چشم زبان و لب در سوره بلد

سؤال

مراد از چشم، زبان و لب در آیات ۸ و ۹ سوره بلد چیست؟

درگاه‌ها

چشم، زبان و لب در آیات ۸ و ۹ سوره بلد، به دو صورت ظاهری و باطنی تفسیر شده است. بر اساس تفسیر ظاهری، خداوند به کسانی که ریاکارانه انفاق می‌کنند می‌گوید چرا از خدایی که به تو چشم، زبان و لب (ابزار شناخت و ابراز حق) داده غافل شده و از دیدن و بازگو کردن حقیقت دوری می‌کنید.

بر اساس تفسیر باطنی، مراد از چشم پیامبر(ص)، منظور از زبان امام علی(ع) و مقصود از دو لب امام حسن(ع) و امام حسین(ع) هستند. این تفسیر بر اساس روایاتی است که سلسه سند آن مرسل و راویان آن ناشناخته بوده و قابل استناد نیستند.

آیه و ترجمه

﴿ أَلَمْ نَجْعَلْ لَهُ عَيْنَيْنِ۝وَلِسَانًا وَشَفَتَيْنِ

آیا برای او دو چشم قرار ندادیم؟ و یک زبان و دو لب؟

بلد:۸ و ۹

﴾

تفسیر ظاهری

آیات سوره بلد خطاب به همه انسان‌ها است. به ویژه انسانی که اعمال ریاکارانه و منافقانه انجام می‌دهد و ادعا می‌کند که مال زیادی را انفاق کرده است. خداوند به چنین انسان‌هایی خطاب می‌کند که آیا به شما دو چشم و زبان و دو لب قرار ندادیم که به وسیله آنها حقایق را ببینید و به حقّ سخن بگویید؟! پس چرا از چنین خدایی که خود ابزار شناخت را به شما داده، غافل می‌شوید و می‌پندارید او نمی‌بیند و نمی‌شنود.

واژه عين در قرآن ۶۵ مرتبه تکرار شده و در معانى ذيل به کار رفته است:

1. عین یعنی چشم مادی (چشم سر): در روایات نیز به این معنا آمده است.
2. عین یعنی چشمه (چشمه آب گوارا) ، چشمه آب داغ و جوشان و چشمه مس مذاب به کار می‌رود.
3. عین در برخی از آیات قرآن به معنای شناخت حقیقت و بصیرت داشتن در دین حق آمده است.
4. کنايه از نظارت و مراقبت است.

تعبیر به «عینین؛ دو چشم»، «لسان؛ زبان»، «شفتین؛ دو لب» با معنای چشم سر، شناخت حق و کنایه‌ای همسانی دارد.

تفسیر به اهل بیت(ع)

بر اساس روایاتی که از امام صادق(ع) نقل شده، مراد از «عینین؛ دو چشم» در سوره بلد، پیامبر(ص) و مراد از «لسان؛ زبان»، امام علی(ع) و منظور از «شفتین؛ دو لب»، امام حسن(ع) و امام حسین(ع) هستند. این روایات مرسل بوده و قابل استناد نیستند. سلسه‌سند این روایات افزون بر مرسل بودن، دارای راویانی ناشناخته است که توثیق نشده‌اند؛ از جمله اسماعیل بن عباد و حسین بن ابی یعقوب.

برخی کتاب‌های تفسیری، این آیات را با توجه به احادیث، به معنای باطنی گرفته‌اند. طبق این تفاسیر، خدا به انسان می‌گوید مگر پیامبر و اهل بیت(ع) را میان شما قرار ندادیم تا به وسیله آنها و پذیرش ولایت‌شان، حقایق را ببینید و گفتن حقیقت را بیاموزید.