نماز شب در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

نسخهٔ کنونی تا ‏۳۱ ژانویهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۴:۰۱

سؤال

در آیات قرآن چه اهمیت و فضیلتی برای نماز شب، ذکر شده است؟

درگاه‌ها

نماز شب یکی از عبادات مستحبی است که در قرآن به صراحت نیامده است. در روایات اسلامی برخی از آیات مانند آیه ۱۷ سوره آل عمران، آیه ۱۷ و ۱۸ سوره ذاریات، آیه ۱۶ تا ۱۸ سوره سجده به نماز شب تفسیر شده است.

نماز شب در فقه

نماز شب ۱۱ رکعت است: هشت رکعت آن به صورت چهار نماز دورکعتی به نیت نافله شب یا نماز شب خوانده می‌شود. دو رکعت به نیت نماز شَفع. یک نماز یک‌رکعتی هم به نیت نماز وَتر خوانده می‌شود.^[۱]^[۲]

اهمیت نماز شب در قرآن

پاداش سحر خیزان و نیکوکاران

وَالَّذِینَ یَبِیتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّدًا وَقِیَامًا

سوره فرقان، آیه ۶۴

خداوند علاقه اهل تقوی به شب زنده‌داری را اینگونه بیان می‌فرماید: ﴿كانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ ما يَهْجَعُونَ‌ وَ بِالْأَسْحارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ﴾(ذاریات:۱۷–۱۸) ^[۳]

امام صادق(ع) درباره ﴿وَ بِالْأَسْحارِ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ﴾ فرمود: «مراد، هفتاد مرتبه استغفار کردن در نماز وِتر نماز شب است.»^[۴]

خصوصیات پرهیزکاران

پرهیزکاران در مسير اطاعت و ترک گناه، استقامت مى‌ورزند؛ راستگو هستند؛ در برابر خدا خضوع، و در راه او انفاق مى‌كنند؛ و در سحرگاهان از خداوند، آمرزش مى‌طلبند: ﴿الصّاِبرینَ و الصَّادِقِینَ وَ القَانِتِینَ وَ الْمُنفِقِینَ وَالْمُسْتغْفِرِینَ بِاْلأَسْحَارِ﴾(آل عمران:۱۷) در روایتی از امام صادق(ع) ﴿وَالْمُسْتغْفِرِینَ بِاْلأَسْحَارِ﴾ به نماز شب تفسير شده است.^[۵] ^[۶]

ایمان و عبادت در دل شب

شب‌ زنده‌داری یکی از ویژگی‌های برجسته مومنان است: ﴿تَتَجَافَىٰ جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفًا وَطَمَعًا؛ پهلوهای‌شان از خواب‌گاه‌های‌‍شان دور می‌شود در حالی که همواره پروردگارشان را به علت بیم [از عذاب] و امید [به رحمت و پاداش] می‌خوانند.﴾(سجده:۱6) در روایتی از امام صادق(ع)، خواندن نماز در شب یکی از کارهای دور شدن از بسترها و خواندن خدا دانسته شده است.^[۷] امام صادق(ع) در روایت دیگری فرمود: هر کار نیکی که انسان با ایمان انجام می‌دهد پاداشش در قرآن ذکر شده است جز نماز شب که به خاطر اهمیت آن خداوند آن را با صراحت بیان نفرمود. همین قدر فرموده است: ﴿پهلوهای‌شان از بسترها در دل شب دور می‌شود و به پا می‌خیزند و رو به درگاه خدا می‌آورند و پروردگار خود را با بیم و امید می‌خوانند.﴾(سجده:۱۶) ^[۸]

نماز شب کاری پسندیده

إِنَّ نَاشِئَةَ اللَّیْلِ هِیَ أَشَدُّ وَطْئًا وَأَقْوَمُ قِیلًا

سوره مزمل، آیه ۶

امام صادق(ع) در تفسیر آیه کارهای نیک اثر کارهای بد را از بین می‌برد: ﴿إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ﴾(هود:۱۱)، فرمود: «نماز شب گناهان روز را از بین می‌برد.»^[۹]

جستارهای وابسته

پانویس

↑ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، 2:‎ 245.
↑ خمینی، تحریر الوسیله، 143.
↑ طبرسی‏، مجمع البیان‏، 9:‎ 155.
↑ طوسی‏، تهذیب الاحکام‏، 2:‎ 130.
↑ طبرسی‏، مجمع البیان‏، 2:‎ 714.
↑ ابن بابویه‏، ثواب الأعمال و عقاب الأعمال‏، 171.
↑ طوسی، الامالی‏، 294.
↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه‏، 12:‎ 230.
↑ کلینی‏، الکافی‏، 3:‎ 266.

منابع

طباطبایی یزدی، محمد کاظم (۱۴۱۹). العروة الوثقی.
موسوی خمینی، روح الله (۱۴۳۴). تحریر الوسیله.
طبرسی، فضل بن حسن (١٣٥٠). مجمع البیان. تهران: انتشارات فراهانی.
شیخ طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن (۱۴۰۷). تهذیب الاحکام. به کوشش حسن خرسان موسوی. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
ابن بابويه، محمد بن على (۱۴۰۶). ثواب الأعمال و عقاب الأعمال. قم: دار الشريف الرضي للنشر.
طوسی، محمد بن حسن (۱۴۱۴). ألامالی. قم: دار الثقافه.
مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۷۱). تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
کلینی، محمد بن یعقوب (۱۴۰۷). الکافی. تهران: دار الکتب الاسلامیه.

[1] طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، 2:‎ 245.

[2] خمینی، تحریر الوسیله، 143.

[3] طبرسی‏، مجمع البیان‏، 9:‎ 155.

[4] طوسی‏، تهذیب الاحکام‏، 2:‎ 130.

[5] طبرسی‏، مجمع البیان‏، 2:‎ 714.

[6] ابن بابویه‏، ثواب الأعمال و عقاب الأعمال‏، 171.

[7] طوسی، الامالی‏، 294.

[8] مکارم شیرازی، تفسیر نمونه‏، 12:‎ 230.

[9] کلینی‏، الکافی‏، 3:‎ 266.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

@@ خط ۴: / خط ۴: @@
 {{پایان سوال}}
 {{درگاه|قرآن}}
-{{پاسخ}}'''نماز شب''' یکی از عبادات مستحب در دین [[اسلام]] است که در قرآن به به صراحت نیامده است. در روایات اسلامی برخی از آیات مانند آیه 17 سوره آل عمران، آیه 1 سوره هود، آیه 17 و 18 سوره ذاریات، آیه 9 سوره زمر، آیه 15 تا 18 سوره سجده به نماز شب تفسیر شده است.
+{{پاسخ}}'''نماز شب''' یکی از عبادات مستحبی است که در قرآن به صراحت نیامده است. در روایات اسلامی برخی از آیات مانند آیه ۱۷ سوره آل عمران، آیه ۱۷ و ۱۸ سوره ذاریات، آیه ۱۶ تا ۱۸ سوره سجده به نماز شب تفسیر شده است.
 == نماز شب در فقه ==
-نماز شب ۱۱ رکعت است: هشت رکعت آن به صورت چهار نماز دورکعتی به نیت نافله شب خوانده می‌شود. دو رکعت به نیت [[نماز شفع|نماز شَفع]]. یک نماز یک‌رکعتی هم به نیت [[نماز وتر|نماز وَتر]] خوانده می‌شود.<ref>{{پک|1=طباطبایی یزدی|2=۱۴۱۹|ک=العروة الوثقی|ص=۲۴۵|ج=۲}}</ref><ref>{{پک|1=خمینی|2=1434|ک=تحریر الوسیله|ص=143}}</ref>
+نماز شب ۱۱ رکعت است: هشت رکعت آن به صورت چهار نماز دورکعتی به نیت نافله شب یا نماز شب خوانده می‌شود. دو رکعت به نیت [[نماز شفع|نماز شَفع]]. یک نماز یک‌رکعتی هم به نیت [[نماز وتر|نماز وَتر]] خوانده می‌شود.<ref>{{پک|1=طباطبایی یزدی|2=۱۴۱۹|ک=العروة الوثقی|ص=245|ج=2}}</ref><ref>{{پک|1=خمینی|2=1434|ک=تحریر الوسیله|ص=143}}</ref>
 == اهمیت نماز شب در قرآن ==
 [[پرونده:سوره مزمل.jpg|بندانگشتی|آیات ۱ تا ۱۹ سوره مبارکه مزمل]]
 === پاداش سحر خیزان و نیکوکاران ===
 {{جعبه نقل‌قول
 | نقل قول = وَالَّذِینَ یَبِیتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّدًا وَقِیَامًا
 | اندازه قلم = بزرگ
 | منبع = سوره فرقان، آیه ۶۴
-}}در این آیه خداوند و شب زنده‌داری را از مصادیق نیکو کاری دانسته و عشق و علاقه متقین به شب زنده‌داری را اینگونه بیان می‌فرماید: {{قرآن|كانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ ما يَهْجَعُونَ‌ وَ بِالْأَسْحارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ|سوره=ذاریات|آیه=۱۷–۱۸}}<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=مجمع البیان|تاریخ=١٣٥٠|نام=فضل بن حسن|نام خانوادگی=طبرسی|ناشر=انتشارات فراهانی|جلد=9|صفحه=155|مکان=تهران}}</ref>
+}}
-[[امام صادق(ع)]] درباره «وَ بِالْأَسْحارِ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ» فرمودند: مراد، هفتاد مرتبه استغفار کردن در نماز وِتر نماز شب است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تهذیب الاحکام|نام=ابوجعفر محمد بن حسن|نام خانوادگی=شیخ طوسی|جلد=2|صفحه=130}}</ref>
+خداوند علاقه اهل تقوی به شب زنده‌داری را اینگونه بیان می‌فرماید: {{قرآن|كانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ ما يَهْجَعُونَ‌ وَ بِالْأَسْحارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ|سوره=ذاریات|آیه=۱۷–۱۸}} <ref>{{پک|1=طبرسی‏|2= 1350|ک=مجمع البیان‏|ص=155|ج=9}}</ref>
+[[امام صادق(ع)]] درباره {{قرآن|وَ بِالْأَسْحارِ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ}} فرمود: {{متن عربی|مراد، هفتاد مرتبه استغفار کردن در نماز وِتر نماز شب است.}}<ref> {{پک|1=طوسی‏|2= 1407|ک=تهذیب الاحکام‏|ص=130|ج=2}}</ref>
 === خصوصیات پرهیزکاران ===
-{{قرآن|الصّاِبرینَ و الصَّادِقِینَ وَ القَانِتِینَ وَ الْمُنفِقِینَ وَالْمُسْتغْفِرِینَ بِاْلأَسْحَارِ|سوره=آل عمران|آیه=۱۷}} پرهیزکاران در مسير اطاعت و ترک گناه، استقامت مى‌ورزند؛ راستگو هستند؛ در برابر خدا خضوع، و در راه او انفاق مى‌كنند؛ و در سحرگاهان از خداوند، آمرزش مى‌طلبند. خدا خودش شفاعت را برای اولیاء پسندیده است نه آنکه اولیای الهی نسبت به بندگان از خدا مهربان‌تر باشد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تفسیر نور|تاریخ=١٣٨٣|نام=محسن|نام خانوادگی=قرائتی|ناشر=مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن|جلد=7|صفحه=106|مکان=تهران}}</ref>
+پرهیزکاران در مسير اطاعت و ترک گناه، استقامت مى‌ورزند؛ راستگو هستند؛ در برابر خدا خضوع، و در راه او انفاق مى‌كنند؛ و در سحرگاهان از خداوند، آمرزش مى‌طلبند: {{قرآن|الصّاِبرینَ و الصَّادِقِینَ وَ القَانِتِینَ وَ الْمُنفِقِینَ وَالْمُسْتغْفِرِینَ بِاْلأَسْحَارِ|سوره=آل عمران|آیه=۱۷}} در روایتی از [[امام صادق(ع)]] {{قرآن|وَالْمُسْتغْفِرِینَ بِاْلأَسْحَارِ}} به نماز شب تفسير شده است.<ref>{{پک|1=طبرسی‏|2= 1350|ک=مجمع البیان‏|ص=714|ج=2}}</ref> <ref>{{پک|1=ابن بابویه‏|2= 1406|ک= ثواب الأعمال و عقاب الأعمال‏|ص=171|ج=}}</ref>
-در روایت منقول از [[امام صادق(ع)]] «والمستغفرين بالاسحار» به نماز شب تفسير شده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=مجمع البیان فی تفسیر القرآن|نام=فضل بن حسن|نام خانوادگی=طبرسی|جلد=2|صفحه=714}}</ref>
 === ایمان و عبادت در دل شب ===
-{{قرآن|إِنَّمَا يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا الَّذِينَ إِذَا ذُكِّرُوا بِهَا خَرُّوا سُجَّدًا وَسَبَّحُوا بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ|ترجمه=فقط کسانی به آیات ما ایمان می آورند که وقتی به وسیله آن آیات به آنان تذکر داده شود، سجده کنان به رو در می افتند و همراه با سپاس، پروردگارشان را از هر عیب و نقصی تنزیه می کنند در حالی که [از سجده و سپاس و تنزیه] تکبّر و سرکشی نمی ورزند؛ [ملازم بستر استراحت و خواب نیستند، بلکه] پهلوهایشان از خوابگاه هایشان دور می شود در حالی که همواره پروردگارشان را به علت بیم [از عذاب] و امید [به رحمت و پاداش] می خوانند و از آنچه آنان را روزی داده ایم، انفاق می کنند.|سوره=سجده|آیه=۱5–۱6|تَتَجَافَىٰ جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفًا وَطَمَعًا وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ
+شب‌ زنده‌داری یکی از ویژگی‌های برجسته مومنان است: {{قرآن|تَتَجَافَىٰ جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفًا وَطَمَعًا| ترجمه=پهلوهای‌شان از خواب‌گاه‌های‌‍شان دور می‌شود در حالی که همواره پروردگارشان را به علت بیم [از عذاب] و امید [به رحمت و پاداش] می‌خوانند.|سوره=سجده|آیه=۱6}} در روایتی از امام صادق(ع)، خواندن نماز در شب یکی از کارهای دور شدن از بسترها و خواندن خدا دانسته شده است.<ref>{{پک|1=طوسی|2=1414|ک=الامالی‏|ص=294|ج=}}</ref> امام صادق(ع) در روایت دیگری فرمود: هر کار نیکی که انسان با ایمان انجام می‌دهد پاداشش در قرآن ذکر شده است جز نماز شب که به خاطر اهمیت آن خداوند آن را با صراحت بیان نفرمود. همین قدر فرموده است: {{قرآن|ترجمه=پهلوهای‌شان از بسترها در دل شب دور می‌شود و به پا می‌خیزند و رو به درگاه خدا می‌آورند و پروردگار خود را با بیم و امید می‌خوانند.|سوره=سجده|آیه=۱۶}} <ref>{{پک|1=مکارم شیرازی|2=1371|ک=تفسیر نمونه‏|ص=230|ج=12}}</ref>
-}}
-طوسی در أمالی، ذیل عنوان نماز شب می‌گوید: در این آیه [[قرآن کریم]] به یکی از صفات مؤمنین اشاره کرده می‌گوید: «پهلوهای آنان از بسترها در دل شب دور می‌شود به پا می‌خیزند و رو به درگاه خدا می‌آورند و به راز و نیاز با او می‌پردازند».<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=أمالی|تاریخ=١٤١٤|نام=محمد بن حسن|نام خانوادگی=طوسی|ناشر=دار الثقافه|مکان=قم}}</ref>
+== نماز شب کاری پسندیده ==
-== فضیلت نماز شب در قرآن ==
 {{جعبه نقل‌قول
 | نقل قول = إِنَّ نَاشِئَةَ اللَّیْلِ هِیَ أَشَدُّ وَطْئًا وَأَقْوَمُ قِیلًا
@@ خط ۳۸: / خط ۳۷: @@
 }}
-امام صادق(ع) فرمودند: هر کار نیکی که انسان با ایمان انجام می‌دهد پاداشش در قرآن ذکر شده است جز نماز شب که به خاطر اهمیت آن خداوند آن را با صراحت بیان نفرمود. همین قدر فرموده است: {{قرآن|تَتَجَافَیٰ جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفًا وَطَمَعًا وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ یُنْفِقُونَ|فَلَا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا أُخْفِیَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْیُنٍ جَزَاءً بِمَا کَانُوا یَعْمَلُونَ|ترجمه=پهلوهایشان از بسترها در دل شب دور می‌شود و به پا می‌خیزند و رو به درگاه خدا می‌آورند و پروردگار خود را با بیم و امید می‌خوانند و از آنچه به آنان روزی داده‌ایم انفاق می‌کنند هیچ‌کس نمی‌داند چه پاداشهای مهمی که مایه روشنی چشم هاست برای آنان نهفته شده و این پاداش کارهایی می است که انجام می‌دهند.|سوره=سجده|آیه=۱۶ و ۱۷}}<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تفسیر نمونه|نام=ناصر|نام خانوادگی=مکارم شیرازی|جلد=12|صفحه=23}}</ref>
+[[امام صادق(ع) پایه‌گذار مکتب شیعه|امام صادق(ع)]] در تفسیر آیه کارهای نیک اثر کارهای بد را از بین می‌برد: {{قرآن|إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ|سوره= هود| آیه= ۱۱}}، فرمود: {{متن عربی|نماز شب گناهان روز را از بین می‌برد.}}<ref> {{پک|1=کلینی‏|2= 1407|ک=الکافی‏|ص=266|ج=3}}</ref>
-[[امام صادق(ع) پایه‌گذار مکتب شیعه|امام صادق(ع)]] در تفسیر آیهٔ کارهای نیک اثر کارهای بد را از بین می‌برد: إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ هود آیه 11، فرمود: «نماز شب گناهان روز را از بین می‌برد»<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=حلیه المتقین|نام خانوادگی=مجلسی|نام=محمد باقر|تاریخ=۱۳۶۲|صفحه=۱۴۳|ناشر=انتشارات رشیدی}}</ref>
-=== وصف شب زنده داری دانایان ===
+== جستارهای وابسته ==
-قرآن کریم می‌فرماید: «کسی که در ساعات شب به عبادت و نماز خداوند و سجده و قیام مشغول باشد، انسانی شایسته با ارزشی است». {{قرآن|«اَمَّنْ هُوَ قانت آناء اللَّیْلِ ساجِدَاً وَ قاِئمَاً یْ حذَرُ الآخَرَةِ وَ یَرجوا رَحْمةَ رَبهِ|ترجمه=آیا چنین کسی با ارزش است یا کسی که در ساعات شب به عبادت مشغول است و در حال سجده و قیام از عذاب آخرت می‌ترسد و به رحمت پروردگارش امیدوار است|سوره=زمر|آیه=۹}} در حدیثی که از [[امام باقر (ع)]] حضرت نقل شده است، می‌خوانیم که آیه «َامَّنْ هُوَ قانِتٌ آناءَ اللَّیْل» به نماز شب تفسیر شده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=المیزان|ترجمه عنوان=محمد باقر موسوی همدانی|نام=محمد حسین|نام خانوادگی=طباطبائی|ناشر=بنیاد علمی و فکری علامه طباطبایی|جلد=23|صفحه=٤٩٤}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تفسیر برهان|سال=١٤١٥|نام=هاشم|نام خانوادگی=حسینی بحرانی|ناشر=بنیاد بعثت|جلد=4|صفحه=٦٩|مکان=تهران}}</ref>
+* [[نماز شب در روایات]]
+* [[عالمان شیعه و نماز شب]]
+* [[شب‌زنده‌داری در قرآن]]
 == پانویس ==
@@ خط ۴۹: / خط ۴۸: @@
 == منابع ==
-* {{یادکرد کتاب|عنوان=العروة الوثقی|سال=۱۴۱۹|پیوند=|نام=سید محمدکاظم|نام خانوادگی=طباطبایی یزدی|جلد=۲|صفحه=۲۴۵}}
+*{{یادکرد کتاب|عنوان=العروة الوثقی|سال=۱۴۱۹|پیوند=|نام=محمد کاظم|نام خانوادگی=طباطبایی یزدی|پیوند نویسنده=|ناشر=|مکان=|کوشش=|مترجم=}}
-* {{یادکرد کتاب|عنوان=تحریر الوسیله|سال=1434|نام=روح‌الله|نام خانوادگی=خمینی|صفحه=143}}
+*{{یادکرد کتاب|عنوان=تحریر الوسیله|سال=۱۴۳۴|پیوند=|نام=روح الله|نام خانوادگی=موسوی خمینی|پیوند نویسنده=|ناشر=|مکان=|کوشش=|مترجم=}}
-**
+*{{یادکرد کتاب|عنوان=مجمع البیان|سال=١٣٥٠|نام=فضل بن حسن|نام خانوادگی=طبرسی|ناشر=انتشارات فراهانی|مکان=تهران}}
+*{{یادکرد کتاب|عنوان=تهذیب الاحکام|سال=1407| نام=ابوجعفر محمد بن حسن|نام خانوادگی=شیخ طوسی|ناشر=دار الکتب الاسلامیه|مکان=تهران|کوشش=حسن خرسان موسوی}}
+*{{یادکرد کتاب|عنوان= ثواب الأعمال و عقاب الأعمال |سال=1406|پیوند=|نام= محمد بن على |نام خانوادگی= ابن بابويه |پیوند نویسنده=|ناشر= دار الشريف الرضي للنشر |مکان=قم|کوشش=|مترجم=}}
+*{{یادکرد کتاب|عنوان=ألامالی|تاریخ=1414|نام=محمد بن حسن|نام خانوادگی=طوسی|ناشر=دار الثقافه|مکان=قم}}
+*{{یادکرد کتاب|عنوان=تفسیر نمونه|سال=1371|پیوند=|نام=ناصر|نام خانوادگی=مکارم شیرازی|پیوند نویسنده=|ناشر=دار الکتب الاسلامیه|مکان=تهران|کوشش=|مترجم=}}
+*{{یادکرد کتاب|عنوان=الکافی|سال=1407|پیوند=|نام=محمد بن یعقوب|نام خانوادگی=کلینی|پیوند نویسنده=|ناشر=دار الکتب الاسلامیه|مکان=تهران|کوشش=|مترجم=}}
 {{شاخه