غسل حضرت فاطمه(س)
در منابع شیعی درباره غسل حضرت فاطمه(س) گزارشاتی وجود دارد. این موضوع با معاف بودن شهیدان از غسل و شهادت ایشان در تعارض نیست؟ غسل ایشان چرا شبانه صورت گرفت؟
غسل حضرت فاطمه(س)، یکی از گزارشات تاریخی درباره زندگانی حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها است. این رویداد در منابع تاریخی مورد اشاره قرار گرفته و بر اساس آن، حضرت علی علیه‌السلام پیکر حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیها را شبانه غسل داده و تجهیز کردند. مخفی‌نگهداشتن مراسم غسل و تجهیز از دیگران، در منابع شیعی با انگیزه سیاسی و اجتماعی عنوان شده است.
بررسی علمی، فقهی و تاریخی نشان می‌دهد که سقوط تکالیفی چون غسل و کفن، منحصر به «شهید معرکه» (شهیدی که در میدان نبرد و در حین جنگ کشته می‌شود) است؛ اما شهیدی که خارج از معرکه نبرد مجروح شده و پس از گذراندن یک دوره بیماری و بسترنشینی بر اثر همان جراحات به شهادت می‌رسد، طبق اجماع فقها باید غسل داده شود و کفن گردد.
احکام شرعی غسل و شهادت
مفهوم شهید تعاریف مختلفی دارد و در اصطلاحات اسلامی به گروه‌های مختلفی شهید گفته شده است. بر اساس یک تعریف، شهید کسی است که در راه دفاع از جان، مال یا ناموس کشته شود و همچنین برخی مرگ‌های سخت همچون درگذشت در هنگام زایمان نیز به عنوان شهادت گزارش شده است. برخی از مرگ‌ها نیز در ادبیات دینی با ثوابی مشابه ثواب شهیدان گزارش شده‌اند.[۱]
در فقه اسلامی، احکام تکلیفی شهید به دو دسته اساسی تقسیم می‌شود:
شهید معرکه: شهیدی است که در میدان جنگ و در حین درگیری مستقیم با دشمنان جان می‌سپارد. چنین شهیدی بر اساس احکام اسلام از غسل میت و کفن معاف بوده و با همان لباس‌های آغشته به خون خویش به خاک سپرده می‌شود.و‌شهید غیر معرکه: فردی است که بر اثر تعرض، ضرب و جرح، ترور یا ستم مجروح می‌شود، اما در میدان نبرد حضور نداشته یا پس از حادثه زنده مانده و بعد از گذراندن یک دوره بیماری و بستری شدن، بر اثر همان جراحات وارده از دنیا می‌رود.[۲] از نظر تمام فقهای اسلامی، شهید غیر معرکه با وجود دارا بودن تمام درجات و ثواب‌های معنوی و اخروی شهادت، از نظر احکام ظاهری دنیوی مانند بقیه مسلمانان است؛ یعنی غسل دادن، کفن کردن و خواندن نماز میت بر او واجب شرعی است.[۳]
نوع‌شهادت حضرت فاطمه
بر اساس متون متواتر تاریخی و روایی در کتب شیعه و اهل سنت، حضرت فاطمه زهرا(س) در جریان هجوم مهاجمان به خانه وحی، به دلیل به آتش کشیده شدن در خانه، فشار بین در و دیوار، ضربات تازیانه و غلاف شمشیر به شدت مجروح شدند و فرزندشان حضرت محسن(ع) سقط گردید.[۴][۵]ایشان بلافاصله در صحنه هجوم جان نسپردند، بلکه بر اثر صدمات و جراحات شدید جسمی، دچار بیماری و ضعف شدید شدند و مدتی در بستر بیماری قرار گرفتند.[۶][۷] مورخان و محدثان مدت این بسترنشینی و فاصله میان رحلت پیامبر(ص) تا شهادت حضرت زهرا(س) را بین ۷۵ تا ۹۵ روز ذکر کرده‌اند.[۸]
بنابراین، چون شهادت ایشان پس از یک دوره بیماری ناشی از ضرب و جرح رخ داد، طبق قواعد فقه اسلامی، ایشان در دسته شهیدان غیر معرکه قرار گرفتند و غسل دادن ایشان الزام شرعی داشت.
غسل دادن حضرت فاطمه در متون تاریخی
بر اساس باورهای شیعی، مقام عصمت و طهارت موجب برخی احکام ویژه می‌شود. علاوه بر حکم عمومی، بر اساس احکام اختصاصی معصومان، شخص معصوم و مطهر باید توسط معصوم دیگری غسل داده شود. از این رو، حضرت علی(ع) به عنوان ولیّ خدا و معصوم زمان، عهده‌دار غسل همسر خویش گردید تا طهارت ظاهری و باطنی ایشان پاس داشته شود.[۹][۱۰]
عمل به وصیت اختصاصی حضرت: حضرت زهرا(س) خود صراحتاً وصیت فرمودند که حضرت علی(ع) ایشان را غسل دهد و تکفین نماید تا هیچ فرد نامحرم یا ستمگری در تجهیز ایشان دخالت نداشته باشد.[۱۱][۱۲]
وصیت حضرت فاطمه
متون تاریخی تصریح می‌کنند که حضرت فاطمه زهرا(س) پیش از شهادت، وصیت‌نامه بسیار مهم و سیاسی برای همسرشان حضرت علی(ع) باقی گذاشتند.[۱۳] ایشان در این وصیت صراحتاً فرمودند: «انی اوصیک ان لا یلی غسلی و کفنی سواک و اذا انا مت فادفنی لیلاً...» (همانا تو را وصیت می‌کنم که غسل و کفن مرا کسی جز تو انجام ندهد و چون از دنیا رفتم، مرا شبانه دفن کن و هیچ‌کس را خبر نکن...).[۱۴][۱۵]
بر اساس این وصیت، حضرت علی(ع) با همکاری اسماء بنت عمیس (که طبق وصیت حضرت برای همیاری و پرستاری دعوت شده بود)، بدن مطهر را در دل شب و به دور از چشمان غاصبان و حاکمان وقت غسل دادند و تکفین نمودند.[۱۶][۱۷]
غسل‌شبانه
انجام غسل شبانه، کفن‌کردن و دفن مخفیانه، بخشی از استراتژی و مبارزه منفی حضرت زهرا(س) برای ثبت مظلومیت خویش در تاریخ و نشان دادن خشم دائمی از ستمگران بود تا حاکمان وقت نتوانند بر پیکر ایشان نماز بخوانند یا در تشییع جنازه‌اش شرکت جویند.[۱۸][۱۹]
منابع
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۹ش، ج۲۱، ص۴۰۷-۴۰۸.
- ↑ محقق حلی، المعتبر، ۱۳۶۴ش، ج۱، ص۳۱۱.
- ↑ علامه حلی، نهایة الاحکام، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۲۳۵.
- ↑ کلینی، الکافی، ج۱، ص۴۵۸.
- ↑ عاملی، رنج‌های حضرت زهرا(س)، ص۱۴۷.
- ↑ مرکز پاسخگویی به شبهات حوزه علمیه، دفع و رفع، ج۹، ص۲۲۶ و ۲۶۱.
- ↑ عاملی، رنج‌های حضرت زهرا(س)، ص۳۹۸.
- ↑ مرکز پاسخگویی به شبهات حوزه علمیه، دفع و رفع، ج۹، ص ۲۶۱.
- ↑ عاملی، رنج‌های حضرت زهرا(س)، ص۲۲۳.
- ↑ مرکز پاسخگویی به شبهات حوزه علمیه، دفع و رفع، ج۹، ص۲۷۸.
- ↑ مرکز پاسخگویی به شبهات حوزه علمیه، دفع و رفع، ج۹، ص۲۲۵.
- ↑ عاملی، رنج‌های حضرت زهرا(س)، ص۳۹۸.
- ↑ مرکز پاسخگویی به شبهات حوزه علمیه، دفع و رفع، ج۹، ص۲۲۵ و ۲۷۷.
- ↑ مرکز پاسخگویی به شبهات حوزه علمیه، دفع و رفع، ج۹، ص۲۲۵.
- ↑ عاملی، رنج‌های حضرت زهرا(س)، ص۳۹۸.
- ↑ عاملی، رنج‌های حضرت زهرا(س)، ص۳۹۸.
- ↑ مرکز پاسخگویی به شبهات حوزه علمیه، دفع و رفع، ج۹، ص۲۷۸.
- ↑ عاملی، رنج‌های حضرت زهرا(س)، ص۲۰۲.
- ↑ مرکز پاسخگویی به شبهات حوزه علمیه، دفع و رفع، ج۹، ص۲۷۸.