حضرت ابراهیم(ع) در قرآن
شخصیت حضرت ابراهیم در قرآن چگونه شخصیتی است؟
حضرت ابراهیم(ع) از پیامبران اولوالعزم و پدر حضرت اسماعیل(ع) و حضرت اسحاق(ع) است. که در قرآن جایگاه بسیار والایی دارد. خداوند او را خلیل خود و از صالحان، صدیقان، نیکان، بردباران و مؤمنان معرفی کرده است.
نام او ۶۹ بار در قرآن مجید آمده، و در ۲۵ سوره، از او یاد شده است. از مهم‌ترین ویژگی‌ها و رویدادهای زندگی او می‌توان به نبوت و امامت، معجزاتی مانند سرد شدن آتش و زنده شدن پرندگان، آزمایش الهی در ماجرای ذبح فرزند و بازسازی کعبه همراه حضرت اسماعیل(ع) اشاره کرد. دعاهای او نیز بیشتر درباره آمرزش، داشتن فرزند صالح، قرار گرفتن در شمار صالحان و برخورداری از علم و حکمت بوده است.
زندگی
حضرت ابراهیم در زمان نمرود در شهر بابِل متولد و در آن‌جا ساکن بود. درباره هویت «آزر» که در آیه ۷۴ سوره انعام از او یاد شده، اختلاف نظر وجود دارد. برخی مفسران اهل‌سنت او را پدر واقعی حضرت ابراهیم دانسته‌اند، اما مفسران و دانشمندان شیعه معتقدند آزر پدر او نبوده و احتمالاً عموی یا جد مادری وی بوده است.[۱]
حضرت ابراهيم(ع) دو همسر به نام‌هاى ساره و هاجر داشت. از هاجر، حضرت اسماعیل(ع) و از ساره، حضرت اسحاق(ع) متولد شدند.[۲]
حضرت ابراهیم از طریق فرزندش حضرت اسماعیل(ع) نیای بزرگ عرب‌ها و از طریق حضرت اسحاق(ع) نیای بنی‌اسرائیل به‌شمار می‌رود. چهاردهمین سوره قرآن مجید نیز به نام ایشان «سوره ابراهیم» نام‌گذاری شده است.[۳] محل دفن حضرت ابراهیم(ع) نیز در سرزمین فلسطین ذکر شده‌است.[۴]
حضرت ابراهیم(ع) از طریق فرزندش حضرت اسماعیل(ع)، نیای بزرگ عرب‌ها و از طریق حضرت اسحاق(ع)، نیای بنی‌اسرائیل به شمار می‌رود. چهاردهمین سوره قرآن کریم نیز .[۱] محل دفن حضرت ابراهیم(ع) نیز در سرزمین فلسطین ذکر شده است
ویژگی‌ها و اوصاف
در آیات قرآن از حضرت ابراهیم مدح و ستایش فراوان شده و صفات ارزنده او یادآوری گردیده‌است، مقام و معرفت او نسبت به خدا،[۵] منطق گویای او در برابر بت‌پرستان،[۶] مبارزات سرسختانه و خستگی ناپذیرش در مقابل جباران،[۷] اطاعتش در برابر فرمان پروردگار،[۸] استقامت بی‌نظیرش در برابر توفان حوادث و آزمایش‌های سخت[۹] از ویژگی‌های بارز اوست.
به گفته قرآن او از نیکان،[۱۰] مؤمنان[۱۱]، صالحان[۱۲] و وفاکنندگان به عهد بود و شجاعتی بی‌نظیر و سخاوتی فوق‌العاده داشت.[۱۳]
خداوند در قرآن حضرت ابراهیم را خلیل الله معرفی می‌کند: ﴿وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلًا؛ و خدا ابراهيم را به دوستى خود برگزيد.﴾(نساء:۱۲۵) و به او رشد و کمال داده‌است.[۱۴] قانت (مطیع)، حنیف،[۱۵] اَوّاه، حلیم[۱۶] صدیق[۱۷] و مُنیب[۱۸] القابی است که خداوند ابراهیم را در قرآن با آنها یاد کرده‌است.
وقایع مهم
- امتحانات الهی: حضرت ابراهیم مورد آزمایش زیادی از سوی خداوند قرار گرفت. آزمايش‌هايى كه عظمت مقام و شخصيت ابراهيم را كاملا مشخص ساخت، و ارزش وجود او را آشكار كرد.[۱۹] در قرآن آمده‌است:﴿وَ إِذِ ابْتَلی إِبْراهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِماتٍ؛ و چون ابراهیم را پروردگارش با کلماتی بیازمود.﴾(بقره:۱۲۴) مفسران گفته‌اند مقصود از «کلمات»، اوامر و نواحی خداوند است.[۲۰] علامه طباطبایی در تفسیر المیزان می‌نویسند: مراد از کلمات در آیه قضایایی است که ابراهیم با آنها آزمایش شد و عهدهایی است الهی، که خداوند وفای بدان‌ها را از او خواسته بود، مانند برخورد با ستاره پرستان، شکستن بت‌ها، انداختن در آتش، هجرت به سرزمین مکه، قربانی کردن فرزند و اگر از این امتحانات در آیه نامی نبرده‌است برای این است که غرضی در ذکر آنها نداشته‌است.[۲۱]
- ساختن کعبه: يكى از امتيازات مهم حضرت ابراهيم(ع)، تجديد بناى خانه كعبه است. كعبه در زمان حضرت آدم(ع) ساخته شد، اما به هنگام طوفان حضرت نوح(ع) ويران گشت، و ابراهيم نبی(ع) از سوى خداوند متعال مأموريت يافت آن را تجديد بنا كند.[۲۲] در قرآن برخی آیات نشان می‌دهد که حضرت ابراهیم و حضرت اسماعیل (ع) بنای کعبه را ساختند.[۲۳]
- ذبح فرزند: فرمان الهی مبنی بر ذبح فرزند، از بزرگ‌ترین آزمایش‌هایی است که ابراهیم پیامبر (ع) از آن سربلند بیرون آمد. حضرت ابراهیم در خواب می‌بیند که فرزند خود را ذبح می‌کند و این خواب را الهامی از سوی خدا می‌داند و نظر پسر خود را می‌خواهد. پسرش از امر الهی اطاعت می‌کند و پدرش را به این کار ترغیب می‌کند، اما آن زمان که ابراهیم فرزند خود را بر زمین می‌گذارد و قصد ذبحش را دارد، از جانب خداوند ندا می‌آید که تو خوابت را محقق کردی و فرمان الهی را اطاعت کردی. این اتفاق در قرآن به نام «الْبَلَاءُ الْمُبِينُ» آزمایش روشن نام برده شده‌است و امتحانی بزرگ بود که ابراهیم و فرزندش از آن پیروز درآمدند.[۲۴]
معجزات
- سرد شدن آتش: حضرت ابراهیم(ع) پس از آن‌که قومش با استدلال‌های او نسبت به توحید هدایت نشدند، بت‌های آنان را شکست و این کار را به بت بزرگ نسبت داد. در برابر این کار، آنان برآمدند تا حضرت ابراهیم را سخت مجازات کنند و آن‌گاه او را در آتش انداختند. در قرآن آمده‌است که خداوند به آتش می‌گوید: در برابر ابراهیم سرد و سلامت باش «كُونِي بَرْدًا وَسَلَامًا». این اتفاق یکی از معجزات بزرگ حضرت ابراهیم(ع) است.[۲۵]
- زنده شدن پرندگان: از دیگر معجزات حضرت ابراهیم(ع) زنده شدن پرندگان است. در قرآن آمده‌است که او به خداوند گفت چگونه مردگان را زنده می‌کنی. خداوند پرسید آیا ایمان نداری؟ ابراهیم پاسخ داد برای این‌که اطمینان یابم و قلبم آرام گیرد. خداوند فرمود چهار پرنده را ذبح کن و گوشت آنان را به هم مخلوط کن و هر قسمتی را بر سر کوهی بگذار و بعد آنان را فراخوان. می‌بینی که به سوی تو می‌آیند.[۲۶]
نبوت و امامت
در قرآن بارها به نبوت حضرت ابراهیم تصریح شده‌است: ﴿وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِبْرَاهِيمَ ۚ إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا نَبِيًّا؛ و در اين كتاب ابراهيم را ياد كن كه او پيامبرى راست‌گو بود.﴾(مریم:۴۱) در این آیات به نبوت و دعوت او به توحید تصریح شده‌است: (سوره عنکبوت آیه ۱۶ تا ۲۵، سوره ممتحنه آیه ۴، سوره زخرف آیه ۲۶ و ۲۷، سوره صافات آیه ۸۳ تا ۱۰۰، سوره شعراء آیه ۶۹ تا ۸۲، سوره انبیاء آیه ۵۱ تا ۵۷، سوره مریم آیه ۴۱ تا ۴۸، سوره انبیا آیات ۵۱ تا ۷۳.). ابراهیم(ع) از پیامبران اولوالعزم به شمار می‌رود.[۲۷]
حضرت ابراهیم (ع) پس از آزمونهای زیاد، مورد الطاف الهی واقع می‌شود و خداوند مقام امامت را به او عطا و او را امام بر مردم قرار می‌دهد.[۲۸] خداوند در قرآن حضرت ابراهیم را امام مردم قرار داده است:﴿إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا ۖ؛ من تو را پیشوای مردم قرار دادم.﴾(بقره:۱۲۴) قرآن كريم هر جا نامى از امامت میبرد، دنبالش متعرض هدايت می‌شود، تعرضى كه گويى می‌خواهد كلمه نامبرده را تفسير كند.[۲۹]
جناب ابراهیم و اصحاب او در قرآن به عنوان اسوه حسنه معرفی شده‌اند.[۳۰] این عبارت برای حضرت محمد(ص) هم به کار برده شده است.[۳۱]
دعاهای حضرت ابراهیم(ع)
دعاهای زیادی از حضرت ابراهیم در قرآن نقل شده است. قسمتی از این دعاها مربوط به امور دنیوی و قسمتی در رابطه با امور معنوی و اخروی است. از قول حضرت ابراهیم(ع) آمده است: ﴿رَبِّ هَبْ لِي حُكْمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ؛ پروردگارا، به من دانش عطا كن و مرا به صالحان ملحق فرماى﴾(شعراء:۸۳)
آمرزش برای پدر(عمو)،[۳۲] آمرزش برای خود و وسیله آزمایش نشدن برای کافران،[۳۳]درخواست فرزند صالح،[۳۴] درخواست حکمت و علم، قرار دادن از صالحان، درخواست نام نیک، بهشتی شدن و رسوا نشدن در آخرت،[۳۵] رزق و روزی برای فرزند،[۳۶] برپا داشتن نماز، قبول دعا،[۳۷] آمرزش خود و پدر و مادر و مؤمنان.[۳۸] امن قرار دادن مکه و رزق برای ساکنان مؤمن آن،[۳۹] پذیرش ساخت کعبه،[۴۰] قرار دادن از مسلمین و ذریه‌اش، پذیرش توبه، نشان دادن عبادت و آداب دینی[۴۱] از دعاهایی است که حضرت ابراهیم(ع) آنها را بر زبان آورده‌است.
مطالعه بیشتر
- قهرمان توحید، مکارم شیرازی، ناصر.
- پدر پیامبران در قرآن، عباسی، حبیب الله.
- تاریخ انبیاء، قصص قرآن از آدم تا خاتم النبیین، سید هاشم رسولی محلاتی.
منابع
- ↑ «آزر»، دانشنامه جهان اسلام، تهران، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، ج۱، ذیل مدخل.
- ↑ مكارم شيرازى، ناصر، قهرمان توحيد، شرح و تفسير آيات مربوط به حضرت ابراهيم( ع)، ج۱، ص۱۳۸.
- ↑ خرمشاهی، بهاءالدین، قرآن شناخت، تهران، ۱۳۷۹، طرح نو، ص۱۸۳.
- ↑ رسولی محلاتی، سید هاشم، تاریخ انبیاء، قصص قرآن از آدم تا خاتم النبیین، ص۱۶۵.
- ↑ سوره نحل، آیه ۱۲۰.
- ↑ سوره انبیاء، ۵۷–۵۲.
- ↑ سوره انعام، ۸۱–۸۰.
- ↑ سوره صافات، ۱۱۰–۱۰۱.
- ↑ سوره صافات، ۱۰۹–۱۰۷.
- ↑ سوره ص، آیه ۴۷..
- ↑ سوره صافات، آیه ۱۱۱.
- ↑ سوره نحل، ۱۲۲.
- ↑ مکارم شیرازی، ناصر و همکاران، تفسیر نمونه، انتشارات دارالکتب الاسلامیه، ج۱، ص۴۴۶.
- ↑ سوره انبیاء، آیه ۵۱.
- ↑ سوره نحل، آیه ۱۲۰.
- ↑ سوره توبه، ص۱۱۴.
- ↑ سوره مریم، آیه ۴۱.
- ↑ سوره هود، آیه ۷۵.
- ↑ مکارم شیرازی، ناصر، تفسير نمونه، ج۱، ص۴۳۶.
- ↑ ترجمه تفسير جوامع الجامع، طبرسی، ج۱، ص: ۱۶۳
- ↑ طباطبائی، سید محمد حسین، ترجمه المبزان، انتشارات دفتر اسلامی، ج۱، ص۴۰۸.
- ↑ قهرمان توحيد، شرح و تفسير آيات مربوط به حضرت ابراهيم( ع)، مكارم شيرازى، ناصر، ج۱، ص۱۳۷
- ↑ سوره بقره، آیه ۱۲۷.
- ↑ سوره صافات، آیات ۱۰۱ تا ۱۰۸.
- ↑ سوره انبیاء، آیات ۵۲ تا ۷۰.
- ↑ سوره بقره، آیه ۲۶۰.
- ↑ سوره احزاب، آیه ۷؛ سوره شورا، آیه ۱۳؛ سوره احقاف، آیه ۳۵.
- ↑ ضیایی، رحمت الله، «ابراهیم(ع)»، کلام اسلامی، ۱۳۸۴ش، شماره ۵۴. ص۱۲۴.
- ↑ طباطبایی، محمدحسین، تفسير الميزان، ج۱، ص۴۱۰.
- ↑ سوره ممتحنه، آیه ۴.
- ↑ سوره احزاب، آیه ۲۱.
- ↑ سوره ممتحنه، آیه ۴؛ سوره شعراء، آیه ۸۶.
- ↑ سوره ممتحنه، آیه ۵.
- ↑ سوره صافات، آیه ۱۰۰.
- ↑ سوره شعراء، آیات ۸۳ تا ۸۹.
- ↑ سوره ابراهیم، آیه ۳۷.
- ↑ سوره ابراهیم، آیه ۴۰.
- ↑ سوره ابراهیم، آیه ۴۱.
- ↑ سوره بقره، آیه ۱۲۶.
- ↑ سوره بقره، آیه ۱۲۷.
- ↑ سوره بقره، آیه ۱۲۸.