حدود آزادی در قرآن

سؤال

حدود آزادی در قرآن کریم تا چه حد است؟

درگاه‌ها

اساس دین بر پایه اختیار بنا شده است و رسالت پیامبران و تبلیغ آنان، در راستای حق انتخاب انسان‌ها انجام می‌گیرد. قرآن کریم بارها مردم را به تفکر دعوت کرده است و اجبار و اکراه در دین را صراحتا رد می‌کند. ایمان قلبی و پذیرش دین اگر از راه آزادی و حق انتخاب نباشد، امری عبث و بی‌فایده است که مقاصد و اهداف دین را به همراه ندارد.

آزادی اندیشه و تفکر و تعقل

قرآن زیربنای انتخاب صحیح هدف را، برخوردار بودن از هدایت الهی می‌داند: ﴿كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ؛ این گونه خداوند آیاتش را برای شما روشن می‌گرداند، باشد که (در کار دنیا و آخرت) بیندیشید.﴾(بقره:۲۱۹) این اندیشیدن جز در فضایی باز و آزاد تحقق پیدا نمی‌کند. اگر امر به تفکر همراه با آزادی نباشد، امکان انجام آن وجود ندارد.

آيات ديگر قرآن منابع و موضوعات انديشيدن را براي انديشمندان معرفي مي‌كند: الف) مطالعه و اندیشه در آفاق، ب) اندیشه در انفس، ج) مطالعه تاريخ گذشتگان برای عبرت‌آموزی و ...

آزادی سیاسی

قرآن حق دخالت در نظام سياسي و برخورداري از حق انتخاب را به رسميت مي‌شناسد و از هرگونه استبداد نهي مي‌كند و لزوم دخالت مردم در تعيين و سرنوشت امور خويش را يادآور و آزادي سياسي آنان را به رسميت شناخته و تأمين كرده است: ﴿وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ﴾(آل عمران:۱۵۹) آزادی‌های عطا شده به بشریت در آیات دیگر نیز آمده است.

آزادی عقیده و انتخاب دین

قرآن در راستاي احترام به اراده، انديشه و شعور انسان، هرگونه تحميل عقيده در امر انتخاب دين را نهي مي‌كند: ﴿لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ؛ در دين هيچ اجباري نيست و راه از بيراهه به خوبي آشكار شده است.﴾(بقره:۲۵۶) در اسلام تحقيق در انتخاب دين و پذيرش اصول دين بر پایه برهان يك امر ضروري محسوب مي‌شود: ﴿لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَه وَيَحْيَىٰ مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَه؛ تا آنها که هلاک می‌شوند، از روی اتمام حجّت باشد؛ و آنها که زنده می‌شوند، از روی دلیل روشن باشد.﴾(انفال:۴۲)

آزادی بیان

آزادي بيان از نظر قرآن يك سنت الهي و توصيه اولياي او به شمار مي‌رود. آيات قرآن سرشار از گفتگوهاي منطقي، شنيدن سخن مخالفان، آزادي بيان و ... مي‌باشد..

آزادي در عرصه‎‌هاي مختلف داراي حدود مشخصی است و بدون قيد نیست. قرآن زیرپاگذاشتن حدود و احكام الهي و رعايت مرزهاي الهي ستم‌کاری است: ﴿تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَعْتَدُوهَا وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولَٰئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ؛ اين‎ها (احكام) حدود و مرزهاي الهي است از آن تجاوز نكنيد، هر كس از آن تجاوز كند ستمگر است.﴾(بقره:۲۲۹)خداوند تنها مرجع تعيين حدود آزادي است. از ديدگاه قرآن محدوده آزادي تا جايي است که مخالف دستورات اسلامی نباشد.

مطالعه بیشتر

• مصباح یزدی، محمدتقی، تکثر گرائی دینی یا پلورالیزم دینی، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) قم، در چهار مجلد (بحث آزادی).
• یزدانی، عباس، آزادی، قم، نشر پارسایان وایمانی، ص۷۷–۱۰.
• مطهری، مرتضی، انسان و سرنوشت، قم، انتشارات صدرا.