش شکرگزاران را یادآور می‌شود.
• نعمت‌هایی را یادآوری می‌کند که به عنوان نشانه و دلیل برای بندگانش عطا کرده است تا شکر گزار باشند.
• شکرگزاران را به عنوان الگو و نمادی برای جامعه معرفی می‌کند.
• شکرگزار نبودن عده‌ای از مردم و کمی شکرگزاران را یادآور شده و انسان‌ها را موعظه و توبیخ می‌کند که چرا شکرگزاران کم هستند و خدا را در برابر این همه نعمت شکر نمی‌کنید.

شکر نعمت در روایات

روایات زیادی درباره شکر نعمت آمده است:

• امیرمومنان علی(ع) فرمود: «شکر کردن زینت توان‌گریاست.»‏
• امیرمومنان علی(ع) فرمود: «هنگامی که مقدمات نعمت‌های خداوند به شما می‌رسد سعی کنید با شکرگزاری، بقیه را به سوی خود جلب کنید، نه آنکه با کمی شکرگزاری آن را از خود برانید.»
• امام صادق(ع) فرمود: «شكر هر نعمتى گرچه بزرگ باشد، اين است كه خدا عز و جل را بر آن سپاس گوئى.»
• أبى بصير، گويد: به امام صادق(ع) گفتم: براى شكر اندازه‏اى است كه چون بنده آن را انجام دهد شاكر باشد؟ فرمود: آرى گفتم: آن چيست؟ فرمود: «خدا را در هر نعمتى‏ كه دارد از اهل و مال، حمد گويد و اگر در مالى كه به او انعام كرده حقى باشد آن را ادا كند.»
• امام صادق(ع) فرمود: «خدا هر نعمتى به بنده‌‏اى دهد، کوچک باشد يا بزرگ و آن بنده بگويد: الحمد للَّه، شكرش را ادا كرده است.»
• ‏امام رضا(ع) فرمود: «هر كه خدا را بر نعمتى حمد كند او را شكر كرده و حمد از آن نعمت برتر است.»

کفران نعمت

کفران نعمت، به‌معنای ناسپاسی و نادیده گرفتن نعمت‌های خداوند، یکی از گناهان کبیره به‌شمار می‌آید و ضد شکر نعمت محسوب می‌شود؛ شکر نعمت به معنای آشکار کردن و قدردانی از نعمت است. کفران نعمت با رفتارهای ناسپاسانه مانند استفاده نامناسب از نعمت‌ها، بی‌توجهی به لطف دیگران، و پنهان کردن ارزش نعمت نمایان می‌شود. واژه «کفران» معمولاً برای انکار یا نادیده گرفتن نعمت به کار می‌رود.

معنای کفران نعمت را سوء استفاده از نعمت‌های بدنی و نیروهای معنوی و علم و مال و موقعیت‌های اجتماعی و غیره دانسته‌اند. به‌طور نمونه قدرت بدنی را در راه فحشاء و ستمگری بر مظلومان و پول را در قمار و فساد به جای دادن واجبات مالی و کمک به مستحقین صرف نماید.

کفران نعمت در قرآن

در آیات قرآن، کفران نعمت نکوهش شده و در مقابل شکر قرار داده شده است. مفسران قرآن گفته‌اند که اگر نعمت خدا در مسیر غیر حق مصرف شود، کفران نعمت و زمینه کفر است‏. مفسران گفته‌اند کیفر کفران نعمت، تنها گرفتن نعمت نیست، بلکه حتی گاهی نعمت سلب نمی‌شود، ولی به صورت نقمت و استدراج در می‌آید تا شخص، کم‌کم سقوط کند.

کفران نعمت می‌تواند به زوال و تبدیل آن به نقمت منجر شود. در قرآن، در آیه ۱۱۲ سوره نحل، خداوند گرسنگی و ترس را به عنوان پیامد ناسپاسی معرفی کرده است. همچنین در آیات ۱۵ تا ۱۷ سوره سباء، نتیجه کفران نعمت قوم سباء را از دست دادن سرزمین آباد و گرفتار شدن در سختی و نقمت می‌داند.

کفران نعمت در روایات

همچنین، احادیث متعددی در جوامع روایی، این عمل را محکوم کرده‌اند و آن را یکی از انواع کفر در قرآن و از لشکریان جهل (الشُّکْرُ وَ ضِدَّهُ الْکُفْرَانَ) دانسته‌اند. امام سجاد(ع) این گناه را سبب تغییر نعمت‌های الهی می‌داند، و امام صادق(ع) نیز کفران نعمت را عاملی برای ناپایداری آن‌ها برمی‌شمارد.

آیه «لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ وَ لَئِنْ کَفَرْتُمْ إِنَّ عَذابِی لَشَدِید»

آیه ۷ سوره ابراهیم را مهم‌ترین و صریح‌ترین آیه قرآن در مورد شکر نعمت یا کفران آن دانسته‌اند. در این آیه خداوند گفته است اگر شکرگزاری نمودید (نعمت شما را) زیاد می‌نمایم و اگر ناسپاسی و کفران کردید عذاب من محققا سخت است. مراد از این آیه را این دانسته‌اند که شکر قولی و قلبی و خدمت‌گزاری شما از خداوند سبب زیادتی نعمت خداوند بر شما می‌شود و اگر کفران نعمت کردید به عذاب شدید گرفتار خواهید شد.

مفسران ذیل این آیه گفته‌اند افزایش نعمت‌های خداوند که به شکرگزاران وعده داده شده، تنها به این نیست که نعمت‌های مادی تازه‌ای به آنها ببخشد، بلکه نفس شکرگزاری که توأم با توجه مخصوص به خدا و عشق تازه‌ای نسبت به ساحت مقدس او است، خود یک نعمت بزرگ روحانی است که در تربیت نفوس انسان‌ها، و دعوت آنان به اطاعت فرمان‌های الهی، فوق‌العاده مؤثر است، بلکه شکر ذاتاً راهی است برای شناخت هر چه بیشتر خداوند. به همین دلیل علمای عقائد در علم کلام برای اثبات وجوب معرفه اللَّه (شناخت خدا) از طریق وجوب شکر منعم (نعمت‌بخش) وارد شده‌اند.