بسم الله الرحمن الرحیم: تفاوت میان نسخه‌ها

نسخهٔ کنونی تا ‏۲۷ اکتبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۱:۱۵

سؤال

در مورد بسم الله الرحمن الرحیم توضیح دهید، آیا بسم الله جزئی از سوره‌های قرآن است؟

درگاه‌ها

استفاده از بسم الله الرحمن الرحیم در شروع هر کاری سفارش شده‌است. آغاز نزول قرآن و آغاز سوره‌ها در قرآن با این عبارت می‌باشد. شیعه و بسیاری از اهل سنت بسم الله الرحمن الرحیم را جزئی از سوره حمد و سوره‌های قران می‌دانند. ورود برخی از روایات از پیامبر اسلام (ص) و اهل بیت(ع) در تأکید استفاده از بسم الله در نماز و در ابتدای سوره‌ها از جمله ادله جزئیت بسم الله در سوره‌ها است. برخی عالمان اهل‌سنت بسم الله را فقط در سوره حمد، جزء سوره می‌دانند.

جایگاه

وحی قرآن، با نام خدا شروع شد ﴿اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ؛ بخوان به نام پروردگارت﴾(علق:۱) و تمامی سوره‌های قرآن با بسم الله الرحمن الرحیم آغاز می‌شوند، تنها سوره توبه است که در آغاز آن بسم اللَّه الرحمن الرحیم نیامده‌است؛ چرا که سوره توبه با اعلان جنگ به جنایت‌کاران مکه و پیمان شکنان آغاز شده و اعلان جنگ با توصیف خداوند به رحمان و رحیم سازگار نیست.^[۱]

عبارت بسم الله توسط انبیاء نیز استفاده شده‌است. وقتی کشتی نوح(ع) در میان امواج طوفان به راه افتاد، نوح گفت: ﴿بسم اللَّه مجریها و مرسیها؛ حرکت و توقف این کشتی با نام خداست﴾(هود:۴۱). حضرت سلیمان(ع) نیز وقتی ملکه سباء را بهایمان به خدا فراخواند، دعوت‌نامه خود را با این جمله آغاز کرد الگو:إِنَّهُ مِنْ سُلَیْمَانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ و برای او فرستاد.

بر زبان آوردن بسم اللَّه در شروع هر کاری توسط اهل بیت(ع) سفارش شده‌است. امام علی‏(ع) می‌فرمایند: «بسم اللَّه، مایه برکت، و ترک آن موجب نافرجامی است.»

بسم الله دارای احکام فقهی خاص خود نیز می‌باشد. برای نمونه، حیوانی که بدون ذکر نام خدا ذبح شود، مصرف گوشت آن حرام است.^[۲]

معنای بسم الله الرحمن الرحیم

«بسم‏» جار و مجرور و متعلق است به عامل مقدر مناسب با مقام؛ مثلا ابتدء و اتكلم‏ و امثال اين‌ها و الله‏ مضاف اليه اسم است. الرحمن‏ اگر علم باشد بدل است از الله‏ اگر صفت مشبه يا صيغه مبالغه باشد، نعت است براى آن؛ الرحيم‏ نعت است براى‏ الله‏ اگر الرحمن‏ صفت مشبه يا صيغه مبالغه باشد و اگر الرحمن‏ علم باشد، الرحيم‏ نعت براى او، يعنى براى‏ الرحمن‏ است.^[۳]

جزء سوره بودن بسم الله

شیعیان و بسیاری از علمای اهل‌سنت معتقد هستند «بسم الله الرحمن الرحیم» در تمامی سوره‌هایی که بسم الله دارد، جزء سوره است. روایات مختلف بر جزء سوره بودن بسم الله، دلالت دارند،^[۴] سیره پیامبر اسلام نیز به عنوان دلیل دیگری بر این مطلب، برشمرده شده‌است.

مطالعه بیشتر

تفسیر المنار، شیخ محمد عبده، مصر: انتشارات دارالمنار، چاپ: چهارم. ج۱، ص۳۹.
تفسیر روح المعانی، سیدمحمود آلوسی بغدادی، بیروت: انتشارات ادارالطبایه المنیریه. ج۱، ص۳۳.
تفسیر سوره حمد، امام خمینی، قم: انتشارات آزادی، ص۶–۱۰.

منابع

↑ مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، چاپ دهم، ۱۳۷۱، ج۱، ص۱۵.
↑ قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مركز فرهنگى درسهايى از قرآن‏، چاپ 1، 1388 ه. ش‏، ج۱، ص22 و 23.
↑ آدينه ‏وند لرستانى، محمدرضا، كلمه الله العليا، تهران، ناشر: اسوه‏، چاپ 1، 1377 ه. ش‏، ج‏1، ص 12.
↑ محمد بن یعقوب، کلینی، کافی، محقق / مصحح: غفارى على اكبر و آخوندى، محمد، تهران، دار الكتب الإسلامية، چاپ چهارم، 1407 ق‏، ج۳، ص۳۱۳.

[1] مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، چاپ دهم، ۱۳۷۱، ج۱، ص۱۵.

[2] قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مركز فرهنگى درسهايى از قرآن‏، چاپ 1، 1388 ه. ش‏، ج۱، ص22 و 23.

[3] آدينه ‏وند لرستانى، محمدرضا، كلمه الله العليا، تهران، ناشر: اسوه‏، چاپ 1، 1377 ه. ش‏، ج‏1، ص 12.

[4] محمد بن یعقوب، کلینی، کافی، محقق / مصحح: غفارى على اكبر و آخوندى، محمد، تهران، دار الكتب الإسلامية، چاپ چهارم، 1407 ق‏، ج۳، ص۳۱۳.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
 {{شروع متن}}
 {{سوال}}
-در مورد بسم الله الرحمن الرحيم توضیح دهید، آیا بسم الله جزئي از سوره‌های قرآن است؟
+در مورد بسم الله الرحمن الرحیم توضیح دهید، آیا بسم الله جزئی از سوره‌های قرآن است؟
 {{پایان سوال}}
 {{پاسخ}}
-استفاده از بسم الله الرحمن الرحیم در شروع هر کاری سفارش شده است. آغاز نزول قرآن و آغاز سوره‌ها در قرآن با این عبارت می‌باشد. شیعه و بسیاری از اهل سنت بسم الله الرحمن الرحیم را جزئی از سوره‌ حمد و سور‌ه‌های قران می‌دانند. ورود برخی از روایات از پیامبر(ص) و اهل بیت(ع) در تأکید استفاده از بسم الله در نماز و در ابتدای سوره‌ها، اهتمام صحابه بر اضافه نشدن چیزی به قرآن و اجماع فریقین بر جزئیت بسم الله در سوره حمد، از جمله دلائل جزئیت بسم الله در سوره‌ها می‌باشد. برخی از علمای اهل سنت بسم الله را فقط در سوره حمد، جزء سوره می‌دانند.
+{{درگاه|واژه‌ها|قرآن}}
-==جایگاه==
+استفاده از بسم الله الرحمن الرحیم در شروع هر کاری سفارش شده‌است. آغاز [[نزول قرآن]] و آغاز سوره‌ها در قرآن با این عبارت می‌باشد. [[شیعه]] و بسیاری از [[اهل سنت]] بسم الله الرحمن الرحیم را جزئی از [[سوره حمد]] و [[سوره‌های قران]] می‌دانند. ورود برخی از روایات از پیامبر اسلام (ص) و اهل بیت(ع) در تأکید استفاده از بسم الله در [[نماز]] و در ابتدای سوره‌ها از جمله ادله جزئیت بسم الله در سوره‌ها است. برخی عالمان اهل‌سنت بسم الله را فقط در سوره حمد، جزء سوره می‌دانند.
-[[وحی]] قرآن، با نام خدا شروع شد {{قرآن|اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ|ترجمه=بخوان به نام پروردگارت|سوره=علق|آیه=۱}} و تمامی [[سوره‌های قرآن]] با بسم الله الرحمن الرحیم آغاز می‌شوند، تنها [[سوره‏ توبه]] است كه در آغاز آن بسم اللَّه الرحمن الرحیم نیامده است؛ چرا كه سوره‏ توبه با اعلان جنگ به جنايت كاران [[مكه]] و پيمان شكنان آغاز شده و اعلان جنگ با توصيف خداوند به [[معنای صفات رحمان و رحیم|رحمان و رحيم]] سازگار نيست.<ref>مكارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، دارالاسلاميه چاپ بيست هشتم، پاييز (۱۳۷۱)، ج۱، ص۱۵.</ref>
-عبارت بسم الله توسط [[انبیاء]] نیز استفاده شده است. وقتي كشتي [[نوح(ع)]] در ميان امواج [[طوفان نوح|طوفان]] به راه افتاد، نوح گفت: {{قرآن|بسم اللَّه مجريها و مرسيها|ترجمه=حركت و توقف اين كشتي با نام خداست|سوره=هود|آیه=۴۱}}. [[حضرت سليمان(ع)]] نيز وقتي [[ملكه‏ سباء]] را به [[ايمان به خدا]] فراخواند، دعوت‏نامه‏ خود را با اين جمله آغاز كرد {{إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمَانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ|ترجمه=این نامه از سلیمان است، و چنین می‌باشد: به نام خداوند بخشنده مهربان‌|سوره=نمل|آیه=۳۰}} و براي او فرستاد.
+== جایگاه ==
+[[وحی]] قرآن، با نام خدا شروع شد {{قرآن|اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ|ترجمه=بخوان به نام پروردگارت|سوره=علق|آیه=۱}} و تمامی [[سوره‌های قرآن]] با بسم الله الرحمن الرحیم آغاز می‌شوند، تنها [[سوره توبه]] است که در آغاز آن بسم اللَّه الرحمن الرحیم نیامده‌است؛ چرا که سوره توبه با اعلان جنگ به جنایت‌کاران [[مکه]] و پیمان شکنان آغاز شده و اعلان جنگ با توصیف خداوند به [[معنای صفات رحمان و رحیم|رحمان و رحیم]] سازگار نیست.<ref>مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، چاپ دهم، ۱۳۷۱، ج۱، ص۱۵.</ref>
-بر زبان آوردن بسم اللَّه در شروع هر كاري توسط [[اهل بیت(ع)]] سفارش شده است. [[امام علي‏(ع)]] می‌فرمایند: «بسم اللَّه، مايه‏ بركت، و ترك آن موجب نافرجامي است.»
+عبارت بسم الله توسط [[انبیاء]] نیز استفاده شده‌است. وقتی کشتی [[نوح(ع)]] در میان امواج [[طوفان نوح|طوفان]] به راه افتاد، نوح گفت: {{قرآن|بسم اللَّه مجریها و مرسیها|ترجمه=حرکت و توقف این کشتی با نام خداست|سوره=هود|آیه=۴۱}}. [[حضرت سلیمان(ع)]] نیز وقتی [[ملکه سباء]] را به[[ایمان به خدا]] فراخواند، دعوت‌نامه خود را با این جمله آغاز کرد {{إِنَّهُ مِنْ سُلَیْمَانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ|ترجمه=این نامه از سلیمان است، و چنین می‌باشد: به نام خداوند بخشنده مهربان|سوره=نمل|آیه=۳۰}} و برای او فرستاد.
-بسم الله دارای احکام فقهی خاص خود نیز می‌باشد. برای نمونه، حيواني که بدون ذكر نام خدا ذبح شود، مصرف گوشت آن حرام است.<ref>قرائتي، محسن، تفسير نور، قم، انتشارات مؤسسه در راه حق ، چاپ دوم ، ج۱، ص۱۳.</ref>
+بر زبان آوردن بسم اللَّه در شروع هر کاری توسط [[اهل بیت(ع)]] سفارش شده‌است. [[امام علی‏(ع)]] می‌فرمایند: «بسم اللَّه، مایه برکت، و ترک آن موجب نافرجامی است.»
+بسم الله دارای احکام فقهی خاص خود نیز می‌باشد. برای نمونه، حیوانی که بدون ذکر نام خدا ذبح شود، مصرف گوشت آن حرام است.<ref>قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مركز فرهنگى درسهايى از قرآن‏، چاپ 1، 1388 ه. ش‏، ج۱، ص22 و 23.</ref>
-==جزئیت در سوره‌==
+== معنای بسم الله الرحمن الرحیم ==
-===دیدگاه شیعه===
+«بسم‏» جار و مجرور و متعلق است به عامل مقدر مناسب با مقام؛ مثلا ابتدء و اتكلم‏ و امثال اين‌ها و الله‏ مضاف اليه اسم است. الرحمن‏ اگر علم باشد بدل است از الله‏ اگر صفت مشبه يا صيغه مبالغه باشد، نعت است براى آن؛ الرحيم‏ نعت است براى‏ الله‏ اگر الرحمن‏ صفت مشبه يا صيغه مبالغه باشد و اگر الرحمن‏ علم باشد، الرحيم‏ نعت براى او، يعنى براى‏ الرحمن‏ است.<ref>آدينه ‏وند لرستانى، محمدرضا، كلمه الله العليا، تهران، ناشر: اسوه‏، چاپ 1، 1377 ه. ش‏، ج‏1، ص 12.</ref>
-شیعه بسم اللَّه الرحمن الرحیم را به پیروی از [[اهل بیت(ع)]]، جزء سوره‏ حمد و همه‏ سوره‏‌هاي قرآن می‌داند. [[امام باقر(ع)]] در مورد كساني كه بسم اللَّه الرحمن الرحیم را در [[نماز]] نمي‏‌خوانند و يا جزء سوره نمي‏‌شمارند، فرمودند: {{عربی|سرقوا اكرم آيه|ترجمه=بهترين آيه‏ قرآن کریم را به سرقت بردند.}} <ref>قرائتي، محسن، تفسير نور، قم، انتشارات مؤسسه در راه حق چاپ دوم ، ج۱، ص۱۴.</ref>
-===دیدگاه اهل سنت===
+== جزء سوره بودن بسم الله ==
-بیشتر [[اهل سنت]]، بسم الله الرحمن الرحیم را، جزء سوره‌ و به عنوان یک [[آیه]] می‌دانند. در برخی از کتب، مانند‏ تفسير المنار جزئیت بسم الله الرحمن الرحیم، در سوره‌ها، [[اجماع]]ی دانسته شده است. شروع تمامی سوره‌های قرآن با این عبارت و دقت صحابه در حفظ قرآن و اهتمام به اضافه نشدن چیزی به آن، از دلائل آیه بودن آن می‌باشد.
+{{نوشتار اصلی|جزء سوره بودن بسم الله}}[[شیعه|شیعیان]] و بسیاری از علمای [[اهل‌سنت]] معتقد هستند «بسم الله الرحمن الرحیم» در تمامی سوره‌هایی که بسم الله دارد، جزء سوره است. [[روایات]] مختلف بر جزء سوره بودن بسم الله، دلالت دارند،<ref>محمد بن یعقوب، کلینی، کافی، محقق / مصحح: غفارى على اكبر و آخوندى، محمد، تهران، دار الكتب الإسلامية، چاپ چهارم، 1407 ق‏، ج۳، ص۳۱۳.</ref> سیره [[پیامبر اسلام]] نیز به عنوان دلیل دیگری بر این مطلب، برشمرده شده‌است.
-علما و بزرگانی مانند عاصم و كسائي از قراء، ابن‏ كثير و شافعی از فقهای اهل سنت، بسم اللَّه را جزء سوره می‌دانند. از صحابه هم افرادی مانند ابن عباس، عبداللّه بن عمر، ابوهريره و از تابعين سعيد بن جبير، عطا، زهري و ابن‏ المبارك نیز بر این عقیده هستند.<ref>تفسير نمونه، تهران: انتشارات الاسلاميه، چاپ ۲۸، پاييز ۱۳۷۱ه ش ، ج۱، ص۱۷.</ref>
+{{مطالعه بیشتر}}
-فخر رازي نيز بعد از آوردن حدود هفده دليل، آیه بودن بسم الله الرحمن الرحیم را م[[تواتر]] و یقینی می‌داند که به پیامبر(ص) نازل شده است. برخی از این ادله در زیر اشاره می‌شود:
-* روایت [[ام سلمه]] از پیامبر(ص)، که [[سوره فاتحه]] را حضرت به همراه بسم الله الرحمن الرحیم و جزء آیات آن خواندند. همچنین [[ابی هریره]] از پیامبر(ص) نقل کرده است که فاتحة الکتاب هفت آیه دارد که اولی آن {{قرآن|بسم اللَّه الرحمن الرحيم}} است.
-* اهتمام [[صحابه پیامبر(ص)|صحابه]] به اضافه نشدن چیزی به قرآن کریم مانند منع کردن از نوشتن اسامی سوره‌ها در قرآن و کتابت بسم الله الرحمن الرحیم در آن، نشان از جزئیت این عبارت در سوره‌ها دارد.
-* اكثر علما اتفاق دارند كه سوره‏ فاتحه هفت آيه دارد كه "بسم اللَّه الرحمن الرحيم" آیه اول آن است.
-* برخی از روایات وارد شده از پیامبر(ص) مانند روایت: {{عربی|كل امر ذي بال لم يبدأ فيه باسم اللَّه فهو أبتر او أجذم|ترجمه=هر امر مهمی که با بسم الله شروع نشود ناقص و ابتر است}} و سؤال [[پیامبر(ص)]] از ابي بن كعب که بزرگ‏ترين آيه در قرآن كدام است؟ گفت: "بسم اللَّه الرحمن الرحيم" پيامبر(ص) كلامش را تصديق فرمود.
-برخی از علماي اهل سنّت از جمله [[احمد حنبل]] و بعضي از قاريان كوفه بسم اللَّه را فقط جزء سوره‏ حمد مي‏‌دانستند و نه سایر سوره‌های قرآن.
-===روایات===
-بعضي از رواياتي كه از طرق [[شيعه]] و [[اهل سنت]] در زمینه جزئیت بسم الله الرحمن الرحیم در سوره، وارد شده است، در زیر اشاره می‌شود.
-* [[معاويه بن عمار]] از یاران [[امام صادق‏(ع)]] نقل می‌کند، از امام پرسيدم: هنگامي كه به نماز برمي‏خيزم بسم اللَّه را در آغاز حمد بخوانم؟ فرمود بلي. مجدداً سؤال كردم هنگامي كه حمد تمام شد و سوره‏اي بعد از آن مي‏خوانم، بسم اللَّه را با آن بخوانم؟ باز فرمود: آري.
-* دار قطني از علماي سنت به سند صحيح از [[علي‏(ع)]] نقل مي‏‌كند كه مردي از آن حضرت پرسيد: [[سبع المثاني]] چيست؟ فرمود: [[سوره‏ حمد]]. عرض كرد: سوره‏ حمد شش آيه است فرمود: بسم اللَّه الرحمن الرحيم نيز آيه‏‌اي از آن است.
-* بيهقي - محدث مشهور اهل سنت - با سند صحيح از طريق ابن جبير از [[ابن‏ عباس]] چنين نقل مي‏‌كند: {{عربی|استرق الشيطان من الناس اعظم آيه من القرآن، بسم اللَّه الرحمن الرحيم|ترجمه=مردم شيطان صفت، بزرگ‏ترين آيه‏ قرآن بسم اللَّه الرحمن الرحيم را سرقت كردند}}
-* در تفسير قرطبي از امام صادق‏(ع) نقل شده است كه «بسم اللَّه تاج سوره‏‌ها است». تنها در [[سوره‏ برائت]] بسم اللَّه نيامده است و اين به گفته حضرت علي‏‌(ع) به خاطر آن است كه بسم اللَّه كلمه‏ امان دادن و رحمت است و برائت و اعلام تنفر و دشمني با كفار و مشركين، با رحم سازگار نيست.<ref>تفسير قرطبي، عبدالله محمد بن احمد انصاري قرطبي، انتشارات دارالكتب المصريه - چاپ سوم، ج۱،ص۱۰۸</ref>
+== مطالعه بیشتر ==
-{{پایان پاسخ}}
+* تفسیر المنار، شیخ محمد عبده، مصر: انتشارات دارالمنار، چاپ: چهارم. ج۱، ص۳۹.
-{{مطالعه بیشتر}}
+* تفسیر روح المعانی، سیدمحمود آلوسی بغدادی، بیروت: انتشارات ادارالطبایه المنیریه. ج۱، ص۳۳.
-==مطالعه بیشتر==
+* تفسیر سوره حمد، امام خمینی، قم: انتشارات آزادی، ص۶–۱۰.
-*تفسير المنار، شيخ محمد عبده، مصر: انتشارات دارالمنار، چاپ: چهارم . ج۱، ص۳۹.
-*تفسير روح‏ المعاني، سيدمحمود آلوسي بغدادي، بيروت: انتشارات ادارالطبايه المنيريه . ج۱، ص۳۳.
-*تفسير سوره حمد، امام خميني، قم: انتشارات آزادي ، ص۶-۱۰.
-{{پایان مطالعه بیشتر}}
-==منابع==
+== منابع ==
-<references />
+{{پانویس}}
 {{شاخه
-|شاخه اصلی = علوم و معارف قرآن
+| شاخه اصلی = علوم و معارف قرآن
-|شاخه فرعی۱ = آیات و سوره‌ها
+| شاخه فرعی۱ = آیات و سوره‌ها
-|شاخه فرعی۲ = سایر مباحث
+| شاخه فرعی۲ =
-|شاخه فرعی۳ =
+| شاخه فرعی۳ =
 }}
 {{تکمیل مقاله
@@ خط ۶۴: / خط ۴۳: @@
   | ویرایش = شد
   | لینک‌دهی = شد
   | ناوبری =
   | نمایه =
   | تغییر مسیر = شد
   | ارجاعات =
-  | بازبینی =
+  | بازبینی نویسنده =
-  | تکمیل =
+ | ارزیابی کمی =
+  | تکمیل =
   | اولویت = الف
   | کیفیت = ج
 }}
 {{پایان متن}}