حدیث «بعثنی الحنفیه السهله السمحه» در برابر فقه سخت‌گیرانه

سؤال

اگر پیامبر اسلام(ص) مأمور به بعثت بر «الحنیفه السهله» (دین آسان و فطری) بود، چرا احکام و شرایع اسلامی به ظاهر پیچیده و تفصیلی شده‌اند؟ آیا این پیچیدگی با اصل ساده‌بودن دین سازگار است؟

اصل «سهله و سمحه» بودن شریعت به معنای نبود تفصیل و جزئیات در احکام نیست، بلکه به این معناست که:۱. احکام فراتر از توان بشر نیست، ۲. دسترسی به معارف دینی آسان است، ۳. روش دعوت و تبلیغ توأم با مدارا و آسان‌گیری است، ۴. در موارد اضطرار و عذر، احکام ثانویه تخفیف‌آمیز جاری می‌شود

تفصیل احکام اسلام ناشی از جامعیت این دین برای پاسخگویی به نیازهای مادی و معنوی بشر در همه اعصار و تمام ابعاد زندگی است. این تفصیل نه تنها با اصل سهولت منافات ندارد، بلکه عین رحمت و حکمت الهی است، چراکه مسیر سعادت را با دقت تمام برای انسان ترسیم کرده، بی‌آنکه او را به مشقتی فراتر از طاقت وادارد.

متن حدیث

حدیثی از رسول خدا(ص) نقل شده است که فرمود:

« بَعَثَنِي بِالْحَنِيفِيَّه السَّهْلَه السَّمْحَه

(خداوند) مرا با آیین حنیفِ آسان و بردبار (یا: آسان‌گیر و مداراجو) مبعوث کرد.

»

این حدیث با عبارت‌های دیگری نیز در کتب شیعه و اهل سنت آمده است:

• «وبعثت بالحنيفيه السمحه؛ با آیین حنیف بردبار(مدارجو) مبعوث شده‌ام.»
• «ولكني بعثت بالحنيفيه السمحه؛ و لکن من با آیین حنیف بردبار(مدارجو) مبعوث شده‌ام.»
• «إنما بعثت بالحنيفيه السمحه؛ همانا من با آیین حنیف بردبار(مدارجو) مبعوث شده‌ام.»
• «خداوند به حضرت محمد با آیین حنیف آسان‌گیر عطا کرده است.»

تبیین معنای «سهله و سمحه» بودن شریعت

سهل به معنای آسان‌گیری و عملی است که در آن شدت و تنگی نیست. به معنای ارفاق، گذشت، ملایمت و چشم پوشی آمده است. برخی از اهل لغت سهل و سمح را مترادف دانسته‌اند. مقصود از «سهل و آسان» بودن دین، سهولت در اصول و مقاصد است، نه اینکه فروعات و جزئیات احکام الهی مفصل بحث نشده باشد:

• دین اسلام سخت‌گیری و رهبانیت را برنمی‌تابد: رسول خدا(ص) مسلمانان را از رهبانیت نهی کرده و فرمود: «لَا رَهْبَانِيَّةَ فِي الْإِسْلَامِ؛ در اسلام رهبانیت وجود ندارد» در نگاه رسول خدا(ص)، رهبانیت امت اسلامی، جهاد در راه خداست: «إِنَّمَا رَهْبَانِيَّةُ أُمَّتِي الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّه‏»
• احکام الهی فراتر از توان بشر نیست: ﴿لا یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا﴾(بقره:۲۸۶)
• در دین حرج و تنگی قرار داده نشده است: در قرآن به صراحت بیان شده است که در دین حرج و سختی‌ای وجود ندارد:﴿وَمَا جَعَلَ عَلَیْکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ؛ و در دین (اسلام) کار سنگین و سختی بر شما قرار ندارد﴾(حج:۷۸) و نیز آیه ۶ مائده. در جایی دیگر پس از ذکر احکام روزه، می‌فرماید خداوند برای شما آسانی را اراده کرده است و سختی را برای شما نمی‌خواهد. خداوند تکلیفی بیش از حد توان برای بندگان نمی‌کند. آیاتی هم وجود دارد که درباره آسان‌گیری‌هایی درباره مریض، مسافر، زن باردار و حائض، سال‌خوردگان و کسانی که زیاد عطش می‌کنند، سخن گفته است.

این بدان معناست که دسترسی به احکام و عمل به آنها آسان است، نه اینکه خود احکام تفصیل و جزئیات نداشته باشد.

جستارهای وابسته

• تساهل و تسامح در دین از منظر قرآن

منابع

• کلینی، محمد بن یعقوب (۱۳۶۷). الکافی. به کوشش علي اکبر غفاری. قم: دار الكتب الإسلاميه.
• هیثمی، علی بن ابی بکر (۱۴۰۸). مجمع الزوائد و منبع الفوائد. بیروت: دار الكتب العلميه.
• طوسی، محمد بن الحسن (۱۴۱۴). الامالی. قم: دار الثقافه للطباعه والنشر والتوزيع.
• ابن حنبل، احمد. مسند أحمد. بیروت: دار صادر.
• ابن حيون مغربی، نعمان بن محمد (۱۳۸۵). دعائم الإسلام. قم: مؤسسة آل البيت عليهم السلام.
• قرشى بنابى، على‏اكبر (۱۳۷۱). قاموس قرآن. تهران: دار الكتب الإسلاميه.
• ابن فارس، أحمد بن فارس (۱۴۰۴). معجم مقاييس اللغه. قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
• ابن اثير جزري، مبارك بن محمد (۱۳۶۷). النهايه في غريب الحديث و الأثر. قم: موسسه مطبوعاتی اسماعیلیان.
• برقى، احمد بن محمد بن خالد (۱۳۷۱). المحاسن. قم: دار الكتب الإسلامية.
• ابن بابويه، محمد بن على. الأمالي. تهران: کتابچی.
• رضا، محمد رشید (۱۴۱۴). تفسير القرآن الحكيم الشهير بتفسير المنار. بیروت: دار المعرفة.
• ملكى ميانجى، محمدباقر (۱۴۰۰). بدايع الكلام فى تفسير آيات الاحكام. بيروت: مؤسسة الوفاء.