کریم (اسماء الحسنی)

سؤال

کریم صفت خداوند به چه معناست؟

کریم یکی از صفات خداوند است که به معنای بخشنده، مهربان و عالی است. این صفت به مفهوم بخشش بی‌منت و تبدیل گناه به حسنات اشاره دارد.

کریم در قرآن صفت برای خداوند، رسول، قرآن، فرشتگان و دیگر مفاهیم به کار رفته و نمادی از کرامت و فضل بی‌پایان است.

مفهوم‌شناسی کریم

کریم از ریشه کرم در لغت به معانی بخشاینده، نیکو، شریف و اسمی جامعِ همه خیرات و فضایل و امور پسندیده است. کریم را به معنای کسی که خیر بسیار می‌رساند و چیزی که نفعش دوام دارد، معنا کرده‌اند. تعبیر «کریم» به معنی مفید و فایده داشتن است، وقتی می‌خواهند شخص یا چیزی را غیر مفید معرفی کنند، می‌گویند: «لا کرامه فیه؛ فایده‌ای در او نیست».

کریم کسی است که به وعده خویش وفا می‌کند، امید آرزومندان را ناامید نمی‌کند و بر عطای خود منت نمی‌گذارد.

کریم بخشنده‌ای است که تمام افعالش احسان است، و انتظار هیچ سودی در مقابل احسان خود ندارد. کم را می‌پذیرد و پاداش زیاد در برابر آن می‌دهد و عطایش پایان‌ناپذیر است. در کرم خداوند همین بس که تنها به عفو گنهکار راضی نمی‌شود بلکه گناهان را (در مورد کسانی که شایستگی دارند) به حسنات تبدیل می‌کند.

کاربردهای قرآنی کریم

واژه کریم ۲۷ بار در قرآن تکرار شده که فقط در دو آیه، برای خدا به کار رفته است؛ قرآن خدا را غنی و کریم معرفی کرده است:﴿وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ رَبِّی غَنِیٌّ کَریمٌ؛ و هر کس کفران نماید پروردگار من، غنیّ و کریم است!﴾(نمل:۴۰) در آیه دیگر انسان را از مغرور شدن در مقابل پرودگار کریم برحذر داشته است:﴿یا أَیُّهَا الْإِنْسانُ ما غَرَّکَ بِرَبِّکَ الْکَریمِ؛ ای انسان! چه چیز تو را در برابر پروردگار کریمت مغرور ساخته است؟!﴾(انفطار:۶)

واژه کریم در قرآن، برای چند چیز به عنوان وصف به کار رفته است؛ از جمله رسول؛ کتاب و نوشته؛ قرآن؛ عرش؛ فرشتگان؛ مقام؛ رزق؛ اجر؛ قول؛ مدخل (ورودی)؛ زوج؛ افراد محترم. قرآن گاهی به آرامش‌بخش، پسندیده، خوب و فایده‌مند نیز از واژه کریم استفاده می‌کند.

وجوه معنایی کریم بودن خدا

کریم از جمله اسمای خداوند است که بر انسان نیز اطلاق می‌شود، اما برای انسان، مجازی است و برای خداوند، حقیقی. کریم را از سویی، به اعتبار اینکه صفت نقص را از خداوند نفی می‌کند، از صفات ذات می‌توان به‌شمار آورد. از سوی دیگر، به اعتبار اینکه فضل و بخشش پیش از همه از خداوند آغاز شده است، کریم از صفات فعل به‌شمار می‌آید. به این معنا، کریم حاصل فضل و جود خداوند است.

کریم بودن خدا به سه مفهوم اساسی اشاره دارد.

1. جواد: یعنی بخشنده‌ای که بسیار و بدون هیچ مانعی می‌بخشد و کفران و عصیان بندگان در بخشش او اثری ندارد و به معنای والاتری یعنی کسی که همه افعالش احسان و انعام است.
2. صفوح: صفوح در میان صفات خداوند بمعنی بسیار عفو کننده نسبت به گناهان است، گویا از مجازات گناهکار با بزرگواری خویش روگردان شده است، گفته می‌شود: «صفح عن ذنبه» هنگامی که گناه او را عفو کند.
3. عزیز: خداوند خودش را با این واژه وصف نموده است، صفت عزیز، خداوند کریم را بر قادر بودنش نسبت به همه موجودات توصیف می‌کند که هیچ موجودی را نشاید با او مقایسه نمود و پیوسته اوست که بر جهان چیره است.

خدا کریم است یعنی اگر نعمتی می‌دهد و عطایی می‌کند هیچ قسم سودی را برای خود منظور ندارد، و علاوه بر این در احسانی که می‌کند بدی‌ها و نادانی‌ها و نافرمانی‌های مربوب را در نظر نمی‌گیرد، و از همه اغماض می‌کند، که کفران چنین ربی باز هم زشت‌تر و توجه عتاب و مذمت شدیدتر و روشن‌تر است. برخی با توجه به معنای لغوی کریم، اساس معنای آن را شتاب به سوی امور خیر دانسته و گفته‌اند که خداوند اکرم الاکرمین است، زیرا سبب هر خیر و آسان کننده آن است.