حدیث «بعثنی الحنفیه السهله السمحه» در برابر فقه سخت‌گیرانه

سؤال

اگر پیامبر اسلام(ص) مأمور به بعثت بر «الحنیفه السهله» (دین آسان و فطری) بود، چرا احکام اسلامی به ظاهر پیچیده و تفصیلی شده‌اند؟ آیا این پیچیدگی با اصل ساده‌بودن دین سازگار است؟

اصل «سهله و سمحه» بودن شریعت به معنای نبود تفصیل و جزئیات در احکام نیست، بلکه به این معناست که: ۱. احکام فراتر از توان بشر نیست، ۲. دسترسی به معارف دینی آسان است، ۳. روش دعوت و تبلیغ توأم با مدارا و آسان‌گیری است، ۴. در موارد اضطرار و عذر، احکام تخفیف‌آمیز جاری می‌شود.

تفصیل احکام اسلام ناشی از جامعیت این دین برای پاسخگویی به نیازهای مادی و معنوی بشر در همه اعصار و تمام ابعاد زندگی است. این تفصیل نه تنها با اصل سهولت منافات ندارد، بلکه عین رحمت و حکمت الهی است، چراکه مسیر سعادت را با دقت تمام برای انسان ترسیم کرده، بی‌آنکه او را به مشقتی فراتر از طاقت وادارد.

متن حدیث

حدیثی از رسول خدا(ص) نقل شده است که فرمود:

« بَعَثَنِي بِالْحَنِيفِيَّه السَّهْلَه السَّمْحَه

(خداوند) مرا با آیین حنیفِ آسان و بردبار (یا: آسان‌گیر و مداراجو) مبعوث کرد.

»

این حدیث با عبارت‌های دیگری نیز در کتب شیعه و اهل سنت آمده است:

• «وبعثت بالحنيفيه السمحه؛ با آیین حنیف بردبار(مدارجو) مبعوث شده‌ام.»
• «ولكني بعثت بالحنيفيه السمحه؛ و لکن من با آیین حنیف بردبار(مدارجو) مبعوث شده‌ام.»
• «إنما بعثت بالحنيفيه السمحه؛ همانا من با آیین حنیف بردبار(مدارجو) مبعوث شده‌ام.»
• «خداوند به حضرت محمد با آیین حنیف آسان‌گیر عطا کرده است.»

معناشناسیی «سهله و سمحه» بودن شریعت

سهل به معنای آسان‌گیری و عملی است که در آن شدت و تنگی نیست. به معنای ارفاق، گذشت، ملایمت و چشم پوشی آمده است و برخی از اهل لغت سهل و سمح را مترادف دانسته‌اند. مقصود از «سهل و آسان» بودن دین، سهولت در اصول و مقاصد است، نه اینکه فروعات و جزئیات احکام الهی مفصل بحث نشده باشد.

• دین اسلام سخت‌گیری و رهبانیت را برنمی‌تابد: رسول خدا(ص) مسلمانان را از رهبانیت نهی کرده و فرمود: «لَا رَهْبَانِيَّةَ فِي الْإِسْلَامِ؛ در اسلام رهبانیت وجود ندارد» در نگاه رسول خدا(ص)، رهبانیت امت اسلامی، جهاد در راه خداست: «إِنَّمَا رَهْبَانِيَّةُ أُمَّتِي الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّه‏»
• احکام الهی فراتر از توان بشر نیست: ﴿لا یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا﴾(بقره:۲۸۶)
• در دین حرج و تنگی قرار داده نشده است: در قرآن به صراحت بیان شده است که در دین حرج و سختی‌ای وجود ندارد:﴿وَمَا جَعَلَ عَلَیْکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ؛ و در دین (اسلام) کار سنگین و سختی بر شما قرار ندارد﴾(حج:۷۸) و نیز آیه ۶ مائده. در جایی دیگر پس از ذکر احکام روزه، می‌فرماید خداوند برای شما آسانی را اراده کرده است و سختی را برای شما نمی‌خواهد. خداوند تکلیفی بیش از حد توان برای بندگان نمی‌کند. آیاتی هم وجود دارد که درباره آسان‌گیری‌هایی درباره مریض، مسافر، زن باردار و حائض، سال‌خوردگان و کسانی که زیاد عطش می‌کنند، سخن گفته است.

این بدان معناست که دسترسی به احکام و عمل به آنها آسان است، نه اینکه خود احکام تفصیل و جزئیات نداشته باشد.

پاسخگویی به همه نیازهای بشر راز تفصیل و پیچیدگی ظاهری احکام

احکام اسلامی تنها به مسائل عبادی محدود نمی‌شود، بلکه ابعاد گوناگون زندگی را شامل می‌شود: عبادی، فرهنگی، اخلاقی، سیاسی و نظامی، اقتصادی، هنری، بهداشتی و پزشکی. به فرموده امام خمینی(ره): «هیچ موضوع حیاتی نیست که اسلام تکلیفی برای آن نداشته باشد». این گستردگی موضوعات، به طور طبیعی مستلزم تفصیل است و منافاتی با آسان بودن دین ندارد.

سهله و سمحه بودن دین اسلام

دین اسلام در حقیقت دین آسان است و حدیث رسول خدا(ص) بر بعثتش با سمحه و سهله با نگاهی به آموزه‌های دینی، یک حقیقت انکارناپذیر است.

• پيامبر(ص) در مسائل اجتماعي، در مقابل گناه‌كاران و خطاكاران با خوش‌اخلاقي برخورد مي‌كرد و بر آن‌ها سخت نمي‌گرفت: ﴿فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ كُنْتَ فَظًّا غَليظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَ شاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلينَ؛ به (بركت) رحمت الهى، در برابر آنان نرم شدى! و اگر خشن و سنگدل بودى، از اطراف تو، پراكنده مى‏شدند. پس آنها را ببخش و براى آنها آمرزش بطلب! و در كارها، با آنان مشورت كن! اما هنگامى كه تصميم گرفتى، (قاطع باش! و) بر خدا توكل كن! زيرا خداوند متوكلان را دوست دارد.﴾(آل عمران:159)
• تخفيف‌هايي در نماز خواندن به مسلمانان داده شده از قبيل، شکسته خواندن نماز به هنگام سفر و يا خوف از دشمن: ﴿وَ إِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذينَ كَفَرُوا إِنَّ الْكافِرينَ كانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبيناً؛ هنگامى كه سفر مى‏كنيد، گناهى بر شما نيست كه نماز را كوتاه كنيد اگر از فتنه (و خطر) كافران بترسيد؛ زيرا كافران، براى شما دشمن آشكارى هستند.﴾(نساء:101) واجب نبودن نماز بر بانوان در هنگام عادت‌هاي ماهانه
• آسان گيري‌هاي بر بیماران، مسافران، زن باردار و حائض، سال‌خوردگان و ... در روزه گرفتن، یکی از همین نمونه‌هاست: ﴿فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَريضاً أَوْ عَلى‏ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ وَ ...؛ پس هر كس از شما بيمار يا مسافر باشد، تعدادى از روزهاى ديگر را (روزه بدارد) و ...﴾(بقره:185-184)

آسان بودن دین در تدریجی بودن احکام

احکام اسلام به تدریج نازل شده‌اند تا مردم جامعه نوپای اسلامی که به تازگی از فرهنگ جاهلی خارج شده بودند، توان تحمل و اجرای تدریجی تکالیف را پیدا کنند. این همان «سهله بودن» است؛ یعنی دین، کار را بر مردم سخت نمی‌گیرد و متناسب با قدرت و رشد تدریجی آن‌ها حکم می‌فرستد.

قرآن می‌فرماید: ﴿يُريدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَ لا يُريدُ بِكُمُ الْعُسْرَ؛ خداوند، راحتى شما را مى‏‌خواهد، نه زحمت شما را!﴾(بقره:185) تدریج در تشریع، یکی از روش‌های عملی تحقق همین آسانی است. مثلاً حرمت شراب در چند مرحله نازل شد. این تدریج باعث شد مردم بدون فشار روانی ناگهانی، ترک کنند.

تدریجی بودن احکام، عینِ رحمت و آسانی‌طلبی دین است و نه تنها با سمحه و سهله بودن منافات ندارد، بلکه یکی از تجلیات بارز آن محسوب می‌شود؛ زیرا با در نظر گرفتن ضعف‌ها و ظرفیت‌های انسان، راهی هموار برای پذیرش و عمل به دین فراهم می‌کند.

مطالعه بیشتر

• تسامح و تساهل از ديدگاه قرآن و عترت، حسين عبدالمحمدي
• تسامح و تساهل دينى، احمد خاتمی
• تحليل و نقد پلوراليسم ديني، علي رباني گلپايگاني
• كتاب سلسله دروس انديشه‌هاي بنيادين اسلامي، فلسفه اخلاق، مجتبي مصباح

جستارهای وابسته

• تساهل و تسامح در دین از منظر قرآن
• تفاوت تغافل با تساهل و تسامح

منابع

• ابن اثير جزري، مبارك بن محمد (۱۳۶۷). النهايه في غريب الحديث و الأثر. قم: موسسه مطبوعاتی اسماعیلیان.
• ابن بابويه، محمد بن على. الأمالي. تهران: کتابچی.
• ابن حنبل، احمد. مسند أحمد. بیروت: دار صادر.
• ابن حيون مغربی، نعمان بن محمد (۱۳۸۵). دعائم الإسلام. قم: مؤسسة آل البيت عليهم السلام.
• ابن فارس، أحمد بن فارس (۱۴۰۴). معجم مقاييس اللغه. قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
• برقى، احمد بن محمد بن خالد (۱۳۷۱). المحاسن. قم: دار الكتب الإسلامية.
• رضا، محمد رشید (۱۴۱۴). تفسير القرآن الحكيم الشهير بتفسير المنار. بیروت: دار المعرفة.
• زرقانى، محمد عبدالعظيم (۱۳۸۵). مناهل العرفان فى علوم القرآن. ترجمهٔ محسن آرمین. تهران: پژوهشگاه علوم انسانى و مطالعات فرهنگى.
• طباطبايى، محمدحسين (۱۳۷۴). الميزان فی تفسیر القرآن. ترجمهٔ محمد باقر موسوی همدانی. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
• طوسی، محمد بن الحسن (۱۴۱۴). الامالی. قم: دار الثقافه للطباعه والنشر والتوزيع.
• طیب، عبدالحسين (۱۳۶۹). اطيب البيان في تفسير القرآن. تهران: اسلام.
• قرشى بنابى، على‏اكبر (۱۳۷۱). قاموس قرآن. تهران: دار الكتب الإسلاميه.
• کلینی، محمد بن یعقوب (۱۳۶۷). الکافی. به کوشش علي اکبر غفاری. قم: دار الكتب الإسلاميه.
• مكارم شيرازى، ناصر (۱۳۷۱). تفسیر نمونه. تهران: دار الكتب الإسلامية.
• ملكى ميانجى، محمدباقر (۱۴۰۰). بدايع الكلام فى تفسير آيات الاحكام. بيروت: مؤسسة الوفاء.
• موسوی خمینی، روح الله (۱۳۷۹). کتاب البیع. تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
• موسوی خمینی، روح الله (۱۳۷۳). ولایت فقیه. تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
• هیثمی، علی بن ابی بکر (۱۴۰۸). مجمع الزوائد و منبع الفوائد. بیروت: دار الكتب العلميه.