امکلثوم بنت علی بن ابیطالب
این مقاله هماکنون به دست روح الله بهمنی در حال ویرایش است. |
آیا حضرت زهرا(س) دختری به نام امکلثوم داشتند؟

مقدمه
ام کلثوم دختر امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب(ع) و زهرای مرضیه(س) پیش از رحلت پیامبر گرامی اسلام(ص) و در سال ششم هجری چشم به جهان گشود و دوران تربیت خود را در خانه وحی گذراند.[۱][۲]
بعضی علمای شیعه و سنی، مانند شیخ مفید در الارشاد، ابن عبدالبر در الاستیعاب و ابن اثیر در اسدالغابه، امّ کلثوم را به همراه حسن، حسین و زینب (علیهم السلام)، از فرزندان حضرت فاطمه و حضرت علی (علیهما السلام) دانستهاند.[۳]
اول باری که نام ام کلثوم در روایات تاریخی ذکر شده است، مربوط به زمانی است که حضرت فاطمه سلام الله علیها مادر بزرگوارش در سن جوانی به شهادت رسید. در روایتی آمده است که پس از شهادت حضرت زهرا علیهاالسلام، امام علی علیه السلام فرزندان فاطمه علیهاالسلام را صدا زد و فرمود: «یا ام کلثوم یا زینب یا سکینه یا فضه هلموا تزودوا من امکم»؛ ای ام کلثوم! ای زینب، ای سکینه و ای فضه برای آخرین بار به دیدار مادرتان بشتابید.
لقب امکلثوم
از دختران امیرالمؤمنین علی(ع)، تعدادی لقب امکلثوم داشتند که سید محسن امین و دیگر مورخان در آثار خود نام چهار تن از ایشان را آوردهاند.[۴][۵]
در اینکه امیرالمؤمنین(ع) از فاطمه(س) صاحب دو دختر بوده است، بین مورخان و تذکرهنویسان اختلافی دیده نمیشود.[۶] طبری آنجا که فرزندان امام از فاطمه(س) را برمیشمارد، مینویسد: زینب کبری و امکلثوم کبری و آنجا که فرزندان آن حضرت از زنان دیگر را نام میبرد، مینویسد: زینب صغری و امکلثوم صغری[۷]. شیخ مفید میگوید: فرزندان آن حضرت از دختر و پسر بیست و شش فرزند میباشند: زینب کبری و زینب صغری مکنی به امکلثوم که مادر آنان فاطمه(س) است و دیگر دختران آن حضرت عبارتاند از: نفیسه، زینب صغری، رقیه صغری، امهانی، امالکرام، جمانه مکنی به امجعفر، امامه، [مسلمه، میمونه، خدیجه و فاطمه.[۸] پس تنها اختلاف در این است که آیا امکلثوم کنیه دومین دختر امام است و یا نام اوست؟ بیشتر تاریخنویسان نام او را امکلثوم نوشتهاند.[۹]
کنیهها و القاب
شیخ مفید نام امکلثوم را زینب صُغری و کنیهاش را امکلثوم ذکر کرده است.[۱۰] بهگزارش شیخ عباس قمی در اَلکُنی و الاَلقاب، این کنیه را پیامبر(ص) بهجهت شباهت زینب صغری به دخترش امکلثوم، به او داد.[۱۱]
سید محسن امین، شرححالنگار شیعی نوشته است امام علی(ع) سه یا چهار دختر به نام یا کنیۀ امکلثوم داشته است:
- امکلثوم کبری دختر فاطمه(س)؛
- امکلثوم همسر مسلم بن عقیل که احتمالاً امکلثوم وُسطی بوده است؛
- امکلثوم صغری؛
- زینب صغری که کنیهاش امکلثوم بوده است.[۱۲]
بهگفته او، ممکن است دو تای آخر یکی باشند یا اینکه دو تا باشند و امام علی(ع) چهار دختر به این نام یا کنیه داشته باشد.[۱۳]
حضور در کربلا
در منابع، از حضور امکلثوم در واقعه کربلا سخن آمده است. برای مثال، سید ابن طاووس در چند جای مقتلش، لُهوف، از امکلثوم نام برده است؛ ازجمله شیون او همراه با زینب، زمانی که امام حسین(ع) به آنها گفت که کشته میشود،[۱۴] سخنرانیاش در کوفه و سرزنش کوفیان[۱۵] و درخواستش از شمر در شام، مبنی بر اینکه آنها را از جایی وارد دمشق کند که کمتر در معرض دید باشند.[۱۶] مطابق برخی منابع اهلسنت، هنگامی که اسیران کربلا را وارد کوفه کردند، امکلثوم در جمع مردم این شهر، خطبهای خواند و مردم کوفه را سرزنش کرد.[۱۷] اما در منابع شیعه[۱۸] و برخی منابع دیگر اهلسنت،[۱۹] این خطبه را از خطبههای حضرت زینب دانستهاند.
با وجود این، در این منابع تصریح نشده است که این امکلثوم دختر امام علی(ع) از فاطمه(س) است. در مقابل، برخی تصریح کردهاند امکلثومِ حاضر در واقعه کربلا یکی دیگر از دختران امام علی(ع) است که از حضرت فاطمه نبوده است.[۲۰] سید محسن امین هم نوشته است معلوم نیست امکلثومی که با امام حسین در کربلا حضور داشته، کدامیک از دختران امام علی(ع) است؛ اما احتمال بیشتر این است که همسر مسلم بن عقیل بوده است.[۲۱]
درگذشت
درباره زمان درگذشت امکلثوم و چگونگی آن، سخنان مختلفی گفتهاند. از جمله نوشتهاند او و فرزندش زید، همزمان، بر اثر بیماری درگذشتند و این زمانی بود که امکلثوم همسر عبدالله بن جعفر (درگذشت: ۸۰ق) بود.[۲۲] طبق برخی منابع، ایندو در زمان عبدالملک بن مروان (حکومت: ۶۵-۸۶ق) و به دستور او، با سم کشته شدند و عبدالله بن عمر بر جنازه آنها نماز خواند؛[۲۳] اما سید محسن امین زمان وفات او را قبل از واقعه کربلا و پیش از سال ۵۴ ق ذکر کرده است.[۲۴]
مدفن
بهگزارش ابنبطوطه جهانگرد و سفرنامهنویس معروف قرن هشتم قمری، مزار امکلثوم دختر علی بن ابیطالب(ع) از فاطمه، در یکفرسخی شهر دمشق است.[۲۵] یاقوت حَمَوی هم قبر امکلثوم را در راویه دمشق گزارش کرده است.[۲۶]
اما ابنعساکر نوشته است امکلثوم در مدینه درگذشته و در قبرستان بقیع دفن شده است و قبر موجود در راویه دمشق، متعلق است به شخص دیگری به همین نام از خاندان پیامبر(ص).[۲۷]
منابع
- ↑ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، بیروت، مؤسسه الرساله، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۵۰۰؛ دخیل، اعلام النساء، بیروت، دارالاسلامیة، ۱۴۱۲ق، ص۲۳۸.
- ↑ حسین شهسواری، مقاله امکلثوم دختر امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب، دایرة المعارف صحابه پیامبر اعظم ج۲، ص۸۳.
- ↑ الاستیعاب، ج ۴، ص ۱۸۹۳، شماره ۴۰۵۷ (شرح حال حضرت فاطمه زهرا (علیها السلام)) ؛ ج ۴، ص ۱۹۵۴، شماره ۴۲۰۴ (شرح حال ام کلثوم)، نقل از سیدمحمدمهدی حسین پور، ازدواج ام کلثوم، نشریه الکترونیکی پرسمان، شماره ۱۲۸.
- ↑ اعیان الشیعة، امین عاملی، ج۷، ص۱۳۶.
- ↑ حسین شهسواری، مقاله امکلثوم دختر امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب، دایرة المعارف صحابه پیامبر اعظم ج۲، ص۸۳-۸۴.
- ↑ برای نمونه نک: المحبر، ص۵۳؛ انساب الاشراف، ج۱، ص۲۴۴؛ الطبقات الکبری، ج۸، ص۴۶۰؛ کتاب نسب قریش، ص۳۵۲؛ تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۱۴۹؛ تاریخ طبری، ج۶، ص۳۴۷؛ الارشاد، ج۱، ص۳۵۴؛ الکامل فی التاریخ، ج۲، ص۵۳۷؛ الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، ج۴، ص۱۹۵۵؛ الاصابة فی تمییز الصحابه، ج۸، ص۴۶۴؛ اسدالغابة، ج۶، ص۳۸۷؛ سیر اعلام النبلاء، ج۳، ص۵۰۰؛ جمهرة أنساب العرب، ص۳۸.
- ↑ تاریخ طبری ج 6 ص 347.
- ↑ الارشاد، ج۱، ص۳۵۴-۳۵۵؛ المعارف، ص۱۴۳.
- ↑ مرضیه محمدزاده، زنان ائمه معصومین و زنان با ائمه معصومین، ص ۹۴ ـ ۹۸.
- ↑ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۳۵۴.
- ↑ قمی، الکنی و الالقاب، ۱۳۶۸ش، ج۱، ص۲۲۸.
- ↑ امین، اعیانالشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۳، ص۴۸۴-۴۸۵.
- ↑ امین، اعیانالشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۳، ص۴۸۴-۴۸۵.
- ↑ سید بن طاووس، لهوف ۱۳۴۸ش، ص۸۲.
- ↑ سید بن طاووس، لهوف ۱۳۴۸ش، ص۱۵۴-۱۵۶.
- ↑ سید بن طاووس، لهوف ۱۳۴۸ش، ص۱۷۴.
- ↑ ابنطیفور، بلاغات النساء، الشریف الرضی، ص۳۷-۳۹؛ ابنحمدون، التذکرة الحمدونیه، ۱۴۱۷ق، ج۶، ص۲۶۴-۲۶۵؛ ابنسعد الآبی، نثر الدر فی المحاضرات، ۱۴۲۴ق، ج۴، ص۱۹-۲۰.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: شیخ مفید، الامالی، ۱۴۱۳ق، ص۳۲۱-۳۲۳؛ شیخ طوسی، الامالی، ۱۴۱۴ق، ص۹۲-۹۳؛ ابنشهرآشوب، المناقب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۱۱۵.
- ↑ ابنفقیه، البلدان، ۱۴۱۶ق، ص۲۲۴؛ خوارزمی، مقتل الحسین(ع)، ۱۳۸۱ش، ج۲، ص۴۵-۴۷.
- ↑ بری، الجوهره فی نسب الامام علی و آله، ۱۴۱۴ق/۱۹۹۳م، ص۴۵.
- ↑ امین، اعیانالشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۳، ص۴۸۴.
- ↑ ابنحبیب بغدادی، المنمق، ۱۴۰۵ق/۱۹۸۵م، ص۳۱۲.
- ↑ صنعانی، المصنف، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م، ج۶، ص۱۶۴.
- ↑ امین، اعیانالشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۳، ص۴۸۵.
- ↑ ابنبطوطه، الرحله، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۳۲۳.
- ↑ یاقوت حموی، معجمالبلدان، ۱۳۹۹ق، ج۳، ص۲۰.
- ↑ ابنعساکر، تاریخ مدینة دمشق، ۱۴۱۵ق/۱۹۹۵م، ج۲، ص۳۰۹-۳۱۰.
