تابعین
تابعین به نسل دوم مسلمانان پس از صحابه گفته میشود؛ یعنی کسانی که پیامبر اسلام(ص) را ندیدهاند، اما با صحابه آن حضرت دیدار کرده و از آنان حدیث شنیدهاند. تابعین در انتقال آموزههای اسلامی از نسل صحابه به نسلهای بعدی نقشی اساسی ایفا کردند و در شکلگیری فقه، تفسیر، حدیث و سایر علوم اسلامی، از ارکان اصلی به شمار میروند. آنان در سرزمینهای مختلف اسلامی پراکنده شدند و هر گروه در شهر خود مرجعیت علمی یافتند؛ سعید بن مسیب در مدینه، حسن بصری در بصره، ابراهیم نخعی در کوفه و مکحول در شام از جمله این چهرهها هستند. با این حال، تابعین از نظر علمی و اخلاقی در یک سطح نبودند؛ برخی از آنان در بالاترین مراتب تقوا و علم قرار داشتند و روایاتشان مورد اعتماد است، برخی در میانه قرار داشتند و برخی نیز به سبب گرایشهای انحرافی، نصب نسبت به اهل بیت(ع)، قدریگری، ارجاء یا جعل حدیث، از سوی علمای رجال تضعیف شدهاند. بنابراین، شناخت تابعین و ارزیابی احوال آنان، از مباحث مهم علم رجال و درایه به شمار میرود.
مفهومشناسی
واژه «تابعین» جمع «تابعی» است و در اصطلاح به کسانی گفته میشود که اصحاب پیامبر(ص) را درک کرده و از آنان روایت نقل کردهاند، بدون آنکه خود آن حضرت را دیده باشند.[۱] برخی تعریفها دیدار با صحابه را شرط دانسته و برخی صرف روایت از صحابه را کافی شمردهاند. در علم رجال، «تابعی» در برابر «صحابی» و «تبع تابعین» قرار میگیرد و طبقهای مستقل محسوب میشود.[۲]
اقسام تابعین
تابعین از نظر ارتباط با صحابه، به دو دسته کلی تقسیم میشوند: تابعین کبار که گروهی از صحابه را درک کرده و از آنان روایت شنیدهاند، و تابعین صغار که تنها با برخی صحابه دیدار کردهاند. همچنین از نظر فضل و جایگاه، تابعین به مخضرمین (کسانی که در جاهلیت و اسلام هر دو زیستهاند اما پیامبر(ص) را ندیدهاند) و دیگران تقسیم شدهاند.[۳]
نقش تابعین در تثبیت و انتقال اسلام
تابعین حلقه واسط میان صحابه و نسلهای بعدی مسلمانان بودند و در انتقال و تثبیت آموزههای اسلامی نقشهای متعددی ایفا کردند:
نقل حدیث و حفظ سنت نبوی
مهمترین نقش تابعین، حفظ و انتقال حدیث از صحابه به نسل بعد بود. بسیاری از احادیثی که امروز در جوامع روایی شیعه و اهل سنت در دسترس است، از طریق تابعین از صحابه نقل شده است. تابعین با سفر به شهرهای مختلف و دیدار با صحابه، مجموعهای از روایات را گردآوری و به شاگردان خود منتقل کردند.[۴]
شکلگیری مکاتب تفسیری
تابعین در تفسیر قرآن مکاتب مختلفی را بنیان نهادند. مکتب تفسیری مکه به سرپرستی عبدالله بن عباس، مکتب کوفه با حضور افرادی چون سعید بن جبیر و مجاهد بن جبر، و مکتب مدینه با محوریت ابی بن کعب از جمله این مکاتب هستند. این مکاتب تفسیری، پایههای تفسیر قرآن در قرون بعدی را بنا نهادند.[۵]
تأسیس فقه استدلالی
تابعین در شکلگیری فقه اسلامی نقش محوری داشتند. آنان با تکیه بر قرآن و سنت و با استفاده از اجتهاد، مسائل مستحدثه را حل کردند و زمینههای پیدایش مذاهب فقهی را فراهم ساختند. ابراهیم نخعی در کوفه، سعید بن مسیب در مدینه و حسن بصری در بصره از جمله فقهای برجسته تابعین هستند.[۶]
نقش در فتوحات و نشر اسلام
بسیاری از تابعین در فتوحات اسلامی شرکت کردند و در سرزمینهای فتحشده به ترویج اسلام و تعلیم معارف دینی پرداختند. حضور آنان در شام، عراق، مصر و ایران موجب گسترش سریع اسلام و شکلگیری مراکز علمی جدید شد.[۷]
تابعین و اهل بیت(ع)
بخشی از تابعین، شاگردان امام علی(ع) و سایر امامان شیعه بودند و در انتقال معارف اهل بیت(ع) نقش اساسی داشتند. اصبغ بن نباته، کمیل بن زیاد، میثم تمار، رشید هجری و سلیم بن قیس از جمله تابعین شیعه هستند که در منابع رجالی شیعه توثیق شدهاند.[۸][۹]
در مقابل، گروهی از تابعین با اهل بیت(ع) مخالفت داشتند و در شمار نواصب یا منحرفان قرار گرفتند. علمای رجال شیعه، این گروه را تضعیف کرده و روایات آنان را غیرقابل اعتماد دانستهاند.[۱۰]
اختلاف مراتب علمی و اخلاقی تابعین
تابعین همانند صحابه، از نظر علمی و اخلاقی در یک سطح نبودند. علمای رجال با بررسی دقیق احوال آنان، مراتب مختلفی برایشان قائل شدهاند:
تابعین ثقه و مورد اعتماد
گروهی از تابعین در بالاترین مراتب وثاقت و عدالت قرار دارند و روایاتشان در منابع حدیثی شیعه و اهل سنت پذیرفته شده است. سعید بن مسیب، حسن بصری، سعید بن جبیر، عطاء بن ابیرباح و مجاهد بن جبر از این گروه هستند.[۱۱]
تابعین ضعیف
گروهی از تابعین به سبب ضعف حافظه، اشتباه در نقل حدیث یا ارسال روایات، از سوی رجالیان تضعیف شدهاند. این گروه، روایاتشان در صورت فقدان شاهد و قرینه، غیرقابل اعتماد تلقی میشود.[۱۲]
تابعین منحرف و مورد نکوهش
برخی از تابعین به سبب گرایشهای انحرافی، از سوی علمای رجال مورد نکوهش قرار گرفتهاند. حجاج بن یوسف ثقفی از جمله چهرههای منفور تاریخ اسلام است که به سبب جنایات فراوانش در منابع رجالی و تاریخی مذمت شده است.[۱۳] همچنین گروهی از تابعین به قدریگری، ارجاء یا تشبیه متهم شده و روایاتشان مورد خدشه قرار گرفته است.[۱۴]
تابعین جاعل حدیث
گروهی از تابعین به جعل حدیث و نسبت دادن روایات دروغین به پیامبر(ص) متهم شدهاند. این گروه در منابع رجالی به عنوان «کذاب» یا «وضاع» شناخته میشوند و روایاتشان به هیچ وجه قابل استناد نیست.[۱۵]
ارزیابی تابعین در علم رجال
علم رجال به عنوان دانشی که به بررسی احوال راویان حدیث میپردازد، از دوره تابعین شکل گرفت و در قرون بعدی به تکامل رسید. رجال کشی، رجال طوسی، رجال نجاشی و فهرست طوسی از مهمترین منابع رجالی شیعه هستند که به تفصیل به بررسی احوال تابعین پرداختهاند. در این منابع، هر تابعی از نظر وثاقت، عدالت، مذهب و گرایشهای فکری ارزیابی شده است.[۱۶]
علمای رجال اهل سنت نیز با تألیف آثاری چون الاستیعاب، اسد الغابة، الاصابة و تهذیب التهذیب، به بررسی احوال تابعین پرداختهاند. با این حال، معیارهای آنان در توثیق و تضعیف، با معیارهای شیعه متفاوت است؛ به ویژه در مورد تابعینی که با اهل بیت(ع) مخالفت داشتند.[۱۷]
منابع
- ↑ ابن سعد، محمد بن سعد (۱۴۱۰). الطبقات الکبری. ج۵. بیروت: دار الکتب العلمیة. ص۷.
- ↑ ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی (۱۴۱۵). الاصابة فی تمییز الصحابة. ج۱. بیروت: دار الکتب العلمیة. ص۱۲.
- ↑ ذهبی، محمد بن احمد (۱۴۰۵). سیر اعلام النبلاء. ج۴. بیروت: مؤسسة الرسالة. ص۱۵.
- ↑ مزی، یوسف بن عبدالرحمن (۱۴۰۰). تهذیب الکمال. ج۱. بیروت: مؤسسة الرسالة. ص۱۵۲.
- ↑ ذهبی، محمدحسین (۱۳۹۶). التفسیر والمفسرون. ج۱. قاهره: دار الکتب الحدیثة. ص۷۶.
- ↑ زحیلی، وهبه (۱۴۲۴). الفقه الاسلامی و ادلته. ج۱. دمشق: دار الفکر. ص۴۵.
- ↑ طبری، محمد بن جریر (۱۳۸۷). تاریخ الطبری. ج۴. قاهره: دار المعارف. ص۲۳۴.
- ↑ کشی، محمد بن عمر (۱۴۰۴). رجال الکشی. قم: مؤسسة آل البیت. ص۱۱۲.
- ↑ طوسی، محمد بن حسن (۱۴۱۵). رجال الطوسی. قم: مؤسسة النشر الاسلامی. ص۷۸.
- ↑ خویی، سید ابوالقاسم (۱۴۱۳). معجم رجال الحدیث. ج۱. قم: مؤسسة الخوئی الإسلامیة. ص۴۵.
- ↑ ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی (۱۴۰۴). تهذیب التهذیب. ج۱. بیروت: دار الفکر. ص۴۵.
- ↑ ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی (۱۴۰۴). تهذیب التهذیب. ج۱. بیروت: دار الفکر. ص۵۲.
- ↑ طبری، محمد بن جریر (۱۳۸۷). تاریخ الطبری. ج۶. قاهره: دار المعارف. ص۱۸۸.
- ↑ ذهبی، محمد بن احمد (۱۴۰۵). سیر اعلام النبلاء. ج۵. بیروت: مؤسسة الرسالة. ص۱۶۷.
- ↑ عبدالرحمن، ابن جوزی (۱۴۰۳). الموضوعات. ج۱. بیروت: دار الکتب العلمیة. ص۳۲.
- ↑ نجاشی، احمد بن علی (۱۴۰۷). رجال النجاشی. قم: مؤسسة النشر الاسلامی. ص۷.
- ↑ ابن عبدالبر، یوسف بن عبدالله (۱۴۱۲). الاستیعاب فی معرفة الاصحاب. ج۱. بیروت: دار الجیل. ص۵.
