پرش به محتوا

ام‌کلثوم بنت علی بن ابی‌طالب: تفاوت میان نسخه‌ها

روح الله بهمنی (بحث | مشارکت‌ها)
روح الله بهمنی (بحث | مشارکت‌ها)
خط ۹: خط ۹:


== مقدمه ==
== مقدمه ==
[[ام کلثوم]] دختر [[امیرالمؤمنین]] [[علی بن ابی‌طالب]](ع) و [[زهرای مرضیه]](س) پیش از رحلت [[پیامبر اسلام(ص)]] و در سال ششم هجری چشم به جهان گشود و دوران تربیت خود را در خانه [[وحی]] گذراند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=سیر اعلام النبلاء|سال=1413|نام=محمد بن احمد|نام خانوادگی=ذهبی|ناشر=بیروت، مؤسسه الرساله|جلد=3|صفحه=500}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=مقاله ام‌کلثوم دختر امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب، دایرة المعارف صحابه پیامبر اعظم|سال=1391|نام=حسین|نام خانوادگی=شهسواری|ناشر=تهران، انتشارات سازمان تبلیغات اسلامی|جلد=2|صفحه=83}}</ref>
[[ام کلثوم]] دختر [[امیرالمؤمنین]] [[علی بن ابی‌طالب]](ع) و [[زهرای مرضیه]](س) پیش از رحلت [[پیامبر اسلام(ص)]] و در سال ششم هجری چشم به جهان گشود و دوران تربیت خود را در خانه [[وحی]] گذراند.<ref name=":0">{{یادکرد کتاب|عنوان=سیر اعلام النبلاء|سال=1413|نام=محمد بن احمد|نام خانوادگی=ذهبی|ناشر=بیروت، مؤسسه الرساله|جلد=3|صفحه=500}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=مقاله ام‌کلثوم دختر امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب، دایرة المعارف صحابه پیامبر اعظم|سال=1391|نام=حسین|نام خانوادگی=شهسواری|ناشر=تهران، انتشارات سازمان تبلیغات اسلامی|جلد=2|صفحه=83}}</ref>


بعضی علمای [[شیعه]] و [[سنی]]، مانند [[شیخ مفید]] در [[الارشاد]]،<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الارشاد|سال=1413|نام=محمد بن محمد|نام خانوادگی=شیخ مفید|ناشر=قم، کنگره شیخ مفید|جلد=1|صفحه=354 ـ 355}}</ref> [[ابن عبدالبر]] در [[الاستیعاب]]<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الاستیعاب|سال=1412|نام=احمد بن عبدالله|نام خانوادگی=ابن‌عبدالبر|ناشر=بیروت، دارالجیل|جلد=4|صفحه=1893}}</ref> و [[ابن اثیر]] در [[اسدالغابه]]،<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=أسد الغابة في معرفة الصحابة|سال=1970|نام=علی بن محمد|نام خانوادگی=ابن اثیر|ناشر=بیروت، دار إحياء التراث العربی|جلد=6|صفحه=387}}</ref> ام کلثوم را به همراه [[حسن(ع)]]، [[حسین(ع)]] و [[زینب(س)]]، از فرزندان [[حضرت فاطمه(س)]] و [[حضرت علی(ع)]] دانسته‌اند.
بعضی علمای [[شیعه]] و [[سنی]]، مانند [[شیخ مفید]] در [[الارشاد]]،<ref name=":1">{{یادکرد کتاب|عنوان=الارشاد|سال=1413|نام=محمد بن محمد|نام خانوادگی=شیخ مفید|ناشر=قم، کنگره شیخ مفید|جلد=1|صفحه=354 ـ 355}}</ref> [[ابن عبدالبر]] در [[الاستیعاب]]<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الاستیعاب|سال=1412|نام=احمد بن عبدالله|نام خانوادگی=ابن‌عبدالبر|ناشر=بیروت، دارالجیل|جلد=4|صفحه=1893}}</ref> و [[ابن اثیر]] در [[اسدالغابه]]،<ref name=":2">{{یادکرد کتاب|عنوان=أسد الغابة في معرفة الصحابة|سال=1970|نام=علی بن محمد|نام خانوادگی=ابن اثیر|ناشر=بیروت، دار إحياء التراث العربی|جلد=6|صفحه=387}}</ref> ام کلثوم را به همراه [[حسن(ع)]]، [[حسین(ع)]] و [[زینب(س)]]، از فرزندان [[حضرت فاطمه(س)]] و [[حضرت علی(ع)]] دانسته‌اند.


اولین باری که نام ام کلثوم در روایات تاریخی ذکر شده است، مربوط به زمانی است که حضرت فاطمه(س) مادر بزرگوارش در سن جوانی به شهادت رسید. در روایتی آمده است که پس از [[شهادت حضرت زهرا(س)]]، امام علی(ع) فرزندان فاطمه را صدا زد و فرمود: {{عربی|یا ام کلثوم یا زینب یا سکینه یا فضه هلموا تزودوا من امکم}}؛ ای ام کلثوم! ای زینب، ای سکینه و ای فضه برای آخرین بار به دیدار مادرتان بشتابید.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=بحارالانوار|سال=1403|نام=محمد باقر|نام خانوادگی=مجلسی|ناشر=بیروت، دار إحياء التراث العربی|جلد=43|صفحه=179}}</ref>
اولین باری که نام ام کلثوم در روایات تاریخی ذکر شده است، مربوط به زمانی است که حضرت فاطمه(س) مادر بزرگوارش در سن جوانی به شهادت رسید. در روایتی آمده است که پس از [[شهادت حضرت زهرا(س)]]، امام علی(ع) فرزندان فاطمه را صدا زد و فرمود: {{عربی|یا ام کلثوم یا زینب یا سکینه یا فضه هلموا تزودوا من امکم}}؛ ای ام کلثوم! ای زینب، ای سکینه و ای فضه برای آخرین بار به دیدار مادرتان بشتابید.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=بحارالانوار|سال=1403|نام=محمد باقر|نام خانوادگی=مجلسی|ناشر=بیروت، دار إحياء التراث العربی|جلد=43|صفحه=179}}</ref>
خط ۱۸: خط ۱۸:
از دختران امیرالمؤمنین علی(ع)، تعدادی لقب ام‌کلثوم داشتند که سید محسن امین و دیگر مورخان در آثار خود نام چهار تن از ایشان را آورده‌اند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=اعیان الشیعة|سال=1403|نام=سید محسن|نام خانوادگی=امین|ناشر=یروت، دار التعارف للمطبوعات|جلد=7|صفحه=136}}</ref>
از دختران امیرالمؤمنین علی(ع)، تعدادی لقب ام‌کلثوم داشتند که سید محسن امین و دیگر مورخان در آثار خود نام چهار تن از ایشان را آورده‌اند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=اعیان الشیعة|سال=1403|نام=سید محسن|نام خانوادگی=امین|ناشر=یروت، دار التعارف للمطبوعات|جلد=7|صفحه=136}}</ref>


در اینکه [[امیرالمؤمنین]](ع) از فاطمه(س) صاحب دو دختر بوده است، بین مورخان و تذکره‌نویسان اختلافی دیده نمی‌شود.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=انساب الاشراف|سال=1338|نام=احمد بن یحیی|نام خانوادگی=بلاذری|ناشر=قاهره، دار المعارف|جلد=1|صفحه=244}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الطبقات الکبری|سال=1410|نام=محمد|نام خانوادگی=ابن سعد|ناشر=بیروت، دار الکتب العلمیه|جلد=8|صفحه=460}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تاریخ یعقوبی|نام=احمد بن اسحاق|نام خانوادگی=یعقوبی|ناشر=بیروت، دارصادر|جلد=2|صفحه=149}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تاریخ طبری|سال=1413|نام=محمد بن جریر|نام خانوادگی=طبری|ناشر=بیروت، مؤسسه عزالدین للطباعة و النشر|جلد=6|صفحه=347}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الارشاد|سال=1413|نام=محمد بن محمد|نام خانوادگی=شیخ مفید|ناشر=قم، کنگره شیخ مفید|جلد=1|صفحه=354}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الکامل فی التاریخ|سال=1407|نام=علی بن محمد|نام خانوادگی=ابن اثیر|ناشر=بیروت، دار الکتب العلمیه|جلد=2|صفحه=537}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الاستیعاب فی معرفة الاصحاب|سال=1412|نام=احمد بن عبدالله|نام خانوادگی=ابن‌عبدالبر|ناشر=بیروت، دارالجیل|جلد=4|صفحه=1955}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الاصابة فی تمییز الصحابه|سال=1415|نام=احمد بن علی|نام خانوادگی=ابن‌حجر عسقلانی|ناشر=بیروت، دار الکتب العلمیه|جلد=8|صفحه=464}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=أسد الغابة في معرفة الصحابة|سال=1970|نام=علی بن محمد|نام خانوادگی=ابن اثیر|ناشر=بیروت، دار إحياء التراث العربی|جلد=6|صفحه=387}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=سیر اعلام النبلاء|سال=1405|نام=محمد بن احمد|نام خانوادگی=ذهبی|ناشر=بیروت، مؤسسة الرساله|جلد=3|صفحه=500}}</ref> طبری آنجا که فرزندان امام از فاطمه(س) را برمی‌شمارد، می‌نویسد: [[زینب کبری]] و ام‌کلثوم کبری و آنجا که فرزندان آن حضرت از زنان دیگر را نام می‌برد، می‌نویسد: زینب صغری و ام‌کلثوم صغری.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تاریخ طبری|سال=1413|نام=محمد بن جریر|نام خانوادگی=طبری|ناشر=بیروت، مؤسسة عزالدین للطباعة و النشر|جلد=6|صفحه=347}}</ref> شیخ مفید می‌گوید: فرزندان آن حضرت از دختر و پسر بیست و شش فرزند می‌باشند: زینب کبری و زینب صغری مکنی به ام‌کلثوم که مادر آنان فاطمه(س) است و دیگر دختران آن حضرت عبارت‌اند از: نفیسه، زینب صغری، رقیه صغری، ام‌هانی، ام‌الکرام، جمانه مکنی به ام‌جعفر، امامه، ام‌سلمه، میمونه، خدیجه و فاطمه.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الارشاد|سال=1412|نام=محمد بن محمد|نام خانوادگی=شیخ مفید|ناشر=قم، کنگره شیخ مفید|جلد=1|صفحه=354 ـ 355}}</ref>
در اینکه [[امیرالمؤمنین]](ع) از فاطمه(س) صاحب دو دختر بوده است، بین مورخان و تذکره‌نویسان اختلافی دیده نمی‌شود.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=انساب الاشراف|سال=1338|نام=احمد بن یحیی|نام خانوادگی=بلاذری|ناشر=قاهره، دار المعارف|جلد=1|صفحه=244}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الطبقات الکبری|سال=1410|نام=محمد|نام خانوادگی=ابن سعد|ناشر=بیروت، دار الکتب العلمیه|جلد=8|صفحه=460}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تاریخ یعقوبی|نام=احمد بن اسحاق|نام خانوادگی=یعقوبی|ناشر=بیروت، دارصادر|جلد=2|صفحه=149}}</ref><ref name=":3">{{یادکرد کتاب|عنوان=تاریخ طبری|سال=1413|نام=محمد بن جریر|نام خانوادگی=طبری|ناشر=بیروت، مؤسسه عزالدین للطباعة و النشر|جلد=6|صفحه=347}}</ref><ref name=":4">{{یادکرد کتاب|عنوان=الارشاد|سال=1413|نام=محمد بن محمد|نام خانوادگی=شیخ مفید|ناشر=قم، کنگره شیخ مفید|جلد=1|صفحه=354}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الکامل فی التاریخ|سال=1407|نام=علی بن محمد|نام خانوادگی=ابن اثیر|ناشر=بیروت، دار الکتب العلمیه|جلد=2|صفحه=537}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الاستیعاب فی معرفة الاصحاب|سال=1412|نام=احمد بن عبدالله|نام خانوادگی=ابن‌عبدالبر|ناشر=بیروت، دارالجیل|جلد=4|صفحه=1955}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الاصابة فی تمییز الصحابه|سال=1415|نام=احمد بن علی|نام خانوادگی=ابن‌حجر عسقلانی|ناشر=بیروت، دار الکتب العلمیه|جلد=8|صفحه=464}}</ref><ref name=":2" /><ref name=":0" /> طبری آنجا که فرزندان امام از فاطمه(س) را برمی‌شمارد، می‌نویسد: [[زینب کبری]] و ام‌کلثوم کبری و آنجا که فرزندان آن حضرت از زنان دیگر را نام می‌برد، می‌نویسد: زینب صغری و ام‌کلثوم صغری.<ref name=":3" /> شیخ مفید می‌گوید: فرزندان آن حضرت از دختر و پسر بیست و شش فرزند می‌باشند: زینب کبری و زینب صغری مکنی به ام‌کلثوم که مادر آنان فاطمه(س) است و دیگر دختران آن حضرت عبارت‌اند از: نفیسه، زینب صغری، رقیه صغری، ام‌هانی، ام‌الکرام، جمانه مکنی به ام‌جعفر، امامه، ام‌سلمه، میمونه، خدیجه و فاطمه.<ref name=":1" /> پس تنها اختلاف در این است که آیا ام‌کلثوم کنیه دومین دختر امام است و یا نام اوست؟ بیشتر تاریخ‌نویسان نام او را ام‌کلثوم نوشته‌اند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=زنان ائمه معصومین و زنان با ائمه معصومین|سال=1397|نام=مرضیه|نام خانوادگی=محمدزاده|ناشر=تهران، انتشارات امیرکبیر|صفحه=94 ـ 98}}</ref>
پس تنها اختلاف در این است که آیا ام‌کلثوم کنیه دومین دختر امام است و یا نام اوست؟ بیشتر تاریخ‌نویسان نام او را ام‌کلثوم نوشته‌اند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=زنان ائمه معصومین و زنان با ائمه معصومین|سال=1397|نام=مرضیه|نام خانوادگی=محمدزاده|ناشر=تهران، انتشارات امیرکبیر|صفحه=94 ـ 98}}</ref>


== کنیه‌ها و القاب ==
== کنیه‌ها و القاب ==
شیخ مفید نام ام‌کلثوم را زینب صُغری و کنیه‌اش را ام‌کلثوم ذکر کرده است.<ref>مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۳۵۴.</ref> به‌گزارش شیخ عباس قمی در اَلکُنی و الاَلقاب، این کنیه را [[پیامبر(ص)]] به‌جهت شباهت زینب صغری به دخترش ام‌کلثوم، به او داد.<ref>قمی، الکنی و الالقاب، ۱۳۶۸ش، ج۱، ص۲۲۸.</ref>
شیخ مفید نام ام‌کلثوم را زینب صُغری و کنیه‌اش را ام‌کلثوم ذکر کرده است.<ref name=":4" /> به‌گزارش شیخ عباس قمی در اَلکُنی و الاَلقاب، این کنیه را [[پیامبر(ص)]] به‌جهت شباهت زینب صغری به دخترش ام‌کلثوم، به او داد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الکنی و الالقاب|سال=1368|نام=عباس|نام خانوادگی=قمی|ناشر=تهران، کتابخانه صدر|جلد=1|صفحه=228}}</ref>


سید محسن امین، شرح‌حال‌نگار شیعی نوشته است امام علی(ع) سه یا چهار دختر به نام یا کنیۀ ام‌کلثوم داشته است:
سید محسن امین، شرح‌حال‌نگار شیعی نوشته است امام علی(ع) سه یا چهار دختر به نام یا کنیۀ ام‌کلثوم داشته است:
خط ۲۸: خط ۲۷:
# ام‌کلثوم همسر [[مسلم بن عقیل]] که احتمالاً ام‌کلثوم وُسطی بوده است؛
# ام‌کلثوم همسر [[مسلم بن عقیل]] که احتمالاً ام‌کلثوم وُسطی بوده است؛
# ام‌کلثوم صغری؛
# ام‌کلثوم صغری؛
#  زینب صغری که کنیه‌اش ام‌کلثوم بوده است.<ref>امین، اعیان‌الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۳، ص۴۸۴-۴۸۵.</ref>
#  زینب صغری که کنیه‌اش ام‌کلثوم بوده است.
به‌گفته او، ممکن است دو تای آخر یکی باشند یا این‌که دو تا باشند و امام علی(ع) چهار دختر به این نام یا کنیه داشته باشد.<ref>امین، اعیان‌الشیعه، ج۳، ص۴۸۴-۴۸۵.</ref>
به‌گفته او، ممکن است دو تای آخر یکی باشند یا این‌که دو تا باشند و امام علی(ع) چهار دختر به این نام یا کنیه داشته باشد.<ref name=":5">{{یادکرد کتاب|عنوان=اعیان‌الشیعه|سال=1403|نام=سید محسن|نام خانوادگی=امین|ناشر=بیروت، دار التعارف للمطبوعات|جلد=3|صفحه=484 ـ 485}}</ref>


== حضور در کربلا ==
== حضور در کربلا ==
در منابع، از حضور ام‌کلثوم در واقعه [[کربلا]] سخن به میان آمده است. برای مثال، سید ابن طاووس در چند جای لُهوف، از ام‌کلثوم نام برده است؛ از جمله شیون او همراه با زینب، زمانی که [[امام حسین(ع)]] به آن‌ها گفت که کشته می‌شود،<ref>سید بن طاووس، لهوف ۱۳۴۸ش، ص۸۲.</ref> سخنرانی‌اش در [[کوفه]] و سرزنش کوفیان<ref>سید بن طاووس، لهوف ۱۳۴۸ش، ص۱۵۴-۱۵۶.</ref> و درخواستش از شمر در شام، مبنی بر این‌که آن‌ها را از جایی وارد دمشق کند که کمتر در معرض دید باشند.<ref>سید بن طاووس، لهوف ۱۳۴۸ش، ص۱۷۴.</ref> مطابق برخی منابع [[اهل‌سنت]]، هنگامی که اسیران کربلا را وارد کوفه کردند، ام‌کلثوم در جمع مردم این شهر، خطبه‌ای خواند و مردم کوفه را سرزنش کرد.<ref>ابن‌طیفور، بلاغات النساء، الشریف الرضی، ص۳۷-۳۹.</ref><ref>ابن‌حمدون، التذکرة الحمدونیه، ج۶، ص۲۶۴-۲۶۵.</ref><ref>ابن‌سعد الآبی، نثر الدر فی المحاضرات، ج۴، ص۱۹-۲۰.</ref> اما در منابع شیعه<ref>شیخ مفید، الامالی، ص۳۲۱-۳۲۳.</ref><ref>شیخ طوسی، الامالی، ص۹۲-۹۳.</ref><ref>ابن‌شهرآشوب، المناقب، ج۴، ص۱۱۵.</ref> و برخی منابع دیگر اهل‌سنت،<ref>ابن‌فقیه، البلدان، ص۲۲۴.</ref><ref>خوارزمی، مقتل الحسین(ع)، ج۲، ص۴۵-۴۷.</ref> این خطبه را از خطبه‌های [[حضرت زینب(س)]] دانسته‌اند.
در منابع، از حضور ام‌کلثوم در واقعه [[کربلا]] سخن به میان آمده است. برای مثال، سید ابن طاووس در چند جای لُهوف، از ام‌کلثوم نام برده است؛ از جمله شیون او همراه با زینب، زمانی که [[امام حسین(ع)]] به آن‌ها گفت که کشته می‌شود،<ref>سید بن طاووس، لهوف ۱۳۴۸ش، ص۸۲.</ref> سخنرانی‌اش در [[کوفه]] و سرزنش کوفیان<ref>سید بن طاووس، لهوف ۱۳۴۸ش، ص۱۵۴-۱۵۶.</ref> و درخواستش از شمر در شام، مبنی بر این‌که آن‌ها را از جایی وارد دمشق کند که کمتر در معرض دید باشند.<ref>سید بن طاووس، لهوف ۱۳۴۸ش، ص۱۷۴.</ref> مطابق برخی منابع [[اهل‌سنت]]، هنگامی که اسیران کربلا را وارد کوفه کردند، ام‌کلثوم در جمع مردم این شهر، خطبه‌ای خواند و مردم کوفه را سرزنش کرد.<ref>ابن‌طیفور، بلاغات النساء، الشریف الرضی، ص۳۷-۳۹.</ref><ref>ابن‌حمدون، التذکرة الحمدونیه، ج۶، ص۲۶۴-۲۶۵.</ref><ref>ابن‌سعد الآبی، نثر الدر فی المحاضرات، ج۴، ص۱۹-۲۰.</ref> اما در منابع شیعه<ref>شیخ مفید، الامالی، ص۳۲۱-۳۲۳.</ref><ref>شیخ طوسی، الامالی، ص۹۲-۹۳.</ref><ref>ابن‌شهرآشوب، المناقب، ج۴، ص۱۱۵.</ref> و برخی منابع دیگر اهل‌سنت،<ref>ابن‌فقیه، البلدان، ص۲۲۴.</ref><ref>خوارزمی، مقتل الحسین(ع)، ج۲، ص۴۵-۴۷.</ref> این خطبه را از خطبه‌های [[حضرت زینب(س)]] دانسته‌اند.


با وجود این، در این منابع تصریح نشده است که این ام‌کلثوم دختر امام علی(ع) از فاطمه(س) است. در مقابل، برخی تصریح کرده‌اند ام‌کلثومِ حاضر در واقعه کربلا یکی دیگر از دختران امام علی(ع) است که از حضرت فاطمه نبوده است.<ref>بری، الجوهره فی نسب الامام علی و آله، ص۴۵.</ref> سید محسن امین هم نوشته است معلوم نیست ام‌کلثومی که با امام حسین(ع) در کربلا حضور داشته، کدام‌یک از دختران امام علی(ع) است؛ اما احتمال بیشتر این است که همسر مسلم بن عقیل بوده است.<ref>امین، اعیان‌الشیعه، ج۳، ص۴۸۴.</ref>
با وجود این، در این منابع تصریح نشده است که این ام‌کلثوم دختر امام علی(ع) از فاطمه(س) است. در مقابل، برخی تصریح کرده‌اند ام‌کلثومِ حاضر در واقعه کربلا یکی دیگر از دختران امام علی(ع) است که از حضرت فاطمه نبوده است.<ref>بری، الجوهره فی نسب الامام علی و آله، ص۴۵.</ref> سید محسن امین هم نوشته است معلوم نیست ام‌کلثومی که با امام حسین(ع) در کربلا حضور داشته، کدام‌یک از دختران امام علی(ع) است؛ اما احتمال بیشتر این است که همسر مسلم بن عقیل بوده است.<ref name=":5" />


== درگذشت ==
== درگذشت ==
درباره زمان درگذشت ام‌کلثوم و چگونگی آن، سخنان مختلفی گفته‌اند. از جمله نوشته‌اند او و فرزندش زید، هم‌زمان، بر اثر بیماری درگذشتند و این زمانی بود که ام‌کلثوم همسر [[عبدالله بن جعفر]] (درگذشت: ۸۰ق) بود.<ref>ابن‌حبیب بغدادی، المنمق، ص۳۱۲.</ref> طبق برخی منابع، این‌دو در زمان عبدالملک بن مروان و به دستور او، با سم کشته شدند و عبدالله بن عمر بر جنازه آن‌ها نماز خواند.<ref>صنعانی، المصنف، ج۶، ص۱۶۴.</ref> اما سید محسن امین زمان وفات او را قبل از واقعه کربلا و پیش از سال ۵۴ ق ذکر کرده است.<ref>امین، اعیان‌الشیعه، ج۳، ص۴۸۵.</ref>
درباره زمان درگذشت ام‌کلثوم و چگونگی آن، سخنان مختلفی گفته‌اند. از جمله نوشته‌اند او و فرزندش زید، هم‌زمان، بر اثر بیماری درگذشتند و این زمانی بود که ام‌کلثوم همسر [[عبدالله بن جعفر]] (درگذشت: ۸۰ق) بود.<ref>ابن‌حبیب بغدادی، المنمق، ص۳۱۲.</ref> طبق برخی منابع، این‌دو در زمان عبدالملک بن مروان و به دستور او، با سم کشته شدند و عبدالله بن عمر بر جنازه آن‌ها نماز خواند.<ref>صنعانی، المصنف، ج۶، ص۱۶۴.</ref> اما سید محسن امین زمان وفات او را قبل از واقعه کربلا و پیش از سال ۵۴ ق ذکر کرده است.<ref name=":5" />


== مدفن ==
== مدفن ==

نسخهٔ ‏۲۵ اکتبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۹:۴۳

سؤال

آیا حضرت زهرا(س) دختری به نام ام‌کلثوم داشتند؟

درگاه‌ها


مقدمه

ام کلثوم دختر امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) و زهرای مرضیه(س) پیش از رحلت پیامبر اسلام(ص) و در سال ششم هجری چشم به جهان گشود و دوران تربیت خود را در خانه وحی گذراند.[۱][۲]

بعضی علمای شیعه و سنی، مانند شیخ مفید در الارشاد،[۳] ابن عبدالبر در الاستیعاب[۴] و ابن اثیر در اسدالغابه،[۵] ام کلثوم را به همراه حسن(ع)، حسین(ع) و زینب(س)، از فرزندان حضرت فاطمه(س) و حضرت علی(ع) دانسته‌اند.

اولین باری که نام ام کلثوم در روایات تاریخی ذکر شده است، مربوط به زمانی است که حضرت فاطمه(س) مادر بزرگوارش در سن جوانی به شهادت رسید. در روایتی آمده است که پس از شهادت حضرت زهرا(س)، امام علی(ع) فرزندان فاطمه را صدا زد و فرمود: «یا ام کلثوم یا زینب یا سکینه یا فضه هلموا تزودوا من امکم»؛ ای ام کلثوم! ای زینب، ای سکینه و ای فضه برای آخرین بار به دیدار مادرتان بشتابید.[۶]

لقب ام‌کلثوم

از دختران امیرالمؤمنین علی(ع)، تعدادی لقب ام‌کلثوم داشتند که سید محسن امین و دیگر مورخان در آثار خود نام چهار تن از ایشان را آورده‌اند.[۷]

در اینکه امیرالمؤمنین(ع) از فاطمه(س) صاحب دو دختر بوده است، بین مورخان و تذکره‌نویسان اختلافی دیده نمی‌شود.[۸][۹][۱۰][۱۱][۱۲][۱۳][۱۴][۱۵][۵][۱] طبری آنجا که فرزندان امام از فاطمه(س) را برمی‌شمارد، می‌نویسد: زینب کبری و ام‌کلثوم کبری و آنجا که فرزندان آن حضرت از زنان دیگر را نام می‌برد، می‌نویسد: زینب صغری و ام‌کلثوم صغری.[۱۱] شیخ مفید می‌گوید: فرزندان آن حضرت از دختر و پسر بیست و شش فرزند می‌باشند: زینب کبری و زینب صغری مکنی به ام‌کلثوم که مادر آنان فاطمه(س) است و دیگر دختران آن حضرت عبارت‌اند از: نفیسه، زینب صغری، رقیه صغری، ام‌هانی، ام‌الکرام، جمانه مکنی به ام‌جعفر، امامه، ام‌سلمه، میمونه، خدیجه و فاطمه.[۳] پس تنها اختلاف در این است که آیا ام‌کلثوم کنیه دومین دختر امام است و یا نام اوست؟ بیشتر تاریخ‌نویسان نام او را ام‌کلثوم نوشته‌اند.[۱۶]

کنیه‌ها و القاب

شیخ مفید نام ام‌کلثوم را زینب صُغری و کنیه‌اش را ام‌کلثوم ذکر کرده است.[۱۲] به‌گزارش شیخ عباس قمی در اَلکُنی و الاَلقاب، این کنیه را پیامبر(ص) به‌جهت شباهت زینب صغری به دخترش ام‌کلثوم، به او داد.[۱۷]

سید محسن امین، شرح‌حال‌نگار شیعی نوشته است امام علی(ع) سه یا چهار دختر به نام یا کنیۀ ام‌کلثوم داشته است:

  1. ام‌کلثوم کبری دختر فاطمه(س)؛
  2. ام‌کلثوم همسر مسلم بن عقیل که احتمالاً ام‌کلثوم وُسطی بوده است؛
  3. ام‌کلثوم صغری؛
  4. زینب صغری که کنیه‌اش ام‌کلثوم بوده است.

به‌گفته او، ممکن است دو تای آخر یکی باشند یا این‌که دو تا باشند و امام علی(ع) چهار دختر به این نام یا کنیه داشته باشد.[۱۸]

حضور در کربلا

در منابع، از حضور ام‌کلثوم در واقعه کربلا سخن به میان آمده است. برای مثال، سید ابن طاووس در چند جای لُهوف، از ام‌کلثوم نام برده است؛ از جمله شیون او همراه با زینب، زمانی که امام حسین(ع) به آن‌ها گفت که کشته می‌شود،[۱۹] سخنرانی‌اش در کوفه و سرزنش کوفیان[۲۰] و درخواستش از شمر در شام، مبنی بر این‌که آن‌ها را از جایی وارد دمشق کند که کمتر در معرض دید باشند.[۲۱] مطابق برخی منابع اهل‌سنت، هنگامی که اسیران کربلا را وارد کوفه کردند، ام‌کلثوم در جمع مردم این شهر، خطبه‌ای خواند و مردم کوفه را سرزنش کرد.[۲۲][۲۳][۲۴] اما در منابع شیعه[۲۵][۲۶][۲۷] و برخی منابع دیگر اهل‌سنت،[۲۸][۲۹] این خطبه را از خطبه‌های حضرت زینب(س) دانسته‌اند.

با وجود این، در این منابع تصریح نشده است که این ام‌کلثوم دختر امام علی(ع) از فاطمه(س) است. در مقابل، برخی تصریح کرده‌اند ام‌کلثومِ حاضر در واقعه کربلا یکی دیگر از دختران امام علی(ع) است که از حضرت فاطمه نبوده است.[۳۰] سید محسن امین هم نوشته است معلوم نیست ام‌کلثومی که با امام حسین(ع) در کربلا حضور داشته، کدام‌یک از دختران امام علی(ع) است؛ اما احتمال بیشتر این است که همسر مسلم بن عقیل بوده است.[۱۸]

درگذشت

درباره زمان درگذشت ام‌کلثوم و چگونگی آن، سخنان مختلفی گفته‌اند. از جمله نوشته‌اند او و فرزندش زید، هم‌زمان، بر اثر بیماری درگذشتند و این زمانی بود که ام‌کلثوم همسر عبدالله بن جعفر (درگذشت: ۸۰ق) بود.[۳۱] طبق برخی منابع، این‌دو در زمان عبدالملک بن مروان و به دستور او، با سم کشته شدند و عبدالله بن عمر بر جنازه آن‌ها نماز خواند.[۳۲] اما سید محسن امین زمان وفات او را قبل از واقعه کربلا و پیش از سال ۵۴ ق ذکر کرده است.[۱۸]

مدفن

به‌گزارش ابن‌بطوطه جهانگرد و سفرنامه‌نویس معروف قرن هشتم قمری، مزار ام‌کلثوم دختر علی بن ابی‌طالب(ع) از فاطمه(س)، در یک‌فرسخی شهر دمشق است.[۳۳] یاقوت حَمَوی هم قبر ام‌کلثوم را در راویه دمشق گزارش کرده است.[۳۴] اما ابن‌عساکر نوشته است ام‌کلثوم در مدینه درگذشته و در قبرستان بقیع دفن شده است و قبر موجود در راویه دمشق، متعلق است به شخص دیگری به همین نام از خاندان پیامبر(ص).[۳۵]


منابع

  1. ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ ذهبی، محمد بن احمد (۱۴۱۳). سیر اعلام النبلاء. ج۳. بیروت، مؤسسه الرساله. ص۵۰۰.
  2. ↑ شهسواری، حسین (۱۳۹۱). مقاله ام‌کلثوم دختر امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب، دایرة المعارف صحابه پیامبر اعظم. ج۲. تهران، انتشارات سازمان تبلیغات اسلامی. ص۸۳.
  3. ↑ ۳٫۰ ۳٫۱ شیخ مفید، محمد بن محمد (۱۴۱۳). الارشاد. ج۱. قم، کنگره شیخ مفید. ص۳۵۴ ـ ۳۵۵.
  4. ↑ ابن‌عبدالبر، احمد بن عبدالله (۱۴۱۲). الاستیعاب. ج۴. بیروت، دارالجیل. ص۱۸۹۳.
  5. ↑ ۵٫۰ ۵٫۱ ابن اثیر، علی بن محمد (۱۹۷۰). أسد الغابة في معرفة الصحابة. ج۶. بیروت، دار إحياء التراث العربی. ص۳۸۷.
  6. ↑ مجلسی، محمد باقر (۱۴۰۳). بحارالانوار. ج۴۳. بیروت، دار إحياء التراث العربی. ص۱۷۹.
  7. ↑ امین، سید محسن (۱۴۰۳). اعیان الشیعة. ج۷. یروت، دار التعارف للمطبوعات. ص۱۳۶.
  8. ↑ بلاذری، احمد بن یحیی (۱۳۳۸). انساب الاشراف. ج۱. قاهره، دار المعارف. ص۲۴۴.
  9. ↑ ابن سعد، محمد (۱۴۱۰). الطبقات الکبری. ج۸. بیروت، دار الکتب العلمیه. ص۴۶۰.
  10. ↑ یعقوبی، احمد بن اسحاق. تاریخ یعقوبی. ج۲. بیروت، دارصادر. ص۱۴۹.
  11. ↑ ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ طبری، محمد بن جریر (۱۴۱۳). تاریخ طبری. ج۶. بیروت، مؤسسه عزالدین للطباعة و النشر. ص۳۴۷.
  12. ↑ ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ شیخ مفید، محمد بن محمد (۱۴۱۳). الارشاد. ج۱. قم، کنگره شیخ مفید. ص۳۵۴.
  13. ↑ ابن اثیر، علی بن محمد (۱۴۰۷). الکامل فی التاریخ. ج۲. بیروت، دار الکتب العلمیه. ص۵۳۷.
  14. ↑ ابن‌عبدالبر، احمد بن عبدالله (۱۴۱۲). الاستیعاب فی معرفة الاصحاب. ج۴. بیروت، دارالجیل. ص۱۹۵۵.
  15. ↑ ابن‌حجر عسقلانی، احمد بن علی (۱۴۱۵). الاصابة فی تمییز الصحابه. ج۸. بیروت، دار الکتب العلمیه. ص۴۶۴.
  16. ↑ محمدزاده، مرضیه (۱۳۹۷). زنان ائمه معصومین و زنان با ائمه معصومین. تهران، انتشارات امیرکبیر. ص۹۴ ـ ۹۸.
  17. ↑ قمی، عباس (۱۳۶۸). الکنی و الالقاب. ج۱. تهران، کتابخانه صدر. ص۲۲۸.
  18. ↑ ۱۸٫۰ ۱۸٫۱ ۱۸٫۲ امین، سید محسن (۱۴۰۳). اعیان‌الشیعه. ج۳. بیروت، دار التعارف للمطبوعات. ص۴۸۴ ـ ۴۸۵.
  19. ↑ سید بن طاووس، لهوف ۱۳۴۸ش، ص۸۲.
  20. ↑ سید بن طاووس، لهوف ۱۳۴۸ش، ص۱۵۴-۱۵۶.
  21. ↑ سید بن طاووس، لهوف ۱۳۴۸ش، ص۱۷۴.
  22. ↑ ابن‌طیفور، بلاغات النساء، الشریف الرضی، ص۳۷-۳۹.
  23. ↑ ابن‌حمدون، التذکرة الحمدونیه، ج۶، ص۲۶۴-۲۶۵.
  24. ↑ ابن‌سعد الآبی، نثر الدر فی المحاضرات، ج۴، ص۱۹-۲۰.
  25. ↑ شیخ مفید، الامالی، ص۳۲۱-۳۲۳.
  26. ↑ شیخ طوسی، الامالی، ص۹۲-۹۳.
  27. ↑ ابن‌شهرآشوب، المناقب، ج۴، ص۱۱۵.
  28. ↑ ابن‌فقیه، البلدان، ص۲۲۴.
  29. ↑ خوارزمی، مقتل الحسین(ع)، ج۲، ص۴۵-۴۷.
  30. ↑ بری، الجوهره فی نسب الامام علی و آله، ص۴۵.
  31. ↑ ابن‌حبیب بغدادی، المنمق، ص۳۱۲.
  32. ↑ صنعانی، المصنف، ج۶، ص۱۶۴.
  33. ↑ ابن‌بطوطه، الرحله، ج۱، ص۳۲۳.
  34. ↑ یاقوت حموی، معجم‌البلدان، ج۳، ص۲۰.
  35. ↑ ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۲، ص۳۰۹-۳۱۰.