پرش به محتوا

ام‌کلثوم بنت علی بن ابی‌طالب

سؤال

آیا حضرت زهرا(س) دختری به نام ام‌کلثوم داشتند؟

درگاه‌ها


ام کلثوم در سال ششم هجری چشم به جهان گشود. بعضی علمای شیعه و سنی، ام کلثوم را به همراه حسن(ع)، حسین(ع) و زینب(س)، از فرزندان حضرت فاطمه(س) و حضرت علی(ع) دانسته‌اند. در اینکه امیرالمؤمنین(ع) از فاطمه(س) صاحب دو دختر بوده است، بین مورخان اختلافی دیده نمی‌شود.

مقدمه

ام کلثوم دختر امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) و زهرای مرضیه(س) پیش از رحلت پیامبر اسلام(ص) و در سال ششم هجری چشم به جهان گشود و دوران تربیت خود را در خانه وحی گذراند.[۱][۲]

بعضی علمای شیعه و سنی، مانند شیخ مفید در الارشاد،[۳] ابن عبدالبر در الاستیعاب[۴] و ابن اثیر در اسدالغابه،[۵] ام کلثوم را به همراه حسن(ع)، حسین(ع) و زینب(س)، از فرزندان حضرت فاطمه(س) و حضرت علی(ع) دانسته‌اند.

اولین باری که نام ام کلثوم در روایات تاریخی ذکر شده است، مربوط به زمانی است که حضرت فاطمه(س) مادر بزرگوارش در سن جوانی به شهادت رسید. در روایتی آمده است که پس از شهادت حضرت زهرا(س)، امام علی(ع) فرزندان فاطمه را صدا زد و فرمود: «یا ام کلثوم یا زینب یا سکینه یا فضه هلموا تزودوا من امکم»؛ ای ام کلثوم! ای زینب، ای سکینه و ای فضه برای آخرین بار به دیدار مادرتان بشتابید.[۶]

لقب ام‌کلثوم

از دختران امیرالمؤمنین علی(ع)، تعدادی لقب ام‌کلثوم داشتند که سید محسن امین و دیگر مورخان در آثار خود نام چهار تن از ایشان را آورده‌اند.[۷]

در اینکه امیرالمؤمنین(ع) از فاطمه(س) صاحب دو دختر بوده است، بین مورخان و تذکره‌نویسان اختلافی دیده نمی‌شود.[۸][۹][۱۰][۱۱][۱۲][۱۳][۱۴][۱۵][۵][۱] طبری آنجا که فرزندان امام از فاطمه(س) را برمی‌شمارد، می‌نویسد: زینب کبری و ام‌کلثوم کبری و آنجا که فرزندان آن حضرت از زنان دیگر را نام می‌برد، می‌نویسد: زینب صغری و ام‌کلثوم صغری.[۱۱] شیخ مفید می‌گوید: فرزندان آن حضرت از دختر و پسر بیست و شش فرزند می‌باشند: زینب کبری و زینب صغری مکنی به ام‌کلثوم که مادر آنان فاطمه(س) است و دیگر دختران آن حضرت عبارت‌اند از: نفیسه، زینب صغری، رقیه صغری، ام‌هانی، ام‌الکرام، جمانه مکنی به ام‌جعفر، امامه، ام‌سلمه، میمونه، خدیجه و فاطمه.[۳] پس تنها اختلاف در این است که آیا ام‌کلثوم کنیه دومین دختر امام است و یا نام اوست؟ بیشتر تاریخ‌نویسان نام او را ام‌کلثوم نوشته‌اند.[۱۶]

کنیه‌ها و القاب

شیخ مفید نام ام‌کلثوم را زینب صُغری و کنیه‌اش را ام‌کلثوم ذکر کرده است.[۱۲] به‌گزارش شیخ عباس قمی در اَلکُنی و الاَلقاب، این کنیه را پیامبر(ص) به‌جهت شباهت زینب صغری به دخترش ام‌کلثوم، به او داد.[۱۷]

سید محسن امین، شرح‌حال‌نگار شیعی نوشته است امام علی(ع) سه یا چهار دختر به نام یا کنیۀ ام‌کلثوم داشته است:

  1. ام‌کلثوم کبری دختر فاطمه(س)؛
  2. ام‌کلثوم همسر مسلم بن عقیل که احتمالاً ام‌کلثوم وُسطی بوده است؛
  3. ام‌کلثوم صغری؛
  4. زینب صغری که کنیه‌اش ام‌کلثوم بوده است.

به‌گفته او، ممکن است دو تای آخر یکی باشند یا این‌که دو تا باشند و امام علی(ع) چهار دختر به این نام یا کنیه داشته باشد.[۱۸]

حضور در کربلا

در منابع، از حضور ام‌کلثوم در واقعه کربلا سخن به میان آمده است. برای مثال، سید ابن طاووس در چند جای لُهوف، از ام‌کلثوم نام برده است؛ از جمله شیون او همراه با زینب، زمانی که امام حسین(ع) به آن‌ها گفت که کشته می‌شود،[۱۹] سخنرانی‌اش در کوفه و سرزنش کوفیان[۲۰] و درخواستش از شمر در شام، مبنی بر این‌که آن‌ها را از جایی وارد دمشق کند که کمتر در معرض دید باشند.[۲۱] مطابق برخی منابع اهل‌سنت، هنگامی که اسیران کربلا را وارد کوفه کردند، ام‌کلثوم در جمع مردم این شهر، خطبه‌ای خواند و مردم کوفه را سرزنش کرد.[۲۲][۲۳][۲۴] اما در منابع شیعه[۲۵][۲۶][۲۷] و برخی منابع دیگر اهل‌سنت،[۲۸][۲۹] این خطبه را از خطبه‌های حضرت زینب(س) دانسته‌اند.

با وجود این، در این منابع تصریح نشده است که این ام‌کلثوم دختر امام علی(ع) از فاطمه(س) است. در مقابل، برخی تصریح کرده‌اند ام‌کلثومِ حاضر در واقعه کربلا یکی دیگر از دختران امام علی(ع) است که از حضرت فاطمه نبوده است.[۳۰] سید محسن امین هم نوشته است معلوم نیست ام‌کلثومی که با امام حسین(ع) در کربلا حضور داشته، کدام‌یک از دختران امام علی(ع) است؛ اما احتمال بیشتر این است که همسر مسلم بن عقیل بوده است.[۱۸]

درگذشت

درباره زمان درگذشت ام‌کلثوم و چگونگی آن، سخنان مختلفی گفته‌اند. از جمله نوشته‌اند او و فرزندش زید، هم‌زمان، بر اثر بیماری درگذشتند و این زمانی بود که ام‌کلثوم همسر عبدالله بن جعفر (درگذشت: ۸۰ق) بود.[۳۱] طبق برخی منابع، این‌دو در زمان عبدالملک بن مروان و به دستور او، با سم کشته شدند و عبدالله بن عمر بر جنازه آن‌ها نماز خواند.[۳۲] اما سید محسن امین زمان وفات او را قبل از واقعه کربلا و پیش از سال ۵۴ ق ذکر کرده است.[۱۸]

مدفن

به‌گزارش ابن‌بطوطه جهانگرد و سفرنامه‌نویس معروف قرن هشتم قمری، مزار ام‌کلثوم دختر علی بن ابی‌طالب(ع) از فاطمه(س)، در یک‌فرسخی شهر دمشق است.[۳۳] یاقوت حَمَوی هم قبر ام‌کلثوم را در راویه دمشق گزارش کرده است.[۳۴] اما ابن‌عساکر نوشته است ام‌کلثوم در مدینه درگذشته و در قبرستان بقیع دفن شده است و قبر موجود در راویه دمشق، متعلق است به شخص دیگری به همین نام از خاندان پیامبر(ص).[۳۵]


منابع

  1. ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ ذهبی، محمد بن احمد (۱۴۱۳). سیر اعلام النبلاء. ج۳. بیروت، مؤسسه الرساله. ص۵۰۰.
  2. ↑ شهسواری، حسین (۱۳۹۱). مقاله ام‌کلثوم دختر امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب، دایرة المعارف صحابه پیامبر اعظم. ج۲. تهران، انتشارات سازمان تبلیغات اسلامی. ص۸۳.
  3. ↑ ۳٫۰ ۳٫۱ شیخ مفید، محمد بن محمد (۱۴۱۳). الارشاد. ج۱. قم، کنگره شیخ مفید. ص۳۵۴ ـ ۳۵۵.
  4. ↑ ابن‌عبدالبر، احمد بن عبدالله (۱۴۱۲). الاستیعاب. ج۴. بیروت، دارالجیل. ص۱۸۹۳.
  5. ↑ ۵٫۰ ۵٫۱ ابن اثیر، علی بن محمد (۱۹۷۰). أسد الغابة في معرفة الصحابة. ج۶. بیروت، دار إحياء التراث العربی. ص۳۸۷.
  6. ↑ مجلسی، محمد باقر (۱۴۰۳). بحارالانوار. ج۴۳. بیروت، دار إحياء التراث العربی. ص۱۷۹.
  7. ↑ امین، سید محسن (۱۴۰۳). اعیان الشیعة. ج۷. یروت، دار التعارف للمطبوعات. ص۱۳۶.
  8. ↑ بلاذری، احمد بن یحیی (۱۳۳۸). انساب الاشراف. ج۱. قاهره، دار المعارف. ص۲۴۴.
  9. ↑ ابن سعد، محمد (۱۴۱۰). الطبقات الکبری. ج۸. بیروت، دار الکتب العلمیه. ص۴۶۰.
  10. ↑ یعقوبی، احمد بن اسحاق. تاریخ یعقوبی. ج۲. بیروت، دارصادر. ص۱۴۹.
  11. ↑ ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ طبری، محمد بن جریر (۱۴۱۳). تاریخ طبری. ج۶. بیروت، مؤسسه عزالدین للطباعة و النشر. ص۳۴۷.
  12. ↑ ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ شیخ مفید، محمد بن محمد (۱۴۱۳). الارشاد. ج۱. قم، کنگره شیخ مفید. ص۳۵۴.
  13. ↑ ابن اثیر، علی بن محمد (۱۴۰۷). الکامل فی التاریخ. ج۲. بیروت، دار الکتب العلمیه. ص۵۳۷.
  14. ↑ ابن‌عبدالبر، احمد بن عبدالله (۱۴۱۲). الاستیعاب فی معرفة الاصحاب. ج۴. بیروت، دارالجیل. ص۱۹۵۵.
  15. ↑ ابن‌حجر عسقلانی، احمد بن علی (۱۴۱۵). الاصابة فی تمییز الصحابه. ج۸. بیروت، دار الکتب العلمیه. ص۴۶۴.
  16. ↑ محمدزاده، مرضیه (۱۳۹۷). زنان ائمه معصومین و زنان با ائمه معصومین. تهران، انتشارات امیرکبیر. ص۹۴ ـ ۹۸.
  17. ↑ قمی، عباس (۱۳۶۸). الکنی و الالقاب. ج۱. تهران، کتابخانه صدر. ص۲۲۸.
  18. ↑ ۱۸٫۰ ۱۸٫۱ ۱۸٫۲ امین، سید محسن (۱۴۰۳). اعیان‌الشیعه. ج۳. بیروت، دار التعارف للمطبوعات. ص۴۸۴ ـ ۴۸۵.
  19. ↑ سید بن طاووس، علی بن موسی (۱۳۴۸). اللهوف علی قتلی الطفوف. تهران، انتشارات جهان. ص۸۲.
  20. ↑ سید بن طاووس، علی بن موسی (۱۳۴۸). اللهوف علی قتلی الطفوف. تهران، انتشارات جهان. ص۱۵۴ ـ ۱۵۸.
  21. ↑ سید بن طاووس، علی بن موسی (۱۳۴۸). اللهوف علی قتلی الطفوف. تهران، انتشارات جهان. ص۱۷۴.
  22. ↑ ابن ابی طاهر، احمد بن ابی طاهر. بلاغات‌ النساء. قم، انتشارات الشریف رضی. ص۳۷ ـ ۳۹.
  23. ↑ ابن‌حمدون، محمد بن حسن (۱۴۱۷). التذکرة الحمدونیه. ج۶. بیروت، دار صادر. ص۲۶۴ ـ ۲۶۵.
  24. ↑ ابن‌سعد الآبی، منصور بن الحسین (۱۴۲۴). نثر الدر فی المحاضرات. ج۴. بیروت، دار الکتب العلمیه. ص۱۹ ـ ۲۰.
  25. ↑ شیخ مفید، محمد بن محمد (۱۴۱۳). الامالی. قم، کنگره شیخ مفید. ص۳۲۱ ـ ۳۲۳.
  26. ↑ طوسی، محمد بن حسن (۱۴۱۴). الامالی. قم، دار الثقافه. ص۹۲ ـ ۹۳.
  27. ↑ ابن‌شهرآشوب، محمد بن علی (۱۳۷۹). مناقب آل ابی‌طالب. ج۴. قم، انتشارات علامه. ص۱۱۵.
  28. ↑ ابن فقیه، احمد بن محمد (۱۴۱۶). البلدان. بیروت، عالم الکتب. ص۲۲۴.
  29. ↑ خوارزمی، مُوَفَّق بن احمد (۱۳۸۱). مقتل الحسین. ج۲. قم، انوار الهدی. ص۴۵ ـ ۴۷.
  30. ↑ بری، محمد بن ابی‌بکر (۱۴۱۴). الجوهره فی نسب الامام علی و آله. بیروت، دارالجیل. ص۴۵.
  31. ↑ ابن‌حبیب بغدادی، محمد (۱۴۰۵). المنمق فی اخبار قریش. بیروت، عالم‌الکتب. ص۳۱۲.
  32. ↑ صنعانی، عبدالرزاق (۱۴۰۳). المصنف. ج۶. بیروت، المجلس العلمی. ص۱۶۴.
  33. ↑ ابن بطوطه، محمد بن عبد الله (۱۴۱۷). الرحله. ج۱. رباط، أکاديمية المملکة المغربية. ص۳۲۳.
  34. ↑ حموی، یاقوت بن عبدالله (۱۳۹۹). معجم‌ البلدان. ج۳. بیروت، دار احیاء التراث. ص۲۰.
  35. ↑ ابن عساکر، علی بن حسن (۱۴۱۵). تاریخ مدینة دمشق. ج۲. بیروت، دارالفکر. ص۳۰۹ ـ ۳۱۰.