حدیث برابر بودن ثواب زیارت عبدالعظیم حسنی و امام حسین(ع): تفاوت میان نسخه‌ها

از ویکی پاسخ
جز (جایگزینی متن - '|شاخه فرعی' به '| شاخه فرعی')
(دو مورد علامه مجلسی آمده بود که مراد پدر علامه مجلسی است نه خودش، اصلاح شد.)
 
(۳۰ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۴ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
{{در دست ویرایش|کاربر=A.ahmadi }}
{{شروع متن}}
{{شروع متن}}
{{سوال}}
{{سوال}}
آیا سند روایت برابر بودن پاداش زیارت عبدالعظیم حسنی و امام حسین(ع) معتبر است؟ دیگر اشکالات: سند این روایت ضعیف است؛ روایت خبر واحد است و نمی‌توان طبق خبر واحد و آن هم روایت ضعیف، فتوا داد؛ در این روایت آمده امام هادی فرمود زیارت قبر عبد العظیم حسنی برابر با زیارت امام حسین است در حالی که امام هادی قبل از عبد العظیم حسنی به شهادت رسیده است.
آیا سند حدیث برابر بودن پاداش زیارت عبدالعظیم حسنی و امام حسین(ع) معتبر است؟ این روایت از امام هادی(ع) نقل شده، آیا درگذشت عبدالعظیم حسنی پس از شهادت امام هادی(ع) بوده است؟ در این صورت چگونه محتوای این روایت قابل پذیرش است؟ {{پایان سوال}}
{{پایان سوال}}


{{پاسخ}}
{{پاسخ}}
{{جعبه اطلاعات حدیث
| عنوان = ثواب زیارت حضرت عبدالعظیم
| تصویر = Ziyarat abdolazim.jpg
| توضیح تصویر = مضمون حدیث برابر بودن ثواب زیارت [[عبدالعظیم حسنی]] و [[زیارت امام حسین(ع)]]
| اندازه تصویر =
| نام‌های دیگر =
| موضوع  = برابری ثواب زیارت عبدالعظیم حسنی و امام حسین(ع)
| به نقل از  = [[امام هادی(ع)]]
| روایات مشابه = حدیث برابر بودن ثواب دیدار دوستان اهل بیت(ع) با زیارت [[اهل بیت(ع)]]
| راوی اصلی = مجهول
| دیگر راویان = محمد بن یحیی عطار
| اعتبار سند =  [[حدیث مرسل|مرسل]]، [[حدیث ضعیف|ضعیف]]
| منابع شیعه = [[ثواب الاعمال و عقاب الاعمال (کتاب)|ثواب الاعمال]]، [[کامل الزیارات (کتاب)|کامل الزیارات]]
| منابع سنی =
| توضیحات = پذیرفته شدن حدیث توسط [[علامه مجلسی]] و [[ملاصدرا]]
}}
{{درگاه|امام حسین}}
{{سخ}}حدیث برابر بودن ثواب زیارت [[عبدالعظیم حسنی]] و [[امام حسین(ع)]]، در کتاب‌های [[ثواب الاعمال و عقاب الاعمال (کتاب)|ثواب الاعمال]] نوشته [[شیخ صدوق]] و [[کامل الزیارات (کتاب)|کامل الزیارات]] نوشته [[ابن قولویه قمی|ابن قولویه]] ذکر شده و از نظر سند [[حدیث ضعیف|ضعیف]] است. دلیل ضعف آن ذکر نشدن نام یکی از راویان در سلسه‌سند است. با این همه، قرینه‌هایی وجود دارد که ضعف سند را کاهش می‌دهد؛ مانند اینکه برخی از عالمان [[شیعه]] این روایت را تلقی به قبول کرده‌اند. همچنین در روایتی دیگر، ثواب دیدار دوستانِ صالحِ [[اهل بیت(ع)]] مانند [[زیارت|زیارت اهل بیت(ع)]] دانسته شده، که محتوای این روایت را تأیید می‌کند.


== ناقلان حدیث ==
برخی تاریخ وفات عبدالعظیم حسنی را پس از [[شهادت امام هادی(ع)]] دانسته و بر اساس آن، این روایت را نادرست دانسته‌اند. استدلال آنها ذکر نام عبدالعظیم حسنی بین اصحاب [[امام حسن عسکری(ع)]] است. [[رضا استادی]] استاد و پژوهشگر شیعه، این استدلال را رد کرده و عبدالعظیم را از اصحاب امام حسن عسکری(ع) ندانسته است؛ با این همه، به باور او تعیین تاریخ دقیق وفات عبدالعظیم ممکن نیست.
روایتی که در آن فضیلت زیارت حضرت عبدالعظیم را برابر با زیارت سیدالشهدا معرفی می‌کند، در منابع حدیثی مهم و معتبری چون کامل الزیارات<ref>ابن قولویه، جعفر، کامل الزیارات، نجف اشرف، دار المرتضویه، چاپ اول، ۱۳۵۶ش، ص۳۲۴.</ref> و ثواب الاعمال و عقاب الاعمال<ref>ابن بابویه، محمد، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، قم، دارالشریف الرضی للنشر، چاپ دوم، ۱۴۰۶ق، ص۹۹.</ref> نقل شده است.
 
شیخ صدوق و ابن قولویه با دو سند متفاوت، لکن هر دو از جناب محمّد بن یحیی عطّار و ایشان از یکی از اهالی ری این گونه نقل کرده است که: «خدمت امام هادی رسیدم. ایشان فرمود: کجا بودی؟ گفتم: حسین بن علی را زیارت کردم. امام هادی فرمود :أما إنّک لَو زُرتَ قَبرَ عَبدِالعَظیمِ عِندَکُم کُنتَ کَمَن زارَ الحُسَینَ بنَ عَلِیٍّ؛ بدان که اگر قبر عبدالعظیم را در شهر خودتان زیارت کنی، مانند کسی هستی که حسین بن علی را زیارت کرده باشد.»
 
== سند روایت در کامل الزیارات ==
حَدَّثَنِی عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ بْنِ مُوسَی بْنِ بَابَوَیْهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْعَطَّارِ عَنْ بَعْضِ أَهْلِ الرَّی‏
 
سند روایت در ثواب الاعمال:
 
حَدَّثَنَا عَلِیُّ بْنُ أَحْمَدَ قَالَ حَدَّثَنَا حَمْزَه بْنُ الْقَاسِمِ الْعَلَوِیُّ ره قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی الْعَطَّارُ عَمَّنْ دَخَلَ عَلَی أَبِی الْحَسَنِ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْهَادِی مِنْ أَهْلِ الرَّی‏
 
گرچه هر دو سند تا راوی آخر بدون اشکال است، لکن در هر دو منبع، جناب محمد بن یحیی العطار از کسی که روایت را از او نقل کرده، نامی به میان نیاورده است و مجهول بودن او باعث شده تا از این جهت، روایت مرسل به شمار آید.
 
البته باید توجه داشت که سند یکی از قرائن برای پذیرش یا عدم پذیرش روایت است و حدیث شناسان از طرق متعددی همچون محدث نقل کننده و کتاب وی و نیز دیگر قرائن گاه حدیث ضعیفی را نیز می‌پذیرند.


قرائن تقویت کننده ضعف سند
== متن حدیث ==
::{{عربی|... ِ عَنْ بَعْضِ أَهْلِ الرَّیِّ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی الْحَسَنِ الْعَسْکَرِیِّ ع فَقَالَ أَیْنَ کُنْتَ فَقُلْتُ زُرْتُ الْحُسَیْنَ بْنَ عَلِیٍّ ع فَقَالَ أَمَا إِنَّکَ لَوْ زُرْتَ قَبْرَ عَبْدِ الْعَظِیمِ عِنْدَکُمْ لَکُنْتَ کَمَنْ زَارَ الْحُسَیْنَ(ع)}}<ref name=":0">ابن قولویه، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، به تحقیق و تصحیح عبدالحسین امینی، نجف، دار المرتضویه، ۱۳۵۶ش، ص۳۳۴.</ref>


این روایت را دو شخصیت از اَعلام حدیثی نقل کرده‌اند، به علاوه اینکه روایت در دو کتابی که نسبت به آن دو کتاب و استناد آنها به مولفان‌شان تردیدی وجود ندارد، نقل شده‌اند.
::یکی از اهالی ری نزد امام هادی(ع) رفت. امام(ع) پرسید: «کجا بودی؟» پاسخ داد: «امام حسین(ع) را زیارت کردم». امام(ع) فرمود: «اگر قبر عبدالعظیم که نزد شما است را زیارت کنی، مانند کسی هستی که حسین(ع) را زیارت کرده است.»


راوی اصلی ماجرا یعنی محمد بن یحیی از اساتید بزرگانی چون مرحوم کلینی به شمار می‌آید و هر کدام از رجال شناسان که از محمد بن یحیی عطّار نامی برده‌اند، او را به بزرگی و عظمت یاد کرده و به وثاقت و صداقت و علم و تقوا ستوده‌اند.<ref>ر. ک. نجاشی، احمد، رجال نجاشی، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، ص۲۵۰؛ میر داماد، محمد باقر، التعلیقه علی کتاب الکافی، قم، خیام، چاپ اول، ۱۴۰۳، ج۱، ص۷۶ و ۳۶۵.</ref> از این رو نمی‌توان به سادگی از کنار نقل ایشان، حتی اگر از شخص مجهولی باشد، عبور کرد.
== بررسی سند ==
روایت همانندی ثواب زیارت [[عبدالعظیم حسنی]] و [[امام حسین(ع)]]، در دو کتاب [[ثواب الاعمال و عقاب الاعمال (کتاب)|ثواب الاعمال]] نوشته [[شیخ صدوق]] (درگذشت ۳۸۱ق)<ref>شیخ صدوق، محمد بن علی، ثواب الأعمال و عقاب الأعمال‏، قم، دار الشریف الرضی للنشر، ۱۴۰۶ق، ص۹۹.</ref> و [[کامل الزیارات (کتاب)|کامل الزیارات]] نوشته [[ابن قولویه قمی|ابن قولویه]] (درگذشت ۳۶۸ق)<ref name=":0"/> آمده است.


بسیاری از اعلام و بزرگان در طول تاریخ شیعه این روایت را نقل کرده و تلقی به قبول کرده‌اند و این تلقی به قبول با علم به ضعف سند بوده است که خود می‌تواند از ضعف سند بکاهد.<ref>صدر الدین شیرازی، محمد، شرح اصول کافی، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، چاپ اول، ۱۳۸۳، ج۳، ص۲۷۶؛ مجلسی، محمد تقی، روضه المتقین فی شرح من لایحضره الفقیه، قم، مؤسسه کوشانپور، چاپ اول، ۱۴۰۶ق، ج۳، ص۳۵۷ و ج۱۴، ص۱۶۵.</ref>
=== ضعف سند ===
شیخ صدوق و ابن قولویه این روایت را با دو سند متفاوت، ولی هر دو از محمد بن یحیی عطار و او از یکی از اهالی ری، از [[امام هادی(ع)]] نقل کرده‌اند.<ref>شیخ صدوق، محمد بن علی، ثواب الأعمال و عقاب الأعمال‏، قم، دار الشریف الرضی للنشر، ۱۴۰۶ق، ص۹۹؛ ابن قولویه، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، به تحقیق و تصحیح عبدالحسین امینی، نجف، دار المرتضویه، ۱۳۵۶ش، ص۳۳۴.</ref> در هر دو سند، نام فردی که از امام(ع) حدیث را نقل کرده ذکر نشده است؛ بنابراین روایت [[حدیث مرسل|مرسل]] و [[حدیث ضعیف|ضعیف]] است.


در منابع حدیثی ما روایتی نقل شده که چه بسا بتوان از آن قاعده‌ای را بدست آورد و ضعف سندی این روایت را تا حدی جبران کرد؛ شیخ صدوق اینگونه روایت می‌کند: «قال الصَّادِقِ قَالَ: مَنْ لَمْ یَقْدِرْ عَلَی صَلَتِنَا فَلْیصل صَالِحِی مَوَالِینَا وَ مَنْ لَمْ یَقْدِرْ عَلَی زِیَارَتِنَا فَلْیَزُرْ صَالِحِی مَوَالِینَا یَکْتُبِ اللَّهُ لَهُ ثَوَابَ زِیَارَتِنَا<ref>ابن بابویه، محمد، من لا یحضره الفقیه، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۷۳.</ref>؛ هر کس دسترسی به ارتباط با ما ندارد، با دوستان شایسته ما ارتباط برقرار کند تا ثواب ارتباط با ما برای او نوشته شود و هر کس قدرت بر زیارت ما ندارد، دوستان صالح ما را زیارت کند تا ثواب زیارت ما برای او ثبت گردد.<ref>قریب به مضمون این روایت را در باب «بَابُ اسْتِحْبَابِ زِیَارَه الْمُؤْمِنِینَ خُصُوصاً الصُّلَحَاء» از کتاب وسائل الشیعه ج۱۴، ص۵۸۱ نیز می‌توان مشاهده نمود.</ref>
=== قرینه‌های تقویت کننده ضعف سند ===
برای تقویت ضعف سند این روایت، قرینه‌هایی وجود دارد که برخی از آنها چنین است:
* راوی اصلی حدیث، محمد بن یحیی، از استادان [[محمد بن یعقوب کلینی|شیخ کلینی]] است که [[علم رجال|رجال‌شناسان شیعه]] او را به بزرگی یاد کرده و به [[وثاقت]]، [[راستگویی]]، [[علم]] و [[تقوا]] ستوده‌اند.<ref>ر. ک. نجاشی، احمد، رجال نجاشی، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، ص۲۵۰؛ میر داماد، محمد باقر، التعلیقه علی کتاب الکافی، قم، خیام، چاپ اول، ۱۴۰۳، ج۱، ص۷۶ و ۳۶۵.</ref> بنابراین گذشتن از این روایت اگر چه از فردی مجهول روایت شده، آسان نیست.
* برخی از عالمان [[شیعه]] مانند [[محمد تقی مجلسی]] و [[ملاصدرا]] این روایت را نقل کرده و تلقی به قبول کرده‌اند. این تلقی به قبول که با آگاهی از ضعف سند بوده<ref>برای نمونه نگاه کنید به صدر الدین شیرازی، محمد، شرح اصول کافی، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، چاپ اول، ۱۳۸۳، ج۳، ص۲۷۶. مجلسی، محمد تقی، روضه المتقین فی شرح من لایحضره الفقیه، قم، مؤسسه کوشانپور، چاپ اول، ۱۴۰۶ق، ج۳، ص۳۵۷ و ج۱۴، ص۱۶۵.</ref> قرینه‌ای است که از ضعف سند می‌کاهد.
* بر اساس روایتی که شیخ صدوق در کتاب [[من لا یحضره الفقیه (کتاب)|من لا یحضره الفقیه]] ذکر کرده، به کسی که توانایی [[زیارت]] و دیدار [[اهل بیت(ع)]] را ندارد، سفارش شده به دیدار دوستان صالح اهل بیت(ع) برود؛ زیرا برای او ثوابی همانند ثواب زیارت اهل بیت(ع) نوشته می‌شود.<ref>ابن بابویه، محمد، من لا یحضره الفقیه، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۷۳.</ref>{{یادداشت|نزدیک به محتوای این روایت در کتاب وسائل الشیعه ج۱۴، ص۵۸۱، در باب «بَابُ اسْتِحْبَابِ زِیَارَه الْمُؤْمِنِینَ خُصُوصاً الصُّلَحَاء» نقل شده است.}} این حدیث در کتاب کامل الزیارات نیز، نقل شده است.<ref>ابن قولویه، جعفر، کامل الزیارات، نجف اشرف، دار المرتضویه، چاپ اول، ۱۳۵۶ش، ص۳۱۹.</ref> محمد تقی مجلسی این روایت را مانندِ [[حدیث صحیح|صحیح]] دانسته است.<ref>مجلسی، محمدتقی، لوامع صاحبقرانی مشهور به شرح فقیه، قم، اسماعیلیان، چاپ دوم، ۱۴۱۴، ج‏۶، ص۱۴۴.</ref>


این روایت از ابا الحسن اول یعنی امام کاظم در کتاب کامل الزیارات نیز نقل شده است.<ref>ابن قولویه، جعفر، کامل الزیارات، نجف اشرف، دار المرتضویه، چاپ اول، ۱۳۵۶ش، ص۳۱۹.</ref>
==اختلاف در زمان درگذشت عبدالعظیم حسنی==
تاریخ وفات عبدالعظیم حسنی مورد اختلاف است. [[آقابزرگ تهرانی]] تاریخ وفات او را ۱۵ شوال ۲۵۲ق ثبت کرده است.<ref name=":1">آقا بزرگ طهرانی، محمد محسن، الذریعه الی تصانیف الشیعه، نجف، مطبعه الغری، ج۷، ص۱۹۰.</ref> در این صورت، تاریخ درگذشت وی پیش از [[شهادت امام هادی(ع)]] (۲۵۴ق) بوده است.


هر چند علامه محمد تقی مجلسی این روایت را «منقول کالصحیح» می‌دانند؛<ref>مجلسی، محمدتقی، لوامع صاحبقرانی مشهور به شرح فقیه، قم، اسماعیلیان، چاپ دوم، ۱۴۱۴، ج‏۶، ص۱۴۴.</ref> اما سند این روایت هم در من لایحضره الفقیه شیخ صدوق و هم در کامل الزیارات ضعیف می‌باشد.<ref>رک: نرم‌افزار درایه النور، ذیل روایت مورد نظر.</ref>
[[رضا استادی]] استاد و پژوهشگر شیعه، درگذشت عبدالعظیم حسنی را در صورت اعتماد به روایت کامل الزیارات و ثواب الاعمال، قبل از شهادت امام هادی(ع) دانسته است. به گفته وی دلیلی برای تعیین تاریخ دقیق وفات او وجود ندارد. او تاریخ‌هایی مانند ۲۵۰ق یا دو سال قبل از شهادت امام هادی(ع) یا در سال شهادت امام هادی(ع) را نپذیرفته است.<ref>ر. ک. شناخت نامه حضرت عبدالعظیم حسنی و شهر ری، مقاله آشنایی با حضرت عبدالعظیم و مصادر شرح حال او، آیت الله رضا استادی، قم، سازمان چاپ و نشر دار الحدیث، اول، ۱۳۸۲، صص۶۷–۶۹.</ref>


بررسی تاریخ وفات حضرت عبدالعظیم
به باور برخی، تاریخ درگذشت عبدالعظیم حسنی پس از شهادت امام هادی(ع) بوده است؛ زیرا برخی از کتاب‌های رجالی او را از اصحاب [[امام حسن عسکری(ع)]] معرفی کرده‌اند. رضا استادی این استدلال را رد کرده؛ زیرا به اعتقاد وی عبدالعظیم از اصحاب امام حسن عسکری(ع) نبوده و هیچ روایتی از وی نقل نکرده است. به گفته وی ممکن است دلیل اشتباه برخی از رجال‌شناسان، استفاده شدن از لقب عسکری برای امام هادی(ع) در برخی روایات باشد.<ref>استادی، رضائی، مقاله آشنایی با حضرت عبدالعظیم و مصادر شرح حال او، صص۶۷–۶۹.</ref>
 
موضوع تاریخ ولادت و وفات حضرت عبدالعظیم جزء اموری است که دیدگاه‌های متفاوتی پیرامون آن بیان شده است. متأسفانه با وجود عظمت شخصیتی جناب عبدالعظیم، منبع معتبری که بتوان بر اساس آن با اطمینان از تاریخ تولد و وفات ایشان سخن گفت، در دسترس ما نیست.
 
آیت الله استادی درباره تاریخ وفات ایشان اینگونه می‌نویسند:
 
اگر بر روایت کامل الزیارات و ثواب الاعمال اعتماد کنیم، باید بگوییم که عبدالعظیم در دوران امامت حضرت هادی و قبل از شهادت آن حضرت از دنیا رفته است؛ زیرا دوران امامت آن حضرت از سال ۲۲۰ تا ۲۵۴ بوده است. تعیین تاریخ دقیق یا تقریبی ممکن نیست و هیچ دلیلی بر این که سال وفات عبدالعظیم همان سال شهادت حضرت هادی یعنی ۲۵۴ باشد، در دسترس نیست. همچنین هیچ دلیلی بر این که سال وفات او حدود ۲۵۰ یا یکی دو سال قبل از شهادت حضرت هادی باشد، نداریم.<ref>ر. ک. شناخت نامه حضرت عبدالعظیم حسنی و شهر ری، مقاله آشنایی با حضرت عبدالعظیم و مصادر شرح حال او، آیت الله رضا استادی، قم، سازمان چاپ و نشر دار الحدیث، اول، ۱۳۸۲، صص۶۷–۶۹.</ref>
 
با این حال مرحوم علامه شیخ آقا بزرگ تهرانی تاریخ وفات ایشان را نیمه شوال سال ۲۵۲ق ثبت کرده است.<ref>آقا بزرگ طهرانی، محمد محسن، الذریعه الی تصانیف الشیعه، نجف، مطبعه الغری، ج۷، ص۱۹۰.</ref>
 
آیت الله استادی در مورد رفع این اشکال که حضرت عبدالعظیم از اصحاب امام عسکری است، می‌گویند: ممکن است برخی با استناد به نقل برخی کتب رجالی که حضرت عبدالعظیم را از اصحاب امام عسکری نیز معرفی کرده‌اند، چنین نتیجه بگیرند که تاریخ وفات عبدالعظیم لزوماً باید بعد از شهادت امام هادی باشد، ولی این اشکال را می‌توان اینگونه پاسخ داد که اگر منظور این بزرگان درک امام عسکری به همراه نقل روایت است که در منابع روایی از طریق عبدالعظیم روایتی از امام عسکری نقل نشده است یا حداقل به دست ما نرسیده است و اگر منظور درک زمان امام عسکری باشد، پاسخ آن است که با توجه به ولادت امام عسکری در سال ۲۳۲ق قطعا عبدالعظیم ایشان را درک کرده است، ولی نه در دوران امامت ایشان.
 
آیت الله استادی این احتمال را داده‌اند که ممکن است منشأ این اشتباه آن باشد که احیاناً برای امام هادی نیز لقب عسکری به کار رفته است، از این رو برخی به اشتباه ایشان را از اصحاب امام حسن عسکری نیز به شمار آورده‌اند.<ref>استادی، رضائی، مقاله آشنایی با حضرت عبدالعظیم و مصادر شرح حال او، صص۶۷–۶۹.</ref>
 
بر این اساس نمی‌توان به‌طور قطع گفت که تاریخ وفات ایشان پس از شهادت امام هادی بوده است، بلکه نقل‌های هرچند ضعیف قرائنی بر آن هستند که وفات ایشان قبل از شهادت امام هادی بوده است و با این نگرش حدیث مورد سؤال که زیارت عبد العظیم حسنی را همسان زیارت ابا عبد الله الحسین (سلام الله علیه دانسته قابل استناد نمی‌باشد.


{{پایان پاسخ}}
{{پایان پاسخ}}
خط ۵۹: خط ۵۵:


{{شاخه
{{شاخه
  | شاخه اصلی =
  | شاخه اصلی = حدیث
  | شاخه فرعی۱ =
  | شاخه فرعی۱ = منبع‌شناسی
  | شاخه فرعی۲ =
  | شاخه فرعی۲ =
  | شاخه فرعی۳ =
  | شاخه فرعی۳ =
خط ۶۶: خط ۶۲:


{{تکمیل مقاله
{{تکمیل مقاله
  | شناسه =
  | شناسه = شد
  | تیترها =
  | تیترها = شد
  | ویرایش =
  | ویرایش = شد
  | لینک‌دهی =
  | لینک‌دهی = شد
  | ناوبری =
  | ناوبری =
  | نمایه =
  | نمایه =
  | تغییر مسیر =
  | تغییر مسیر = شد
  | بازبینی =
  | بازبینی =
  | ارجاعات =
  | ارجاعات =
  | بازبینی نویسنده =  
  | بازبینی نویسنده =
  | تکمیل =
  | تکمیل =
  | اولویت =
  | اولویت = ج
  | کیفیت =
  | کیفیت = ب
}}
}}
{{پایان متن}}
{{پایان متن}}
[[رده:فقه الحدیث]]
[[رده:زیارت]]
[[رده:امام حسین(ع)]]
[[رده:درگاه امام حسین(ع)]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۲۱ آوریل ۲۰۲۴، ساعت ۱۳:۰۳

سؤال
آیا سند حدیث برابر بودن پاداش زیارت عبدالعظیم حسنی و امام حسین(ع) معتبر است؟ این روایت از امام هادی(ع) نقل شده، آیا درگذشت عبدالعظیم حسنی پس از شهادت امام هادی(ع) بوده است؟ در این صورت چگونه محتوای این روایت قابل پذیرش است؟


ثواب زیارت حضرت عبدالعظیم
Ziyarat abdolazim.jpg
مضمون حدیث برابر بودن ثواب زیارت عبدالعظیم حسنی و زیارت امام حسین(ع)
اطلاعات حدیث
موضوعبرابری ثواب زیارت عبدالعظیم حسنی و امام حسین(ع)
به نقل ازامام هادی(ع)
روایات مشابهحدیث برابر بودن ثواب دیدار دوستان اهل بیت(ع) با زیارت اهل بیت(ع)
راویان
راوی اصلیمجهول
دیگر راویانمحمد بن یحیی عطار
سند
اعتبار سندمرسل، ضعیف
منابع شیعهثواب الاعمال، کامل الزیارات
توضیحاتپذیرفته شدن حدیث توسط علامه مجلسی و ملاصدرا
درگاه‌ها
امام حسین.png



حدیث برابر بودن ثواب زیارت عبدالعظیم حسنی و امام حسین(ع)، در کتاب‌های ثواب الاعمال نوشته شیخ صدوق و کامل الزیارات نوشته ابن قولویه ذکر شده و از نظر سند ضعیف است. دلیل ضعف آن ذکر نشدن نام یکی از راویان در سلسه‌سند است. با این همه، قرینه‌هایی وجود دارد که ضعف سند را کاهش می‌دهد؛ مانند اینکه برخی از عالمان شیعه این روایت را تلقی به قبول کرده‌اند. همچنین در روایتی دیگر، ثواب دیدار دوستانِ صالحِ اهل بیت(ع) مانند زیارت اهل بیت(ع) دانسته شده، که محتوای این روایت را تأیید می‌کند.

برخی تاریخ وفات عبدالعظیم حسنی را پس از شهادت امام هادی(ع) دانسته و بر اساس آن، این روایت را نادرست دانسته‌اند. استدلال آنها ذکر نام عبدالعظیم حسنی بین اصحاب امام حسن عسکری(ع) است. رضا استادی استاد و پژوهشگر شیعه، این استدلال را رد کرده و عبدالعظیم را از اصحاب امام حسن عسکری(ع) ندانسته است؛ با این همه، به باور او تعیین تاریخ دقیق وفات عبدالعظیم ممکن نیست.

متن حدیث

«... ِ عَنْ بَعْضِ أَهْلِ الرَّیِّ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی الْحَسَنِ الْعَسْکَرِیِّ ع فَقَالَ أَیْنَ کُنْتَ فَقُلْتُ زُرْتُ الْحُسَیْنَ بْنَ عَلِیٍّ ع فَقَالَ أَمَا إِنَّکَ لَوْ زُرْتَ قَبْرَ عَبْدِ الْعَظِیمِ عِنْدَکُمْ لَکُنْتَ کَمَنْ زَارَ الْحُسَیْنَ(ع)»[۱]
یکی از اهالی ری نزد امام هادی(ع) رفت. امام(ع) پرسید: «کجا بودی؟» پاسخ داد: «امام حسین(ع) را زیارت کردم». امام(ع) فرمود: «اگر قبر عبدالعظیم که نزد شما است را زیارت کنی، مانند کسی هستی که حسین(ع) را زیارت کرده است.»

بررسی سند

روایت همانندی ثواب زیارت عبدالعظیم حسنی و امام حسین(ع)، در دو کتاب ثواب الاعمال نوشته شیخ صدوق (درگذشت ۳۸۱ق)[۲] و کامل الزیارات نوشته ابن قولویه (درگذشت ۳۶۸ق)[۱] آمده است.

ضعف سند

شیخ صدوق و ابن قولویه این روایت را با دو سند متفاوت، ولی هر دو از محمد بن یحیی عطار و او از یکی از اهالی ری، از امام هادی(ع) نقل کرده‌اند.[۳] در هر دو سند، نام فردی که از امام(ع) حدیث را نقل کرده ذکر نشده است؛ بنابراین روایت مرسل و ضعیف است.

قرینه‌های تقویت کننده ضعف سند

برای تقویت ضعف سند این روایت، قرینه‌هایی وجود دارد که برخی از آنها چنین است:

  • راوی اصلی حدیث، محمد بن یحیی، از استادان شیخ کلینی است که رجال‌شناسان شیعه او را به بزرگی یاد کرده و به وثاقت، راستگویی، علم و تقوا ستوده‌اند.[۴] بنابراین گذشتن از این روایت اگر چه از فردی مجهول روایت شده، آسان نیست.
  • برخی از عالمان شیعه مانند محمد تقی مجلسی و ملاصدرا این روایت را نقل کرده و تلقی به قبول کرده‌اند. این تلقی به قبول که با آگاهی از ضعف سند بوده[۵] قرینه‌ای است که از ضعف سند می‌کاهد.
  • بر اساس روایتی که شیخ صدوق در کتاب من لا یحضره الفقیه ذکر کرده، به کسی که توانایی زیارت و دیدار اهل بیت(ع) را ندارد، سفارش شده به دیدار دوستان صالح اهل بیت(ع) برود؛ زیرا برای او ثوابی همانند ثواب زیارت اهل بیت(ع) نوشته می‌شود.[۶][یادداشت ۱] این حدیث در کتاب کامل الزیارات نیز، نقل شده است.[۷] محمد تقی مجلسی این روایت را مانندِ صحیح دانسته است.[۸]

اختلاف در زمان درگذشت عبدالعظیم حسنی

تاریخ وفات عبدالعظیم حسنی مورد اختلاف است. آقابزرگ تهرانی تاریخ وفات او را ۱۵ شوال ۲۵۲ق ثبت کرده است.[۹] در این صورت، تاریخ درگذشت وی پیش از شهادت امام هادی(ع) (۲۵۴ق) بوده است.

رضا استادی استاد و پژوهشگر شیعه، درگذشت عبدالعظیم حسنی را در صورت اعتماد به روایت کامل الزیارات و ثواب الاعمال، قبل از شهادت امام هادی(ع) دانسته است. به گفته وی دلیلی برای تعیین تاریخ دقیق وفات او وجود ندارد. او تاریخ‌هایی مانند ۲۵۰ق یا دو سال قبل از شهادت امام هادی(ع) یا در سال شهادت امام هادی(ع) را نپذیرفته است.[۱۰]

به باور برخی، تاریخ درگذشت عبدالعظیم حسنی پس از شهادت امام هادی(ع) بوده است؛ زیرا برخی از کتاب‌های رجالی او را از اصحاب امام حسن عسکری(ع) معرفی کرده‌اند. رضا استادی این استدلال را رد کرده؛ زیرا به اعتقاد وی عبدالعظیم از اصحاب امام حسن عسکری(ع) نبوده و هیچ روایتی از وی نقل نکرده است. به گفته وی ممکن است دلیل اشتباه برخی از رجال‌شناسان، استفاده شدن از لقب عسکری برای امام هادی(ع) در برخی روایات باشد.[۱۱]


منابع

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ابن قولویه، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، به تحقیق و تصحیح عبدالحسین امینی، نجف، دار المرتضویه، ۱۳۵۶ش، ص۳۳۴.
  2. شیخ صدوق، محمد بن علی، ثواب الأعمال و عقاب الأعمال‏، قم، دار الشریف الرضی للنشر، ۱۴۰۶ق، ص۹۹.
  3. شیخ صدوق، محمد بن علی، ثواب الأعمال و عقاب الأعمال‏، قم، دار الشریف الرضی للنشر، ۱۴۰۶ق، ص۹۹؛ ابن قولویه، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، به تحقیق و تصحیح عبدالحسین امینی، نجف، دار المرتضویه، ۱۳۵۶ش، ص۳۳۴.
  4. ر. ک. نجاشی، احمد، رجال نجاشی، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، ص۲۵۰؛ میر داماد، محمد باقر، التعلیقه علی کتاب الکافی، قم، خیام، چاپ اول، ۱۴۰۳، ج۱، ص۷۶ و ۳۶۵.
  5. برای نمونه نگاه کنید به صدر الدین شیرازی، محمد، شرح اصول کافی، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، چاپ اول، ۱۳۸۳، ج۳، ص۲۷۶. مجلسی، محمد تقی، روضه المتقین فی شرح من لایحضره الفقیه، قم، مؤسسه کوشانپور، چاپ اول، ۱۴۰۶ق، ج۳، ص۳۵۷ و ج۱۴، ص۱۶۵.
  6. ابن بابویه، محمد، من لا یحضره الفقیه، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۷۳.
  7. ابن قولویه، جعفر، کامل الزیارات، نجف اشرف، دار المرتضویه، چاپ اول، ۱۳۵۶ش، ص۳۱۹.
  8. مجلسی، محمدتقی، لوامع صاحبقرانی مشهور به شرح فقیه، قم، اسماعیلیان، چاپ دوم، ۱۴۱۴، ج‏۶، ص۱۴۴.
  9. آقا بزرگ طهرانی، محمد محسن، الذریعه الی تصانیف الشیعه، نجف، مطبعه الغری، ج۷، ص۱۹۰.
  10. ر. ک. شناخت نامه حضرت عبدالعظیم حسنی و شهر ری، مقاله آشنایی با حضرت عبدالعظیم و مصادر شرح حال او، آیت الله رضا استادی، قم، سازمان چاپ و نشر دار الحدیث، اول، ۱۳۸۲، صص۶۷–۶۹.
  11. استادی، رضائی، مقاله آشنایی با حضرت عبدالعظیم و مصادر شرح حال او، صص۶۷–۶۹.
  1. نزدیک به محتوای این روایت در کتاب وسائل الشیعه ج۱۴، ص۵۸۱، در باب «بَابُ اسْتِحْبَابِ زِیَارَه الْمُؤْمِنِینَ خُصُوصاً الصُّلَحَاء» نقل شده است.