قبر حضرت فاطمه(س)

سؤال

چرا قبر حضرت فاطمه زهرا(س) مخفی است؟

نقاشی «لاهوت در تابوت» با تکنیک رنگ روغن، اثر حسن روح‌الامینی

درگاه‌ها

حضرت زهرا(س) قبل از شهادت خویش چندین وصیت به حضرت علی(ع) داشتند که یکی از آنها مخفی بودن قبرشان بود. حضرت با این وصیت مبارزۀ سياسی را شروع کردند تا ضربۀ سهمگينی به حكومت نامشروع وقت وارد سازند که خلافت را غصب کرده بودند. همچنین با این وصیت افكار خفتۀ مردم مدينه را بيدار می‌ساختند و توجه افكار عمومی را نسبت به پایمال كردن حقّ خويش جلب می‌كردند و مهم‌تر از همه یکی از حکمت‌های پنهان بودن قبر زهرا(س)، زنده نگه داشتن اسلام اصيل و ناب است.

وصیت حضرت زهرا(س)

حضرت زهرا(س) زمانی كه شهادت‌شان نزدیك شد و در بستر به حالت احتضار به‌سر می‌بردند، علی(ع) بالای بستر ایشان آمدند و بعد از صحبت‌هایی كه با همدیگر كردند، فاطمه(س) اجازه خواستند تا چند وصیّت به همسرشان بكنند.

از جمله وصایای حضرت زهرا(س) به علی(ع) اين بود كه ای پسرعمو! اگر تا چند ساعت دیگر از دنيا رفتم جنازه‌ام را شبانه تشییع كن و مراسم تشییع من را اعم از غسل و كفن و نماز خواندن و دفن كردن باید در محيطی مخفی و پنهان انجام دهید و فقط به كسانی اجازه در تشییع دهید كه ظلم و جفا نسبت به من روا نداشته‌اند و حتّی به يك نقل حضرت زهرا(س) تصریح كردند كه نگذارید ابو بكر و عمر بر من نماز بخوانند و در تشییع جنازه من شركت كنند. یقیناً حضرت زهرا(س) با اين كارشان می‌خواستند بار ديگر همانند جریان فدك مبارزه‌ای تازه با وصیّت‌نامه سياسی خویش شروع كنند كه ضربۀ سهمگينی به حكومت وقت وارد سازند.

امام علی(ع)، فاطمه(س) را شبانه و مخفیانه دفن کرد و پس از دفن، آثار قبر او را از بین برد. پس از آن، چهل صورتِ قبر و به قولی هفت صورت قبر ساخت تا قبر فاطمه(س) مشخص نشود. در برخی منابع شیعه آمده است عمر بن خطاب تصمیم گرفت صورت‌های قبر را نبش کند و بر فاطمه(س) نماز بخواند؛ ولی پس از تهدید امام علی(ع)، از این کار منصرف شد.

فاطمه اطهر(س) با وصيّت خويش افكار خفتۀ مردم مدينه را بيدار می‌ساختند و توجه افكار عمومی را نسبت به پایمال كردن حقّ خويش جلب می‌كردند.

محل قبر حضرت زهرا(س)

براساس منابع تاریخی و روایات مأثوره، محل دفن آن معصومه احتمالاً در یکی از سه نقطه زیر است:

1. براساس روایت "ابن شبه" در "تاریخ المدینه"، قبر فاطمه(س) در قبرستان بقیع و در گوشه خانه «عقیل بن ابی طالب» است. این خانه در وسط قبرستان بقیع و همان جایی که امروز قبر عقیل است قرار داشته است. بسیاری از بنی هاشم در اطراف یا داخل این خانه مدفون شده‌اند. خانه او در نزدیکی قناتی بوده و قبر فاطمه(س) بر اساس روایات ابن شبه در مدخل خروجی کوچه‌ای بین «خانه عقیل» و «خانه نبیه» قرار داشته که بین قبر و قنات مورد نظر ۲۳ ذراع (یازده متر) فاصله بوده است.
2. عده‌ای از مؤرخان گفته‌اند قبر فاطمه(س) در خانه ایشان قرار دارد. "ابن شبه" و "سمهودی" نیز روایاتی در این مورد ارائه کرده‌اند. از جمله سمهودی در جایی که از وصیت حضرت فاطمه(س) به علی(ع) سخن می‌گوید؛ که ایشان از علی(ع) در لحظات احتضار خواستند تا فرش خانه را برداشته و محلی را برای دفن ایشان آماده سازد.
3. عده‌ای چون "ابوالفتوح رازی"، "ابن جبیر" و "ابن شهر آشوب" نیز روایت کرده‌اند که قبر فاطمه(س) در محل روضة النبی(ص) یعنی فاصله بین منبر و مرقد پیامبر قرار دارد که این نظر نیز مؤید نظر دوم است، زیرا به اعتقاد شیعه، منزل حضرت فاطمه(س) جزء روضة النبی(ص) محسوب می‌گردد. پس می‌توان این نظر را با نظر دسته دوم که محل دفن را در خانه می‌دانند یکی دانست.

شیخ طوسی و شیخ صدوق، دو تن از عالمان بزرگ شیعه، پس از بررسی مجموع روایات و اسناد اظهار داشته‌اند که محل قبر دخت مظلوم رسول خدا(ص) در منزل خود یعنی پشت مرقد مطهر پیامبر(ص) قرار دارد. این محل با بقعه‌ای کوچک مشخص و در قسمت جنوبی آن نیز محرابی به نام «محراب فاطمه(س)» وجود دارد که آن محراب در جنوب «محراب التهجد» واقع است؛ این مکان امروزه داخل ضریح و حجره بوده و قابل رؤیت نیست. به نظر می‌رسد این احتمال از سایر احتمالات صحیح‌تر و قوی‌تر باشد؛ زیرا بعید است با توجه به فاصله نسبتاً زیاد بین خانه فاطمه(س) و بقیع و اینکه ایشان وصیت کرده بودند تا هیچ کس از محل دفن و مراسم تشییع او با خبر نشود، علی(ع) ایشان را از این مسافت عبور داده و در بقیع به خاک سپرده باشد؛ لذا معقول‌تر آن است که برای رعایت این امر و مخفی نگاه داشتن تشییع و مراسم خاکسپاری، آن مظلومه را در منزل خود به خاک سپرده باشند.

علل مخفی بودن قبر

امیرالمؤمنین(ع) با عمل به وصیّت زهرا(س) ردپای ظلمی که به دختر رسول خدا(س) شده بود را حفظ کرد تا به نسل‌های آینده راه راست را نشان دهد و از طرفی مشروعیت خليفه را زير سؤال برد و مظلومیت زهرا(س) را بيشتر آشكار و اين سؤال را همیشه براي همگان مطرح نماید كه چرا قبر زهرا(س) مخفی مانده است.

بدين طريق زمانی كه حضرت زهرا(س) از دنیا رفتند مردم سراسيمه به خانۀ زهرا(س) ‌آمدند و منتظر بيرون آمدن جنازه بودند كه علی(ع) به ابوذر فرمود: برو و با صدای بلند اعلام كن كه برگردند چرا كه تشییع جنازۀ دختر رسول خدا امشب صورت نمی‌گيرد و به تأخير افتاده است. مردم كه متفرق شدند حضرت علی(ع) با كمك اسماء بنت عمیس بدن حضرت را غسل و كفن كردند و در نیمۀ شب با عده‌ای از نزديكان و ياران خويش كه عبارت بودند. از: سلمان، ابوذر، مقداد، عمار، عباس و زبير و چند تن ديگر به همراه علی(ع) جنازۀ دختر رسول‌خدا را شبانه تشييع كردند و شبانه به خاك سپردند و حضرت علی(ع) قبر فاطمه(س) را هم‌سطح زمين كردند؛ ازاين‌رو مخفی بودن قبر فاطمه(س) به‌عنوان يک راز، براي هميشه باقی مانده است و كسانی هم كه حضور داشتند بعدها محل قبر را بازگو نكردند.

علت، مخفی ماندن قبر آن حضرت را می‌توان در امور زير خلاصه كرد:

1. دشمنان و غاصبانِ حق آن مظلومه به قبر آن حضرت دسترسی نداشته و به آن بی‌حرمتی نکنند.
2. خواستۀ خود آن حضرت بود كه شبانه و مخفيانه، دفن شوند كه به تبع آن قبرشان مخفی بماند.
3. با توجه به محتوای وصيت ايشان در مورد دفن آن حضرت؛ می‌توان گفت كه می‌خواستند با اين كار، افكار عمومی را بيدار كرده و مردم را نسبت به ظلم و انحراف حُكّام زمانشان نسبت به اهل بيت(ع)، آگاه سازند و مهم‌تر از همه راه راستين اسلام و پيامبر(ص) از راه‌های منحرف جدا باشد؛ از اينرو می‌توان گفت يکی از حکمت‌های پنهان بودن قبر زهرا(س)، زنده نگه داشتن اسلام اصيل و ناب است.

مطالعه بیشتر

1. زندگانی فاطمه زهرا(س)، شهیدی، سیدجعفر، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۸۸.
2. دانشنامه فاطمی، زیر نظر علی اکبر رشاد، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، چاپ اول، ۱۳۹۳.
3. فاطمه زهرا(س) بانوی نمونه اسلام، امینی، ابراهیم، قم، شفق، ۱۳۸۹.
4. فاطمة الزهراء من المهد الی اللحد؛ محمد كاظم موسوی.
5. فاطمة الزهرا بهجة قلب المصطفی، احمد رحمانی همدانی.