حضرت ابراهیم(ع) در قرآن
شخصیت حضرت ابراهیم در قرآن چگونه شخصیتی است؟
حضرت ابراهیم(ع) از پیامبران اولوالعزم و پدر حضرت اسماعیل(ع) و حضرت اسحاق(ع) است. که در قرآن جایگاه بسیار والایی دارد. خداوند او را خلیل خود و از صالحان، صدیقان، نیکان، بردباران و مؤمنان معرفی کرده است.
نام او ۶۹ بار در قرآن مجید آمده، و در ۲۵ سوره، از او یاد شده است. از مهم‌ترین ویژگی‌ها و رویدادهای زندگی او می‌توان به نبوت و امامت، معجزاتی مانند سرد شدن آتش و زنده شدن پرندگان، آزمایش الهی در ماجرای ذبح فرزند و بازسازی کعبه همراه حضرت اسماعیل(ع) اشاره کرد. دعاهای او نیز بیشتر درباره آمرزش، داشتن فرزند صالح، قرار گرفتن در شمار صالحان و برخورداری از علم و حکمت بوده است.
زندگی
حضرت ابراهیم در زمان نمرود در شهر بابِل متولد و در آن‌جا ساکن بود. درباره هویت «آزر» که در آیه ۷۴ سوره انعام از او یاد شده، اختلاف نظر وجود دارد. برخی مفسران اهل‌سنت او را پدر واقعی حضرت ابراهیم دانسته‌اند، اما مفسران و دانشمندان شیعه معتقدند آزر پدر او نبوده و احتمالاً عموی یا جد مادری وی بوده است.[۱]
حضرت ابراهيم(ع) دو همسر به نام‌هاى ساره و هاجر داشت. از هاجر، حضرت اسماعیل(ع) و از ساره، حضرت اسحاق(ع) متولد شدند.[۲]
حضرت ابراهیم از طریق فرزندش حضرت اسماعیل(ع) نیای بزرگ عرب‌ها و از طریق حضرت اسحاق(ع) نیای بنی‌اسرائیل به‌شمار می‌رود. چهاردهمین سوره قرآن مجید نیز به نام ایشان «سوره ابراهیم» نام‌گذاری شده است.[۳] محل دفن حضرت ابراهیم(ع) نیز در سرزمین فلسطین ذکر شده‌است.[۴]
ویژگی‌ها و اوصاف
در آیات قرآن، حضرت ابراهیم(ع) به دلیل معرفت و مقام والای الهی[۵]، منطق نیرومند در برابر بت‌پرستان[۶]، مبارزه با جباران[۷]، اطاعت از فرمان خدا[۸] و استقامت در آزمایش‌های سخت[۹] بسیار ستایش شده‌است. قرآن او را از نیکان[۱۰]، مؤمنان[۱۱]، صالحان[۱۲] و وفاکنندگان به عهد معرفی می‌کند و شجاعت و سخاوت او را می‌ستاید.[۱۳]
خداوند حضرت ابراهیم(ع) را خلیل‌الله معرفی کرده ﴿وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلًا؛ و خدا ابراهيم را به دوستى خود برگزيد.﴾(نساء:۱۲۵) و به او رشد و کمال[۱۴] عطا فرموده‌است. از دیگر صفات و القاب او در قرآن می‌توان به قانت، حنیف[۱۵]، اَوّاه، حلیم[۱۶]، صدیق[۱۷] و مُنیب[۱۸] اشاره کرد.
وقایع مهم
- امتحانات الهی حضرت ابراهیم(ع)
حضرت ابراهیم(ع) در طول زندگی خود مورد آزمایش‌های متعدد الهی قرار گرفت؛ آزمایش‌هایی که موجب آشکار شدن عظمت مقام، شخصیت و ارزش والای او شد.[۱۹] قرآن کریم می‌فرماید: ﴿وَ إِذِ ابْتَلی إِبْراهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِماتٍ؛ و چون ابراهیم را پروردگارش با کلماتی بیازمود.﴾(بقره:۱۲۴) . مفسران، «کلمات» را اوامر و نواهی الهی[۲۰] و عهدهایی دانسته‌اند که ابراهیم(ع) به وفای آنها مأمور شد. از مهم‌ترین این آزمایش‌ها می‌توان به مبارزه با ستاره‌پرستان، شکستن بت‌ها، افکنده شدن در آتش، هجرت به سرزمین مکه و قربانی کردن فرزند اشاره کرد.[۲۱]
- ساختن کعبه: یکی از مهم‌ترین فضائل حضرت ابراهیم(ع)، تجدید بنای کعبه است. بر اساس نقل‌ها، کعبه در زمان حضرت آدم(ع) ساخته شد، اما در جریان طوفان حضرت نوح(ع) ویران گردید. سپس حضرت ابراهیم(ع) به فرمان خداوند، همراه با حضرت اسماعیل(ع)، مأمور بازسازی و برپایی بنای کعبه شد.[۲۲] قرآن کریم نیز به ساخت کعبه توسط آن دو اشاره کرده است.[۲۳]
- ذبح فرزند: فرمان الهی مبنی بر ذبح فرزند، از بزرگ‌ترین آزمایش‌هایی است که ابراهیم پیامبر (ع) از آن سربلند بیرون آمد. حضرت ابراهیم در خواب می‌بیند که فرزند خود را ذبح می‌کند و این خواب را الهامی از سوی خدا می‌داند و نظر پسر خود را می‌خواهد. پسرش از امر الهی اطاعت می‌کند و پدرش را به این کار ترغیب می‌کند، اما آن زمان که ابراهیم فرزند خود را بر زمین می‌گذارد و قصد ذبحش را دارد، از جانب خداوند ندا می‌آید که تو خوابت را محقق کردی و فرمان الهی را اطاعت کردی. این اتفاق در قرآن به نام «الْبَلَاءُ الْمُبِينُ» آزمایش روشن نام برده شده‌است و امتحانی بزرگ بود که ابراهیم و فرزندش از آن پیروز درآمدند.[۲۴]
معجزات
- سرد شدن آتش: حضرت ابراهیم(ع) پس از آن‌که قومش با استدلال‌های او نسبت به توحید هدایت نشدند، بت‌های آنان را شکست و این کار را به بت بزرگ نسبت داد. در برابر این کار، آنان برآمدند تا حضرت ابراهیم را سخت مجازات کنند و آن‌گاه او را در آتش انداختند. در قرآن آمده‌است که خداوند به آتش می‌گوید: در برابر ابراهیم سرد و سلامت باش «كُونِي بَرْدًا وَسَلَامًا». این اتفاق یکی از معجزات بزرگ حضرت ابراهیم(ع) است.[۲۵]
- زنده شدن پرندگان: از دیگر معجزات حضرت ابراهیم(ع) زنده شدن پرندگان است. در قرآن آمده‌است که او به خداوند گفت چگونه مردگان را زنده می‌کنی. خداوند پرسید آیا ایمان نداری؟ ابراهیم پاسخ داد برای این‌که اطمینان یابم و قلبم آرام گیرد. خداوند فرمود چهار پرنده را ذبح کن و گوشت آنان را به هم مخلوط کن و هر قسمتی را بر سر کوهی بگذار و بعد آنان را فراخوان. می‌بینی که به سوی تو می‌آیند.[۲۶]
نبوت و امامت
در قرآن بارها به نبوت حضرت ابراهیم تصریح شده‌است: ﴿وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِبْرَاهِيمَ ۚ إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا نَبِيًّا؛ و در اين كتاب ابراهيم را ياد كن كه او پيامبرى راست‌گو بود.﴾(مریم:۴۱) در این آیات به نبوت و دعوت او به توحید تصریح شده‌است: (سوره عنکبوت آیه ۱۶ تا ۲۵، سوره ممتحنه آیه ۴، سوره زخرف آیه ۲۶ و ۲۷، سوره صافات آیه ۸۳ تا ۱۰۰، سوره شعراء آیه ۶۹ تا ۸۲، سوره انبیاء آیه ۵۱ تا ۵۷، سوره مریم آیه ۴۱ تا ۴۸، سوره انبیا آیات ۵۱ تا ۷۳.). ابراهیم(ع) از پیامبران اولوالعزم به شمار می‌رود.[۲۷]
حضرت ابراهیم (ع) پس از آزمونهای زیاد، مورد الطاف الهی واقع می‌شود و خداوند مقام امامت را به او عطا و او را امام بر مردم قرار میدهد.[۲۸] خداوند در قرآن حضرت ابراهیم را امام مردم قرار داده است:﴿إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا ۖ؛ من تو را پیشوای مردم قرار دادم.﴾(بقره:۱۲۴) قرآن كريم هر جا نامى از امامت میبرد، دنبالش متعرض هدايت می‌شود، تعرضى كه گويى می‌خواهد كلمه نامبرده را تفسير كند.[۲۹]
جناب ابراهیم و اصحاب او در قرآن به عنوان اسوه حسنه معرفی شده‌اند.[۳۰] این عبارت برای حضرت محمد(ص) هم به کار برده شده است.[۳۱]
دعاهای حضرت ابراهیم(ع)
دعاهای زیادی از حضرت ابراهیم در قرآن نقل شده است. قسمتی از این دعاها مربوط به امور دنیوی و قسمتی در رابطه با امور معنوی و اخروی است. از قول حضرت ابراهیم(ع) آمده است: ﴿رَبِّ هَبْ لِي حُكْمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ؛ پروردگارا، به من دانش عطا كن و مرا به صالحان ملحق فرماى﴾(شعراء:۸۳)
آمرزش برای پدر(عمو)،[۳۲] آمرزش برای خود و وسیله آزمایش نشدن برای کافران،[۳۳]درخواست فرزند صالح،[۳۴] درخواست حکمت و علم، قرار دادن از صالحان، درخواست نام نیک، بهشتی شدن و رسوا نشدن در آخرت،[۳۵] رزق و روزی برای فرزند،[۳۶] برپا داشتن نماز، قبول دعا،[۳۷] آمرزش خود و پدر و مادر و مؤمنان.[۳۸] امن قرار دادن مکه و رزق برای ساکنان مؤمن آن،[۳۹] پذیرش ساخت کعبه،[۴۰] قرار دادن از مسلمین و ذریه‌اش، پذیرش توبه، نشان دادن عبادت و آداب دینی[۴۱] از دعاهایی است که حضرت ابراهیم(ع) آنها را بر زبان آورده‌است.
مطالعه بیشتر
- قهرمان توحید، مکارم شیرازی، ناصر.
- پدر پیامبران در قرآن، عباسی، حبیب الله.
- تاریخ انبیاء، قصص قرآن از آدم تا خاتم النبیین، سید هاشم رسولی محلاتی.
منابع
- ↑ «آزر»، دانشنامه جهان اسلام، تهران، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، ج۱، ذیل مدخل.
- ↑ مكارم شيرازى، ناصر، قهرمان توحيد، شرح و تفسير آيات مربوط به حضرت ابراهيم( ع)، ج۱، ص۱۳۸.
- ↑ خرمشاهی، بهاءالدین، قرآن شناخت، تهران، ۱۳۷۹، طرح نو، ص۱۸۳.
- ↑ رسولی محلاتی، سید هاشم، تاریخ انبیاء، قصص قرآن از آدم تا خاتم النبیین، ص۱۶۵.
- ↑ سوره نحل، آیه ۱۲۰.
- ↑ سوره انبیاء، ۵۷–۵۲.
- ↑ سوره انعام، ۸۱–۸۰.
- ↑ سوره صافات، ۱۱۰–۱۰۱.
- ↑ سوره صافات، ۱۰۹–۱۰۷.
- ↑ سوره ص، آیه ۴۷..
- ↑ سوره صافات، آیه ۱۱۱.
- ↑ سوره نحل، ۱۲۲.
- ↑ مکارم شیرازی، ناصر و همکاران، تفسیر نمونه، انتشارات دارالکتب الاسلامیه، ج۱، ص۴۴۶.
- ↑ سوره انبیاء، آیه ۵۱.
- ↑ سوره نحل، آیه ۱۲۰.
- ↑ سوره توبه، ص۱۱۴.
- ↑ سوره مریم، آیه ۴۱.
- ↑ سوره هود، آیه ۷۵.
- ↑ مکارم شیرازی، ناصر، تفسير نمونه، ج۱، ص۴۳۶.
- ↑ ترجمه تفسير جوامع الجامع، طبرسی، ج۱، ص: ۱۶۳
- ↑ طباطبائی، سید محمد حسین، ترجمه المبزان، انتشارات دفتر اسلامی، ج۱، ص۴۰۸.
- ↑ قهرمان توحيد، شرح و تفسير آيات مربوط به حضرت ابراهيم( ع)، مكارم شيرازى، ناصر، ج۱، ص۱۳۷
- ↑ سوره بقره، آیه ۱۲۷.
- ↑ سوره صافات، آیات ۱۰۱ تا ۱۰۸.
- ↑ سوره انبیاء، آیات ۵۲ تا ۷۰.
- ↑ سوره بقره، آیه ۲۶۰.
- ↑ سوره احزاب، آیه ۷؛ سوره شورا، آیه ۱۳؛ سوره احقاف، آیه ۳۵.
- ↑ ضیایی، رحمت الله، «ابراهیم(ع)»، کلام اسلامی، ۱۳۸۴ش، شماره ۵۴. ص۱۲۴.
- ↑ طباطبایی، محمدحسین، تفسير الميزان، ج۱، ص۴۱۰.
- ↑ سوره ممتحنه، آیه ۴.
- ↑ سوره احزاب، آیه ۲۱.
- ↑ سوره ممتحنه، آیه ۴؛ سوره شعراء، آیه ۸۶.
- ↑ سوره ممتحنه، آیه ۵.
- ↑ سوره صافات، آیه ۱۰۰.
- ↑ سوره شعراء، آیات ۸۳ تا ۸۹.
- ↑ سوره ابراهیم، آیه ۳۷.
- ↑ سوره ابراهیم، آیه ۴۰.
- ↑ سوره ابراهیم، آیه ۴۱.
- ↑ سوره بقره، آیه ۱۲۶.
- ↑ سوره بقره، آیه ۱۲۷.
- ↑ سوره بقره، آیه ۱۲۸.