نشانه‌های شیعه از نظر امام حسن عسکری(ع)

سؤال

در روایاتی از امام حسن عسکری(ع) نشانه‌های شیعه حقیقی گفته شده است. این روایات در چه منبعی آمده‌اند؟

نشانه‌های شیعه از نظر امام حسن عسکری(ع) با ایجاد تفاوت میان شیعه و دوستدار اهل‌بیت(ع) و ارائه برخی ویژگی‌های عملی برای شیعه ترسیم شده است.

امام حسن عسکری(ع)، شیعه را کسی معرفی کرده که از دستورات ائمه(ع) پیروی کند و نشانه‌های عملی داشته باشد؛ مانند: ۱. خواندن پنجاه رکعت نماز در شبانه‌روز. ۲. زیارت اربعین امام حسین(ع). ۳. انگشتر به دست راست کردن. ۴. پیشانی بر خاک ساییدن. ۵. بلند خواندن «بسم الله الرحمن الرحیم» در نمازهای روزانه.

روایات نشانه‌های شیعه از امام حسن عسکری(ع) در کتاب‌های الخرائج و الجرائح قطب الدین راوندی، تهذیب الاحکام شیخ طوسی، المزار شیخ مفید و... آمده است.

تفاوت شیعه و دوستدار

برخی پژوهشگران، شیعه اثنا عشری را کسی تعریف کرده‌اند که از نظر فکری و دینی، به امامت دوازده امام معصوم(ع) پس از پیامبر اکرم(ص) اعتقاد داشته باشد. این اصطلاح در میان شیعیان شامل «محبان» یا دوستداران عام اهل بیت(ع) نمی‌شود. برخی نیز معتقدند تفاوت میان «شیعه» و «دوست‌دار» در روایتی از امام حسن عسکری(ع) به‌روشنی تبیین شده است که از امام حسن عسکری(ع) درباره تفاوت تشیع از نوع اعتقادی آن و تشیع در حد دوستی اهل‌بیت(ع) سؤال شد؟ امام فرمود: «شِيعَتُنَا هُمُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ آثَارَنَا وَ يُطِيعُونَنَا فِي جَمِيعِ أَوَامِرِنَا وَ نَوَاهِينَا وَ مَنْ خَالَفَنَا فِي كَثِيرٍ مِمَّا فَرَضَهُ اللَّهُ فَلَيْسَ مِنْ شِيعَتِنَا؛ شیعیان ما کسانی هستند که از سنت‌های ما پیروی می‌کنند و تمام اوامر و نواهی ما را اطاعت می‌کنند؛ پس اینان شیعیان ما هستند و اما کسانی که در بسیاری از چیزهایی که خداوند واجب کرده ما را مخالفت می‌کنند از شیعیان ما نیستند.».

گفته شده که در روایات شیعی، اصطلاح «مؤمن» و «مسلمان» گاهی اشاره به شیعه و مسلمان غیرشیعه به کار رفته است. بنیان این تمایز به دوره پس از شکل‌گیری فرقه‌های انحرافی در اسلام بازمی‌گردد. هر یک از این گروه‌ها در تعریف ایمان و اسلام دچار افراط یا تفریط شمرده می‌شدند. در این میان، امامان شیعه(ع) اسلام را همان شهادتین می‌دانستند، ولی برای ایجاد مرز میان شیعه و غیرشیعه، عنوان «مؤمن» را ویژه شیعیان به کار می‌بردند و دیگر مسلمانان را تنها «مسلمان» می‌خواندند. برخی پژوهشگران معتقدند این تفکیک در تعدادی از روایات با مثالی از ورود به مسجدالحرام و کعبه توضیح داده شده است: «مسلمان کسی است که به مسجدالحرام وارد شده، ولی مؤمن (شیعه) کسی است علاوه بر آن، وارد کعبه نیز می‌شود.»

رفتارهایی به‌عنوان نشانه‌های تشیع

در روایت مشهور دیگری از امام حسن عسکری(ع)، پنج نشانه برای شیعه شمرده شده است: «عَلاماتُ الْمُؤْمِنِ خَمْسٌ: صَلاةُ الْخَمْسينَ وَزِيارَةُ الأَرْبَعينَ وَالتَّخَتُّمُ فِى الْيَمينِ وَ تَعْفيرُ الْجَبينِ وَ الْجَهْرُ بِبِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ؛ مؤمن پنج نشانه دارد: نماز پنجاه ركعت (مجموع واجبات و مستحبات)، زيارت اربعين، انگشتر در دست راست كردن، در سجده پيشانى بر خاك نهادن و بسم الله الرحمن الرحيم را (در نماز) بلند گفتن». این روایت در برخی از منابع معتبر روایی شیعه نقل شده است: از جمله در تهذیب الاحکام شیخ طوسی، کتاب المزار شیخ مفید و روضة الواعظین فتال نیشابوری.

این روایت از امام حسن عسکری(ع) در برشمردن نشانه‌های عملی شیعه روایتی جالب توجه و شاخص برشمرده شده است. امام(ع) اولین نشانه عملی شیعه‌بودن یک فرد را نمازهای پنجاه‌گانه دانسته که همان پنجاه و یک نماز واجب و مستحب تشریع‌شده برای یک شبانه‌روز دانسته شده است. دوم، زیارت اربعین که همین روایت را موجب شیوع زیارت اربعین امام حسین(ع) در شیعه قلمداد کرده‌اند. سوم، قرار دادن انگشتر در دست راست که علامتی ظاهری قلمداد شده که اساس آن برای دور بودن انگشتر در وقت طهارت از آلودگی و حفظ بهداشت دانسته شده است. چهارم، پیشانی بر خاک گذاشتن یعنی سجده بر خاک کردن. پنجم، بلند خواندن آیه «بِسْمِ ٱللَّٰهِ ٱلرَّحْمٰنِ ٱلرَّحِيمِ» در نمازهای یومیه.