روایت «الخلاف یهدم الرأی»

سؤال

همانطور كه می‌دانيم اختلاف نظر و ديدگاه موجب رشد و پيشرفت در انديشه می‌شود ولی در نهج‌البلاغه از زبان حضرت اميرالمؤمنين(ع) نقل شده كه «الخلاف يهدم الرأی» اين تضاد و پارادوكس چگونه قابل حل است؟

درگاه‌ها

اختلاف نظر در انديشه، اگر از روي لجاجت، كينه، نادانی و... باشد، آراء و انديشه‌ها را منهدم و تباه می‌سازد؛ اما اختلاف به معنای تعامل، تضارب در آراء و انديشه‌ها، باعث رشد و پيشرفت فكری و عملی می‎‌شود.قرآن كريم می‌‎فرمايد: ﴿...فَبَشِّرْ عِبَادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ ۚ أُولَٰئِكَ الَّذِينَ هَدَاهُمُ اللَّهُ ۖ وَأُولَٰئِكَ هُمْ أُولُو الْأَلْبَابِ؛ ... پس بندگان مرا بشارت ده همان كسانی كه سخنان را می‌شنوند و از نيكوترين آنها پيروی می‌كنند؛ آنان كسانی هستند كه خدا هدايت‌شان كرده و آنها خردمندانند.﴾(سوره زمر:آیه ۱۷ ـ ۱۸) بندگان خدا به سخنان مختلف گوش می‌دهند و با كمك نيروی عقل و خرد بهترين آنها را برمی‌گزينند و بدون هيچ تعصب و لجاجت و محدوديتی در فكر و انديشه، با آراء و نظرات برخورد می‌‎كنند. بنابراين، دين مقدس اسلام، دارای منطق آزاد انديشی و حقيقت‌گرايانه است.

اختلاف به معنای ناهماهنگی، عدم توافق و همسو نبودن است؛ چنين اختلافی به خاطر برداشت‌های متفاوت به تناسب فهم انسان‌ها باشد و به جنگ و ستيز منجر نشود، اشكالی ندارد. اما انديشه و فكری كه اميد هدايت در آن نباشد و منشأ آن هوای نفس، كينه، تعصب، جهالت و تفرقه باشد، منجر به انهدام دين و احكام آن می‌شود و اختلافی كه از آن ناشی می‌شود، ويران‌گر است كه در روايات اسلامی نيز خطر چنين اختلاف‌هایی نيز گوشزد شده است. چنان كه امام علی(ع) می‌فرمايد: «اَلْخِلَافُ‏ يَهْدِمُ‏ الرَّأْي‏؛ جدال (اختلاف) تدبير را ويران كند.»

قرآن كريم نيز مردم را از هرگونه اختلاف و تفرقه پرهيز داده است: ﴿واعتصموا بحبل الله جميعاً و لا تفرقوا...؛ و همگی به ريسمان خدا (قرآن و اسلام و هرگونه وسيلۀ ارتباط ديگر) چنگ زنيد و پراكنده نشويد...﴾(سوره آل عمران:آیه ۱۰۳).

پس منظور از اختلافی كه ويرانگر و مذمور می‌‎باشد، اختلافی است كه نتيجۀ آن تفرقه، لجاجت، جنگ، تجاوز و... باشد وگرنه اختلاف انديشه و تبادل و تعامل آراء و گوش دادن و شنيدن اقوال مختلف و انتخاب و برگزيدن بهترين آنها همواره مورد تأييد قرآن كريم و روايات اسلامی بوده است.

متن روایت

« اَلْخِلَافُ‏ يَهْدِمُ‏ الرَّأْي‏

جدال (اختلاف) تدبير را ويران كند.

»