علم رجال: تفاوت میان نسخه‌ها

از ویکی پاسخ
(ابرابزار)
 
 
(۱۸ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۵ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
{{ویرایش}}
{{در دست ویرایش|کاربر=Shamloo }}
{{شروع متن}}
{{شروع متن}}
{{سوال}}
{{سوال}}
تاریخ پیدایش علم رجال را بنویسید؟
تاریخ پیدایش علم رجال را توضیح دهید؟
{{پایان سوال}}
{{پایان سوال}}
{{پاسخ}}
{{پاسخ}}
قرآن و سنت اهل بیت(ع) از منابع اصلی آموزه‌های دینی اعم از احکام، معارف، اخلاق و … هستند؛ قرآن غالباً خطوط کلی را بیان می‌کند و تفسیر و تفصیل آن بر عهده پیامبر(ص) و جانشینان معصوم آن حضرت است که در قالب روایات به دست ما رسیده است. بدین جهت، حدیث و علوم مرتبط با آن، اهمیت ویژه‌ای دارند و آگاهی از آنها برای کسانی که می‌خواهند آموزه‌های یاد شده را اجتهادی کنند، یک ضرورت است. یکی از این علوم علم رجال نام دارد.
علم رجال به حالات و اوصاف راویان حدیث از جهت مورد قبول بودن یا نبودن سخن آنان درباره نقل روایت از معصوم می‌پردازد. اولین منابع دینی مسلمانان قرآن و سخنان و پیامبر و اهل بیت ایشان بوده است. اما در زمان ایشان و پس از حیاتشان اشخاصی روایاتی را به دروغ به آن‌ها نسبت دادند که در زمان زندگی ائمه روایات مورد بررسی قرار گرفته و در کتاب‌هایی جمع‌آوری شدند. از آن کتاب‌ها چیزی به ما نرسیده است اما علمایی از آن کتاب‌ها روایاتی را نقل نموده‌اند. در طول سالیان علمی جهت تشخیص صحت روایات و اتصال آن‌ها به معصوم به وجود آمد و در طی زمان تکمیل گردید که به علم رجال معروف است.


== تعریف علم رجال ==
== تعریف و اهمیت ==


«علم رجال علمی است که درباره حالات و اوصاف راویان حدیث از آن جهت که دخالت در جواز و عدم جواز قبول قولشان (در خصوص نقل روایات معصومان(ع)) دارد (مثل عدالت و فسق و وثوق و …) بحث می‌کند.»<ref>قربانی، زین العابدین، علم حدیث و نقش آن در شناخت و تهذیب حدیث، قم، انصاریان، چاپ سوم، ۱۳۷۸، ص۸۶؛ شیخ آقا بزرگ طهرانی، الذریعه الی تصانیف الشیعه، بیروت، دار الاضواء، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق، ج۱۰، ص۸۰.</ref>
محققان علم رجال را علمی دانسته‌اند که در آن درباره حالات و اوصاف راویان حدیث، از جهت قبول یا رد قول آنان در نقل روایات معصومان(ع) بحث می‌شود. در این علم به تحقیق درباره وجود یا عدم وجود صفاتی در راوی چون [[عدالت]]، فسق، [[وثاقت]] و… پرداخته می‌شود.<ref>قربانی، زین‌العابدین، علم حدیث و نقش آن در شناخت و تهذیب حدیث، قم، انصاریان، ۱۳۷۸ش، ص۸۶؛ آقا‌بزرگ تهرانی، محمدمحسن بن علی، الذریعه الی تصانیف الشیعه، بیروت، دار الاضواء، ۱۴۰۳ق، ج۱۰، ص۸۰.</ref>


== علت پیدایش علم رجال ==
در بین راویان احادیث افراد مختلف با عقاید گوناگون و خصوصیات اخلاقی متفاوت وجود دارد که با انگیزه‌های مختلف به نقل روایت پرداخته‌اند. این عقاید و انگیزه‌ها می‌توانست موجب تحریف لفظی و معنوی روایات شود.<ref>سبحانی، جعفر، کلیات فی علم الرجال، قم، انتشارات مرکز مدیریت حوزه علمیه قم، ۱۳۶۹ش، ص۲۵.</ref> به همین دلیل، عالمان شیعه و اهل‌سنت بر ضبط صفات راویان و تالیف کتاب‌های رجالی تاکید داشتند. این تأکید را نشان‌دهنده اهمیت علم رجال در فهم علوم دینی برشمرده‌اند.<ref>سبحانی، کلیات فی علم الرجال، ص۲۸.</ref>


در بین راویان احادیث افراد مختلف با آراء و عقاید گوناگون و خصوصیات اخلاقی متفاوت وجود دارند که با انگیزه‌های مختلف به نقل روایت پرداخته‌اند. امام علی(ع) راویان را به چهار دسته تقسیم می‌کنند:<ref>ر. ک. دشتی، محمد، نهج البلاغه، قم، پارسایان، چاپ دوم، ۱۳۷۹، خ۲۱۰، بند ۳–۱۴، ص۴۳۲–۴۳۴.</ref> ۱. منافقان ۲. کسانی که در نقل حدیث دچار خطا و اشتباه شده‌اند ۳. کسانی که تخصص در حدیث را نداشته و جاهلانه به آن دست زده‌اند. ۴. کسانی که احادیث را به درستی فرا گرفته و صادقانه نقل کرده‌اند؛ و روشن است که تنها به روایات راویان قسم چهارم با اطمینان می‌توان دل داد و آنها را حجت دانست اما روایات بقیه اقسام راویان به راحتی قابل پذیرش نیستند خصوصاً راویان منافق که با انگیزه دشمنی اقدام به جعل و تحریف متون یا اسناد روایات کرده و آنها را به دروغ به معصوم(ع) نسبت داده‌اند و این عمل زشت را حتی در زمان پیامبر اکرم(ص) نیز انجام می‌دادند که آن حضرت در مقابل آنان موضع‌گیری کردند.<ref>ر. ک. همان، ص۴۳۰، خ ۲۱۰، بند ۲.</ref>
== دوره پیدایش ==


از آنجایی که برای شناخت میزان ارزش و اعتبار روایات باید راویان آنها را شناخت و این امر با علم رجال محقق می‌شود به همین جهت علم رجال پدید آمد.
علم رجال را یکی از قدیمی‌ترین دانش‌های اسلامی دانسته‌اند که قدمت آن به اوائل نیمه دوم قرن اول قمری باز می‌گردد. چنان‌که ابورافع کاتب [[امام علی(ع)]]، برای اولین بار کتابی در این زمینه نوشت و در آن اسامی [[شیعیان شیعه|شیعیان]] امام(ع) و نیز اسامی شرکت‌کنندگان در جنگ‌های جمل، [[صفین]] و [[نهروان]] را وارد کرد.<ref>آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ج۱۰، ص۸۰؛ نیز: سبحانی، کلیات فی علم الرجال، ج۲، ص۵۷.</ref> 


== تاریخ پیدایش و سیر تکاملی علم رجال ==
پس از ابورافع افراد دیگری از شیعیان در زمان [[ائمه(ع)]] درباره رجال حدیث کتاب نوشتند؛ از جمله: عبدالله بن جبله (درگذشته ۲۱۹ق) از اصحاب [[امام کاظم(ع)]]؛ حسن بن علی بن فضال (درگذشته ۲۲۴ق) از اصحاب امام کاظم(ع)، فضل بن شاذان نیشابوری (درگذشته ۲۶۰ق) از اصحاب [[امام رضا(ع)]]، محمد بن خالد برقی از اصحاب امام کاظم(ع) و [[احمد بن محمد بن خالد برقی]] (درگذشته ۲۷۴ق).<ref>قربانی، علم حدیث و نقش آن در شناخت و تهذیب حدیث، ص۸۹–۹۰؛ نیز: سبحانی، کلیات فی علم الرجال، ص۵۷.</ref> کتاب‌های رجالی هیچ‌کدام از افراد ذکرشده اکنون در دست نیست.<ref>قربانی، علم حدیث و نقش آن در شناخت و تهذیب حدیث، ص۸۹–۹۰؛ نیز: کلیات فی علم الرجال، ص۵۷.</ref>


این علم، یکی از قدیمی‌ترین علوم اسلامی است و قدمت آن به اوائل نیمه دوم قرن اول بازمی‌گردد چنان‌که ابو رافع (کاتب علی(ع)) برای اولین بار کتابی در این زمینه نوشت و در آن اسامی شیعیان علی(ع) و نیز اسامی شرکت کنندگان در جنگ‌های بصره، صفین و نهروان را نوشت.<ref>ر. ک. الذریعه الی تصانیف الشیعه، همان، ص۸۰؛ سبحانی، جعفر، کلیات فی علم الرجال، قم، مرکز مدیریت حوزه علمیه، ۱۳۶۹، ج۲، ص۵۷.</ref> پس از او نیز افراد دیگری از شیعیان در زمان ائمه(ع) در این خصوص کتاب نوشتند مانند: عبد الله بن جبله (متوفی ۲۱۹) از اصحاب امام کاظم(ع)، حسن بن علی بن فضال (متوفی ۲۲۴) از اصحاب امام کاظم(ع)، علی بن الحسن متولد ۲۰۶، فضل بن شاذان از اصحاب امام رضا(ع)، محمد بن خالد برقی از اصحاب امام کاظم(ع) و احمد بن محمد بن خالد برقی (متوفی ۲۷۴) ولی متأسفانه کتاب هیچ‌کدام از افراد ذکر شده اکنون در دست نیست.<ref>ر. ک. علم حدیث و نقش آن در شناخت و تهذیب حدیث، همان، ص۸۹–۹۰ و کلیات فی علم الرجال، همان، ص۵۷.</ref> اما علمای دیگری پیوسته در طی قرون بعدی در این موضوع تألیفات گران‌سنگی داشته‌اند که در این نوشتار تنها اصول اولیه علم رجال به صورت مختصر معرفی می‌شوند:
== دوره نگارش اصول علم رجال ==


این کتاب‌ها با استفاده از کتاب‌هایی که ذکر شده نوشته شده است و عبارتند از:
اصول اولیه علم رجال به صورت مختصر معرفی می‌شوند. این کتاب‌ها با استفاده از کتاب‌هایی که ذکر شده نوشته شده است و عبارتند از:


۱. اختیار معرفه الرجال معروف به رجال الکشی: مرحوم ابو عمرو محمد بن عبد العزیز کشی ـ معاصر مرحوم کلینی ـ کتابی در علم رجال با عنوان «معرفه الناقلین عن الائمه الصادقین» یا «معرفه الناقلین» نوشت که به دست سید بن طاووس و شهید ثانی نیز رسیده است ولی اکنون در دست نیست. این کتاب دارای اشکالات و اشتباهاتی بوده است که مرحوم شیخ طوسی آن را تصحیح کرد و اضافات آن را حذف کرد و به شکل مختصر تحت عنوان اختیار الرجال به جهان دانش عرضه داشت ویژگی این کتاب این است که روایاتی که درباره راویان احادیث به ترتیب صحابه هر یک از معصومین(ع) وارد شده است در ذیل عنوان هر یک از آنها ذکر شده است که خواننده می‌تواند با استفاده از آن روایات به حقیقت حال آنها آشنا شود.<ref>ر. ک. علوم حدیث و نقش آن در شناخت و تهذیب حدیث، همان، ص۹۰–۹۱، کلیات فی علم الرجال، همان، ص۵۸–۶۰؛ حسینی قزوینی، سید محمد، المدخل الی علم الرجال و الدرایه، (جزوه درسی پایه هشتم حوزه علمیه)، ص۲۱–۲۲.</ref>
* اختیار معرفه الرجال معروف به [[رجال الکشی]]؛ مرحوم ابو عمرو محمد بن عبد العزیز کشی معاصر مرحوم [[کلینی]] کتابی در علم رجال با عنوان «معرفه الناقلین عن الائمه الصادقین» یا «معرفه الناقلین» نوشت که به دست [[سید بن طاووس]] و [[شهید ثانی]] نیز رسیده است ولی اکنون در دست نیست. این کتاب دارای اشکالات و اشتباهاتی بوده است که مرحوم [[شیخ طوسی]] آن را تصحیح کرد و اضافات آن را حذف کرد و به شکل مختصر تحت عنوان اختیار الرجال آن را عرضه کرد. ویژگی این کتاب این است که روایاتی که درباره راویان احادیث به ترتیب صحابه هر یک از معصومین(ع) وارد شده است در ذیل عنوان هر یک از آنها ذکر شده که خواننده می‌تواند با استفاده از آن روایات به حقیقت حال آنها آشنا شود.<ref>علوم حدیث و نقش آن در شناخت و تهذیب حدیث، ص۹۰–۹۱، کلیات فی علم الرجال، ص۵۸–۶۰؛ حسینی قزوینی، سید محمد، المدخل الی علم الرجال و الدرایه، ص۲۱–۲۲.</ref>


۲. رجال النجاشی: این کتاب تألیف شیخ ابو العباس احمد بن علی بن احمد بن العباس مشهور به «النجاشی» (متوفی ۴۵۰) می‌باشد. بعضی ویژگی‌های این کتاب عبارتند از: ۱. اختصاص به رجال شیعه دارد و اگر از غیر شیعه هم نامی به میان می‌آورد به جهت این است که آن شخص یا از شیعه روایت نقل کرده یا کتابی برای شیعه نوشته است. ۲. غالباً به جرح و تعدیل راویان به صورت مستقل یا در لابلای بحث‌هایش پرداخته است. ۳. مؤلفش در این علم تخصص والایی دارد و بسیار دقیق است و معروف است که ایشان ضابطه مندترین علمای رجال است و حتی دقتش از شیخ طوسی و علامه حلی نیز بیش‌تر است. ۴. مؤلفش علاوه بر دقت بالا دارای اطلاعات فراوانی هم در این علم می‌باشد.<ref>ر. ک. علوم حدیث و …، همان، ص۹۷–۹۹، کلیات فی علم الرجال، همان، ص۶۰–۶۳ و المدخل الی علم الرجال و الدرایه، همان، ص۲۲–۲۳.</ref>
* رجال النجاشی: این کتاب تألیف شیخ ابو العباس احمد بن علی بن احمد بن العباس مشهور به [[النجاشی نجاشی|النجاشی]] متوفی ۴۵۰ است. بعضی ویژگی‌های این کتاب عبارتند از: ۱. اختصاص به رجال شیعه دارد و اگر از غیر شیعه هم نامی به میان می‌آورد به جهت این است که آن شخص یا از شیعه روایت نقل کرده یا کتابی برای شیعه نوشته است. ۲. غالباً به جرح و تعدیل راویان به صورت مستقل یا در لابلای بحث‌هایش پرداخته است. ۳. مؤلف در این علم تخصص بالایی دارد و بسیار دقیق بوده و معروف است که ایشان ضابطه‌مندترین علمای رجال است و حتی دقتش از شیخ طوسی و علامه حلی نیز بیش‌تر است. ۴. مؤلف علاوه بر دقت بالا دارای اطلاعات فراوانی هم در این علم بوده است.<ref>علوم حدیث و نقش آن در شناخت و تهذیب حدیث، ص۹۷–۹۹، کلیات فی علم الرجال، ص۶۰–۶۳ و المدخل الی علم الرجال و الدرایه، ص۲۲–۲۳.</ref>


۳ و ۴. الفهرست و الرجال: این دو کتاب از تألیفات دانشمند نامی شیعه در قرن ۴ و ۵ (۳۸۵–۴۶۰)، شیخ الطائفه ابی جعفر محمد بن الحسن الطوسی (ره) می‌باشد. بعضی معتقدند، شیخ طوسی کتاب «الفهرست» را قبل از کتاب «الرجال» نوشته است چرا که در کتاب دوم در قسمت «من لم یروعنهم علیهم السلام» (کسانی که از ائمه(ع) روایت نکرده‌اند)، موارد زیادی را به کتاب «الفهرست» خود ارجاع می‌دهد.<ref>ر. ک. شیخ طوسی، رجال الطوسی، تحقیق جواد قیومی اصفهانی، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، ۱۴۱۵، ص۸ (مقدمه محقق کتاب).</ref>
* الفهرست و الرجال: این دو کتاب از تألیفات دانشمند شیعه در قرن ۴ و ۵، [[شیخ الطائفه]] ابی جعفر محمد بن الحسن الطوسی(ره) است. بعضی معتقدند، شیخ طوسی کتاب «الفهرست» را قبل از کتاب «الرجال» نوشته چرا که در کتاب دوم در قسمت «کسانی که از ائمه(ع) روایت نکرده‌اند»، موارد زیادی را به کتاب «الفهرست» خود ارجاع می‌دهد.<ref>شیخ طوسی، رجال الطوسی، تحقیق جواد قیومی اصفهانی، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، ۱۴۱۵، ص۸.</ref>


از جمله مشخصات کتاب الفهرست این است که این کتاب به منظور معرفی مؤلفان اصول، و تألیفات آنان نوشته شده و ۹۰۰ تن از نویسندگان و حدود ۲۰۰۰ جلد کتاب را معرفی کرده است. اما با اینکه در اول کتابش وعده کرده که به جرح و تعدیل راویان نیز بپردازد ولی این کار را فقط درباره عده کمی از آنان انجام داده است. ویژگی دیگر آن این است که می‌توان به کمک آن روایاتی را که مؤلف (ره) در کتاب تهذیبش از اصول اصحاب بدون ذکر طریقش به آنها ذکر کرده از ارسال خارج کرد. چون طرق آنها در این کتاب آمده است.<ref>ر. ک. المدخل الی علم الرجال و الدرایه، همان، ص۲۵.</ref>
'''الفهرست'''؛ از مشخصات کتاب [[الفهرست]] این است که این کتاب به منظور معرفی مؤلفان اصول و تألیفات آنان نوشته شده و ۹۰۰ تن از نویسندگان و حدود ۲۰۰۰ جلد کتاب را معرفی کرده است. اما با اینکه در اول کتابش وعده کرده که به جرح و تعدیل راویان نیز بپردازد، اما این کار را فقط درباره عده کمی از آنان انجام داده است. ویژگی دیگر این است که می‌توان به کمک آن روایاتی را که مؤلف در کتاب تهذیب از اصول اصحاب، بدون ذکر طریق به آنها ذکر کرده از ارسال خارج کرده است. چون طرق آنها در این کتاب آمده است.<ref>المدخل الی علم الرجال و الدرایه، ص۲۵.</ref>


بعضی از مشخصات کتاب دوم (الرجال ـ رجال الطوسی): ۱. استقصا و ذکر تمام اصحاب پیامبر و ائمه اطهار(ع) به طوری که حتی ظالمان، فاسقان، معاندان و … را نیز ذکر کرده است. مثلاً خلفا و معاویه و عمرو بن العاص و امثال آنها را جزء اصحاب پیامبر(ص) آورده است حتی اگر روایت هم نقل نکرده باشند.
'''الرجال'''؛ بعضی از مشخصات کتاب [[رجال الطوسی]]: ۱. استقصا و ذکر تمام اصحاب پیامبر و ائمه اطهار(ع) به طوری که حتی ظالمان، فاسقان، معاندان و … را نیز ذکر کرده است. مثلا خلفا و معاویه و عمرو بن العاص و امثال آنها را جزء اصحاب پیامبر(ص) آورده است حتی اگر روایت هم نقل نکرده باشند. چنان‌که کسانی چون عبید الله بن زیاد و … را از اصحاب امام علی(ع) شمرده و منصور دوانیقی را هم جزء اصحاب امام صادق(ع) ذکر کرده است. ۲. راویان متأخر از عصر ائمه(ع) را نیز ذکر کرده است.<ref>المدخل الی علم الرجال و الدرایه، ص۲۴.</ref>


چنان‌که کسانی چون عبید الله بن زیاد و … را از اصحاب علی(ع) شمرده و منصور دوانیقی را هم جزء اصحاب امام صادق(ع) ذکر کرده است.
== کتب اربعه رجالی ==


۲. راویان متأخر از عصر ائمه(ع) را نیز ذکر کرده است.<ref>ر. ک. همان، ص۲۴.</ref>
برخی اصول اولیه علم رجال را همان کتاب‌هایی که معرفی شدند می‌دانند و از آنها با عنوان «کتب اربعه رجالیه» یاد می‌کنند.<ref>نگاه کنید به علوم حدیث و نقش آن در شناخت و تهذیب حدیث، همان، ص۹۰.</ref> آیت الله سبحانی با تذکر این مطلب، چهار کتاب دیگر را به جهت قدمتشان جزء این دسته از کتب رجالی ذکر می‌کند که عبارتند از: ۱. رجال البرقی ۲. رساله ابی غالب رازی ۳. مشیخه الصدوق. ۴. مشیخه الشیخ الطوسی.


تذکر: برخی اصول اولیه علم رجال را همان کتاب‌هایی که معرفی شدند می‌دانند و از آنها با عنوان «کتب اربعه رجالیه» یاد می‌کنند.<ref>ر. ک. علوم حدیث و نقش آن در شناخت و تهذیب حدیث، همان، ص۹۰.</ref> ولی آیت الله سبحانی با تذکر این مطلب، چهار کتاب دیگر را به جهت قدمتشان جزء این دسته از کتب رجالی ذکر می‌کند که عبارتند از: ۱. رجال البرقی ۲. رساله ابی غالب رازی ۳. مشیخه الصدوق. ۴. مشیخه الشیخ الطوسی.
در طول تاریخ علمای علم رجال پیوسته در فکر تکمیل این علم بوده‌اند و کتاب‌های فراوانی با ویژگی‌های متمایز از خود به یادگار گذاشته‌اند که راه‌گشای دانش‌پژوهان و محققین در این عرصه بوده است.  


در طول تاریخ علمای علم رجال پیوسته در فکر تکمیل این علم بوده‌اند و کتاب‌های فراوانی با ویژگی‌های متمایز از خود به یادگار گذاشته‌اند که راهگشای دانش پژوهان و محقق در این عرصه می‌باشند که حتی معرفی اجمالی همه آنها بسی فراتر از حجم این نوشته را می‌طلبد به همین جهت تنها به ذکر نام مهم‌ترین کتاب‌ها و مؤلفان آنها بسنده می‌شود:
== مهم‌ترین کتاب‌های رجالی و مؤلفان آن‌ها ==
{{اصلی|فهرست آثار رجالی شیعه}}


۱. فهرست منتجب الدین: تألیف علی بن عبیدالله بن حسن بن حسین. ۲. معالم العلما، تألیف محمد بن علی بن شهر آشوب (م ۵۸۸) ۳.. رجال ابن داود، تألیف، حسن بن علی بن داود حلی، معاصر علامه حلی و متولد ۶۷۴. ۴. خلاصه الاقوال فی علم الرجال معروف به رجال العلامه، تألیف علامه حسن بن یوسف بن مطهر (م ۷۲۶). ۵. مجمع الرجال، تألیف زکی الدین عنایت الله قهبای از شاگردان مقدس اردبیلی (م ۹۹۳) ۶. منهج المقال، تألیف محمد بن علی بن ابراهیم استر آبادی (م ۱۰۲۸) ۷. جامع الرواه، تألیف شیخ محمد بن علی اردبیلی که سال ۱۱۰۰ زنده بوده است. ۸. نقد الرجال، تألیف سید مصطفی تفرشی (م ۱۰۴۴) ۹. منتهی المقال فی احوال الرجال، تألیف شیخ ابوعلی محمد بن اسماعیل حائری (م ۱۲۱۵ / ۱۲۱۶). ۱۰. بهجه المقال، تألیف شیخ علی بن عبدالله محمد بن محب الله بن محمد جعفر علیاری تبریزی، (م ۱۳۲۷) ۱۱. تنقیح المقال فی معرفه علم الرجال، شیخ عبدالله مامقانی (م ۱۳۵۱). ۱۲. قاموس الرجال تألیف شیخ محمد تقی تستری (شوشتری)، (م ۱۴۱۶) ۱۳. طرائف المقال، تألیف سید محمد شفیع موسوی تفرشی. ۱۴. مرتب الاساتید، تألیف آیت الله بروجردی (م ۱۳۸۰) ۱۵. معجم رجال الحدیث، تألیف آیت الله سید ابوالقاسم خویی (م ۱۴۱۴).
* فهرست منتجب الدین: تألیف علی بن عبیدالله بن حسن بن حسین؛


نتیجه بحث: تاریخ پیدایش علم رجال به اوائل نیمه دوم قرن اول هجری است و بعد از آن پیوسته رو به کمال بوده و کتاب‌های متعددی در این زمینه در طی قرون نوشته شده است.
* معالم العلما، تألیف محمد بن علی بن شهر آشوب؛
 
* رجال ابن داود، تألیف، حسن بن علی بن داود حلی، معاصر [[علامه حلی]]؛
 
* خلاصه الاقوال فی علم الرجال معروف به رجال العلامه، تألیف علامه [[حسن بن یوسف بن مطهر]]؛
 
* مجمع الرجال، تألیف زکی الدین عنایت الله قهبای از شاگردان [[مقدس اردبیلی]]؛
 
* منهج المقال، تألیف محمد بن علی بن ابراهیم استر آبادی؛
 
* جامع الرواه، تألیف شیخ محمد بن علی اردبیلی که سال ۱۱۰۰ زنده بوده است؛
 
* نقد الرجال، تألیف سید مصطفی تفرشی؛
 
* منتهی المقال فی احوال الرجال، تألیف شیخ ابوعلی محمد بن اسماعیل حائری؛
 
* بهجه المقال، تألیف شیخ علی بن عبدالله محمد بن محب الله بن محمد جعفر علیاری تبریزی؛
 
* تنقیح المقال فی معرفه علم الرجال، شیخ عبدالله مامقانی؛
 
* قاموس الرجال تألیف شیخ محمد تقی تستری (شوشتری)؛
 
* طرائف المقال، تألیف سید محمد شفیع موسوی تفرشی؛
 
* مرتب الاساتید، تألیف [[آیت الله بروجردی]]؛
 
* معجم رجال الحدیث، تألیف [[آیت الله سید ابوالقاسم خویی]].
 
تاریخ پیدایش علم رجال به اوائل نیمه دوم قرن اول هجری است و بعد از آن پیوسته رو به کمال بوده و کتاب‌های متعددی در این زمینه در طی قرون نوشته شده است.
{{پایان پاسخ}}
{{پایان پاسخ}}
{{مطالعه بیشتر}}
{{مطالعه بیشتر}}
خط ۵۹: خط ۸۸:
{{شاخه
{{شاخه
  | شاخه اصلی = حدیث
  | شاخه اصلی = حدیث
|شاخه فرعی۱ = علم رجال
| شاخه فرعی۱ = علم رجال
|شاخه فرعی۲ =
| شاخه فرعی۲ =
|شاخه فرعی۳ =
| شاخه فرعی۳ =
}}
}}
{{تکمیل مقاله
{{تکمیل مقاله
  | شناسه =
  | شناسه = شد
  | تیترها =
  | تیترها = شد
  | ویرایش =
  | ویرایش = شد
  | لینک‌دهی =
  | لینک‌دهی = شد
  | ناوبری =
  | ناوبری =
  | نمایه =
  | نمایه =
  | تغییر مسیر =
  | تغییر مسیر =
  | ارجاعات =
  | ارجاعات =
| بازبینی نویسنده =
  | بازبینی =
  | بازبینی =
  | تکمیل =
  | تکمیل =
  | اولویت =
  | اولویت = ج
  | کیفیت =
  | کیفیت = ج
}}
}}
{{پایان متن}}
{{پایان متن}}

نسخهٔ کنونی تا ‏۲۴ اوت ۲۰۲۳، ساعت ۱۱:۰۹

سؤال

تاریخ پیدایش علم رجال را توضیح دهید؟

علم رجال به حالات و اوصاف راویان حدیث از جهت مورد قبول بودن یا نبودن سخن آنان درباره نقل روایت از معصوم می‌پردازد. اولین منابع دینی مسلمانان قرآن و سخنان و پیامبر و اهل بیت ایشان بوده است. اما در زمان ایشان و پس از حیاتشان اشخاصی روایاتی را به دروغ به آن‌ها نسبت دادند که در زمان زندگی ائمه روایات مورد بررسی قرار گرفته و در کتاب‌هایی جمع‌آوری شدند. از آن کتاب‌ها چیزی به ما نرسیده است اما علمایی از آن کتاب‌ها روایاتی را نقل نموده‌اند. در طول سالیان علمی جهت تشخیص صحت روایات و اتصال آن‌ها به معصوم به وجود آمد و در طی زمان تکمیل گردید که به علم رجال معروف است.

تعریف و اهمیت

محققان علم رجال را علمی دانسته‌اند که در آن درباره حالات و اوصاف راویان حدیث، از جهت قبول یا رد قول آنان در نقل روایات معصومان(ع) بحث می‌شود. در این علم به تحقیق درباره وجود یا عدم وجود صفاتی در راوی چون عدالت، فسق، وثاقت و… پرداخته می‌شود.[۱]

در بین راویان احادیث افراد مختلف با عقاید گوناگون و خصوصیات اخلاقی متفاوت وجود دارد که با انگیزه‌های مختلف به نقل روایت پرداخته‌اند. این عقاید و انگیزه‌ها می‌توانست موجب تحریف لفظی و معنوی روایات شود.[۲] به همین دلیل، عالمان شیعه و اهل‌سنت بر ضبط صفات راویان و تالیف کتاب‌های رجالی تاکید داشتند. این تأکید را نشان‌دهنده اهمیت علم رجال در فهم علوم دینی برشمرده‌اند.[۳]

دوره پیدایش

علم رجال را یکی از قدیمی‌ترین دانش‌های اسلامی دانسته‌اند که قدمت آن به اوائل نیمه دوم قرن اول قمری باز می‌گردد. چنان‌که ابورافع کاتب امام علی(ع)، برای اولین بار کتابی در این زمینه نوشت و در آن اسامی شیعیان امام(ع) و نیز اسامی شرکت‌کنندگان در جنگ‌های جمل، صفین و نهروان را وارد کرد.[۴]

پس از ابورافع افراد دیگری از شیعیان در زمان ائمه(ع) درباره رجال حدیث کتاب نوشتند؛ از جمله: عبدالله بن جبله (درگذشته ۲۱۹ق) از اصحاب امام کاظم(ع)؛ حسن بن علی بن فضال (درگذشته ۲۲۴ق) از اصحاب امام کاظم(ع)، فضل بن شاذان نیشابوری (درگذشته ۲۶۰ق) از اصحاب امام رضا(ع)، محمد بن خالد برقی از اصحاب امام کاظم(ع) و احمد بن محمد بن خالد برقی (درگذشته ۲۷۴ق).[۵] کتاب‌های رجالی هیچ‌کدام از افراد ذکرشده اکنون در دست نیست.[۶]

دوره نگارش اصول علم رجال

اصول اولیه علم رجال به صورت مختصر معرفی می‌شوند. این کتاب‌ها با استفاده از کتاب‌هایی که ذکر شده نوشته شده است و عبارتند از:

  • اختیار معرفه الرجال معروف به رجال الکشی؛ مرحوم ابو عمرو محمد بن عبد العزیز کشی معاصر مرحوم کلینی کتابی در علم رجال با عنوان «معرفه الناقلین عن الائمه الصادقین» یا «معرفه الناقلین» نوشت که به دست سید بن طاووس و شهید ثانی نیز رسیده است ولی اکنون در دست نیست. این کتاب دارای اشکالات و اشتباهاتی بوده است که مرحوم شیخ طوسی آن را تصحیح کرد و اضافات آن را حذف کرد و به شکل مختصر تحت عنوان اختیار الرجال آن را عرضه کرد. ویژگی این کتاب این است که روایاتی که درباره راویان احادیث به ترتیب صحابه هر یک از معصومین(ع) وارد شده است در ذیل عنوان هر یک از آنها ذکر شده که خواننده می‌تواند با استفاده از آن روایات به حقیقت حال آنها آشنا شود.[۷]
  • رجال النجاشی: این کتاب تألیف شیخ ابو العباس احمد بن علی بن احمد بن العباس مشهور به النجاشی متوفی ۴۵۰ است. بعضی ویژگی‌های این کتاب عبارتند از: ۱. اختصاص به رجال شیعه دارد و اگر از غیر شیعه هم نامی به میان می‌آورد به جهت این است که آن شخص یا از شیعه روایت نقل کرده یا کتابی برای شیعه نوشته است. ۲. غالباً به جرح و تعدیل راویان به صورت مستقل یا در لابلای بحث‌هایش پرداخته است. ۳. مؤلف در این علم تخصص بالایی دارد و بسیار دقیق بوده و معروف است که ایشان ضابطه‌مندترین علمای رجال است و حتی دقتش از شیخ طوسی و علامه حلی نیز بیش‌تر است. ۴. مؤلف علاوه بر دقت بالا دارای اطلاعات فراوانی هم در این علم بوده است.[۸]
  • الفهرست و الرجال: این دو کتاب از تألیفات دانشمند شیعه در قرن ۴ و ۵، شیخ الطائفه ابی جعفر محمد بن الحسن الطوسی(ره) است. بعضی معتقدند، شیخ طوسی کتاب «الفهرست» را قبل از کتاب «الرجال» نوشته چرا که در کتاب دوم در قسمت «کسانی که از ائمه(ع) روایت نکرده‌اند»، موارد زیادی را به کتاب «الفهرست» خود ارجاع می‌دهد.[۹]

الفهرست؛ از مشخصات کتاب الفهرست این است که این کتاب به منظور معرفی مؤلفان اصول و تألیفات آنان نوشته شده و ۹۰۰ تن از نویسندگان و حدود ۲۰۰۰ جلد کتاب را معرفی کرده است. اما با اینکه در اول کتابش وعده کرده که به جرح و تعدیل راویان نیز بپردازد، اما این کار را فقط درباره عده کمی از آنان انجام داده است. ویژگی دیگر این است که می‌توان به کمک آن روایاتی را که مؤلف در کتاب تهذیب از اصول اصحاب، بدون ذکر طریق به آنها ذکر کرده از ارسال خارج کرده است. چون طرق آنها در این کتاب آمده است.[۱۰]

الرجال؛ بعضی از مشخصات کتاب رجال الطوسی: ۱. استقصا و ذکر تمام اصحاب پیامبر و ائمه اطهار(ع) به طوری که حتی ظالمان، فاسقان، معاندان و … را نیز ذکر کرده است. مثلا خلفا و معاویه و عمرو بن العاص و امثال آنها را جزء اصحاب پیامبر(ص) آورده است حتی اگر روایت هم نقل نکرده باشند. چنان‌که کسانی چون عبید الله بن زیاد و … را از اصحاب امام علی(ع) شمرده و منصور دوانیقی را هم جزء اصحاب امام صادق(ع) ذکر کرده است. ۲. راویان متأخر از عصر ائمه(ع) را نیز ذکر کرده است.[۱۱]

کتب اربعه رجالی

برخی اصول اولیه علم رجال را همان کتاب‌هایی که معرفی شدند می‌دانند و از آنها با عنوان «کتب اربعه رجالیه» یاد می‌کنند.[۱۲] آیت الله سبحانی با تذکر این مطلب، چهار کتاب دیگر را به جهت قدمتشان جزء این دسته از کتب رجالی ذکر می‌کند که عبارتند از: ۱. رجال البرقی ۲. رساله ابی غالب رازی ۳. مشیخه الصدوق. ۴. مشیخه الشیخ الطوسی.

در طول تاریخ علمای علم رجال پیوسته در فکر تکمیل این علم بوده‌اند و کتاب‌های فراوانی با ویژگی‌های متمایز از خود به یادگار گذاشته‌اند که راه‌گشای دانش‌پژوهان و محققین در این عرصه بوده است.

مهم‌ترین کتاب‌های رجالی و مؤلفان آن‌ها

  • فهرست منتجب الدین: تألیف علی بن عبیدالله بن حسن بن حسین؛
  • معالم العلما، تألیف محمد بن علی بن شهر آشوب؛
  • رجال ابن داود، تألیف، حسن بن علی بن داود حلی، معاصر علامه حلی؛
  • مجمع الرجال، تألیف زکی الدین عنایت الله قهبای از شاگردان مقدس اردبیلی؛
  • منهج المقال، تألیف محمد بن علی بن ابراهیم استر آبادی؛
  • جامع الرواه، تألیف شیخ محمد بن علی اردبیلی که سال ۱۱۰۰ زنده بوده است؛
  • نقد الرجال، تألیف سید مصطفی تفرشی؛
  • منتهی المقال فی احوال الرجال، تألیف شیخ ابوعلی محمد بن اسماعیل حائری؛
  • بهجه المقال، تألیف شیخ علی بن عبدالله محمد بن محب الله بن محمد جعفر علیاری تبریزی؛
  • تنقیح المقال فی معرفه علم الرجال، شیخ عبدالله مامقانی؛
  • قاموس الرجال تألیف شیخ محمد تقی تستری (شوشتری)؛
  • طرائف المقال، تألیف سید محمد شفیع موسوی تفرشی؛

تاریخ پیدایش علم رجال به اوائل نیمه دوم قرن اول هجری است و بعد از آن پیوسته رو به کمال بوده و کتاب‌های متعددی در این زمینه در طی قرون نوشته شده است.


مطالعه بیشتر

  • کلیات فی علم الرجال، همان، ص۵۳–۱۴۷.
  • علوم حدیث و نقش آن در شناخت و تهذیب حدیث، همان، ص۸۶–۱۰۶.
  • المدخل الی علم الرجال و الدرایه، همان، ص۱۶–۴۲.


منابع

  1. قربانی، زین‌العابدین، علم حدیث و نقش آن در شناخت و تهذیب حدیث، قم، انصاریان، ۱۳۷۸ش، ص۸۶؛ آقا‌بزرگ تهرانی، محمدمحسن بن علی، الذریعه الی تصانیف الشیعه، بیروت، دار الاضواء، ۱۴۰۳ق، ج۱۰، ص۸۰.
  2. سبحانی، جعفر، کلیات فی علم الرجال، قم، انتشارات مرکز مدیریت حوزه علمیه قم، ۱۳۶۹ش، ص۲۵.
  3. سبحانی، کلیات فی علم الرجال، ص۲۸.
  4. آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ج۱۰، ص۸۰؛ نیز: سبحانی، کلیات فی علم الرجال، ج۲، ص۵۷.
  5. قربانی، علم حدیث و نقش آن در شناخت و تهذیب حدیث، ص۸۹–۹۰؛ نیز: سبحانی، کلیات فی علم الرجال، ص۵۷.
  6. قربانی، علم حدیث و نقش آن در شناخت و تهذیب حدیث، ص۸۹–۹۰؛ نیز: کلیات فی علم الرجال، ص۵۷.
  7. علوم حدیث و نقش آن در شناخت و تهذیب حدیث، ص۹۰–۹۱، کلیات فی علم الرجال، ص۵۸–۶۰؛ حسینی قزوینی، سید محمد، المدخل الی علم الرجال و الدرایه، ص۲۱–۲۲.
  8. علوم حدیث و نقش آن در شناخت و تهذیب حدیث، ص۹۷–۹۹، کلیات فی علم الرجال، ص۶۰–۶۳ و المدخل الی علم الرجال و الدرایه، ص۲۲–۲۳.
  9. شیخ طوسی، رجال الطوسی، تحقیق جواد قیومی اصفهانی، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، ۱۴۱۵، ص۸.
  10. المدخل الی علم الرجال و الدرایه، ص۲۵.
  11. المدخل الی علم الرجال و الدرایه، ص۲۴.
  12. نگاه کنید به علوم حدیث و نقش آن در شناخت و تهذیب حدیث، همان، ص۹۰.