تاریخچه جزء بندی قرآن

سؤال

جزء بندی قرآن چگونه بوده و علت تفاوت در برخی نسخ چیست؟ آیا در زمان پیامبر(ص) و اهل بیت(ع)جزء بندی وجود داشته است؟

قرآن کریم دارای تقسیمات مختلفی مانند، سوره، آیه، حزب، بخش و … دارد و تنها تقسیم قرآن به «سوره» و «آیه» منشأ قرآنی دارد. بنابر برخی از روایات، بخش بندی قرآن به زمان خود پیامبر(ص) و اهل بیت(ع) بازمی‌گردد و جزءهای قرآن در آن عصر بین ۷ تا ۱۴ جزء دانسته شده‌است. تقسیم بندی قرآن، به ۳۰ جزء توسط قاریان و معلمین قرآن، برای سهولت در آموزش قرآن بوده و سعی شده‌است که تمامی اجزاء قرآن به بخش‌های مساوی تقسیم شوند. این تقسیم‌بندی‌ها به محتوا و متن قرآن آسیبی نمی‌رساند و برخی اختلافات جزئی در تقسیم‌بندی‌ها طبیعی می‌باشد.

نبود منشأ قرآنی برای جزء‌بندی قرآن

در قرآن کریم تقسیمات مختلفی مانند تقسیم به سوره، آیه، حزب، جزء وجود دارد. تنها تقسیم قرآن به سوره‌ها و آیه‌ها منشأ قرآنی دارد. برای مثال قرآن در مورد مجموعه‌ای از آیات، که غیر از یک مورد در سوره توبه با ﴿بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ﴾ آغاز می‌شوند، به صورت متعدد واژه سوره را به‌کار برده است. هم‌چنین قرآن درباره قطعه‌ای از کلام الهی نیز در موارد فراوانی از کلمه «آیه» به شکل مفرد و جمع استفاده کرده‌است. در روایات هم این دو واژه فراوان استفاده شده‌است که بعضی از آن‌ها در کتاب فضل القرآن اصول کافی آمده‌است. تقسیم قرآن به جزء، حزب و … از کارهایی است که بعدها صورت گرفته است و منشأ قرآنی ندارد.

پیشینه جزء‌بندی قرآن

طبق بعضی از نقل‌ها سابقه تقسیم قرآن به اجزاء و بخش‌های مختلف به زمان رسول اکرم(ص) یا نزدیک به آن زمان بازمی‌گردد. چنان‌که از نافع بن جبیر نقل شده‌است که پیامبر(ص) می‌فرمودند: «جزئی از قرآن را خواندم» و امام علی(ع) نیز در توصیف پرهیزکاران می‌فرمایند: «پرهیزکاران در شب بر پا ایستاده مشغول نمازند، قرآن را جزء جزء و با تفکر و اندیشه می‌خوانند.» و نیز نقل شده است مردی میان مکه و مدینه خدمت رسول خدا(ص) رسید و عرض کرد: شب گذشته دو جزء از قرآن از من فوت شد که حاضر نیستم آن را با چیزی عوض کنم.

از آن‌چه ذکر شد به دست می‌آید که در صدر اسلام واژه «جزء» در مورد پاره‌ای از قرآن به کار می‌رفته‌است. اما درباره این‌که این تقسیم‌بندی توسط چه کسی یا چه کسانی انجام شده‌است، آثاری در دست است که نشان می‌دهد تقسیم قرآن به جزءهای مختلف و به شکل‌های گوناگون توسط صحابه آغاز شده‌است. بعدها توسط تابعین و غیر آن‌ها ادامه پیدا کرده تا این‌که به شکل کنونی درآمده‌است.

• زرکشی به نقل از کتاب‌های احمد بن حنبل، ابو داود و ابن ماجه از قول اوس بن حذیفه چنین نقل می‌کند که رسول خدا(ص) از اصحاب پرسیدند: «چگونه قرآن را تقسیم (دسته‌بندی) می‌کنید؟» پاسخ دادند: ما قرآن را به۳، ۵، ۷، ۱۱ و ۱۳ حزب (جزء و بخش) تقسیم می‌کنیم و بخش طولانی آن از سوره «ق» تا آخر قرآن است.» البته مراد پایان همان مقداری از قرآن است که تا آن زمان نازل شده‌بود.

• تقسیم دیگری که در زمان صحابه رایج بوده، تقسیم قرآن به هفت جزء بوده‌است که نزد همه صحابه یکسان نبوده‌است. چنان‌که تقسیم عبدالله بن مسعود با تقسیم دیگر صحابه از جهت شکل متفاوت بوده‌است. این تقسیم در زمان‌های بعد نیز با شکل‌های مختلف رایج بوده‌است؛ چنان‌که از قتاده دو گزارش متفاوت در این باره نقل شده است، از یحیی بن آدم هم دو گزارش متفاوت دیگری از تقسیم قرآن به هفت جزء ذکر شده‌است.

• تقسیم دیگری که توسط مجاشعی از قول ابی محمد حمانی گزارش شده‌است، تقسیم قرآن به چهار بخش و جزء می‌باشد.

• تقسیمات دیگری هم برای قرآن ذکر شده‌است. سجستانی در کتاب المصاحف خود، از قول «هلال وراق» و «عاصم مجدری» از تقسیم قرآن به۵، ۶، ۷، ۸، ۹ و ۱۰ جزء خبر داده است؛ و تفصیل این تقسیمات را هم ذکر کرده‌است. البته تفصیل تقسیم به ۹ جزء را نیاورده و متذکر شده‌است که راوی آن را حفظ نکرده‌است.

• تقسیم دیگر قرآن تقسیم آن به چهارده جزء می‌باشد چنان‌که امام صادق(ع) به حسین بن خالد فرمودند: «.... در نزد من قرآنی است که چهارده جزء است».

تاریخچه تقسیم بندی کنونی قرآن

در این‌که تقسیم قرآن به سی جزء از کی و چگونه مطرح شده است، چند قول وجود دارد:

• فیض کاشانی می‌نویسد: گفته شده است که حجاج بن یوسف، قاریان و حافظین قرآن، را حاضر کرد و دستور داد تا کلمات حروف قرآن را بشمارند و اجزاء آن را مساوی کنند و آنها هم قرآن را به سی جزء و … تقسیم کردند.
• آیت الله معرفت می‌نویسد ضمن تأیید سخن پیشین، گفته مأمون عباسی امر کرد تا قرآن را چنین تقسیم کنند.
• زرکشی، مشهور شدن تقسیم قرآن به سی جزء را مربوط به مدارس و به جهت آسانی در قرائت می‌داند.
• زرقانی می‌گوید: مصاحف عثمانی همان‌طور که خالی از نقطه و شکل بود، مجرد از تجزیه نیز بود و در طول زمان مردم به اعتبارات مختلف قرآن را جزء جزء کردند، بعضی از آن‌ها قرآن را به سی قسمت تقسیم کردند و هر قسمت را جزء نامیدند … .

جزء‌بندی قرآن، توسط قاریان و قرآن پژوهان طبق نظر خود و با هدف آسان شدن قرائت، تعلیم و تعلم و حفظ قرآن بوده‌است. این تقسیمات غالباً با توجه به مقدار آیات بوده‌است و سعی شده که اجزاء مختلف حجمی یکسان داشته باشند؛ بنابراین وجود اختلافات در آن تقسیم‌بندی‌ها امری کاملا طبیعی است، چنان‌که قرآنی که در پاکستان چاپ شده و در بین مردم آن‌جا شهرت دارد از جهت شروع بعضی از جزءها با قرآنی که با خط عثمان طه منتشر شده تفاوت‌های مختصری دارند و هیچ‌یک از این اختلافات در متن و محتوای قرآن لطمه‌ای ایجاد نمی‌کند.

مطالعه بیشتر

• دکتر محمود، رامیار، تاریخ قرآن، تهران، امیر کبیر، چاپ سوم، ۱۳۶۹، ص۵۴۳ و ۵۴۴.
• بهاء الدین، خرمشاهی، دانشنامه قرآن و قرآن پژوهشی، بی‌جا، انتشارات دوستان و انتشارات ناهید، چاپ دوم، ۱۳۸۱، ج۱، ص۹۲۷.