بهشت مادی

سؤال

چرا توصیف بهشت بیشتر بر لذات مادی تمرکز دارد، در حالی که هدف دین باید رشد معنوی باشد؟

بهشت (جنّت)، بر اساس وعده‌های الهی در متون اسلامی، سرای جاودانه و پاداش اخروی برای مؤمنان و نیکوکاران است. این جایگاه، اوج کمال معنوی و مقصد غایی سیر بشری محسوب می‌شود و در روایات، رضوان و خشنودی تامّ خداوند از بندگان، به عنوان والاترین و برترین نعمت آن ذکر شده است.

با وجود این هدف والا، یکی از پرسش‌های کلیدی این است که چرا توصیفات قرآنی از بهشت، به طور گسترده‌ای بر نعمات مادی نظیر باغ‌ها، نهرها، خوراکی‌ها، و همسران تمرکز دارد. دلیل این امر نه در محدودیت بهشت به امور دنیوی، بلکه در محدودیت ادراک و توانایی ذهنی انسان‌های دنیا نهفته است. چون ذهن انسان بیشتر با محسوسات و مادیات مأنوس است، خداوند برای فهم همه انسان‌ها، از نمونه‌های دنیوی برای ترسیم نعمت‌های اخروی استفاده می‌کند تا تصور کلی از عظمت بهشت برای همه ممکن شود. در واقع، نعمت‌های مادی مذکور در قرآن، اشاره‌ای قابل درک به حقایقی بسیار والاتر و ناشناخته مانند قرب الهی و لذت‌های روحی هستند که حقیقت آن‌ها با هیچ معیار مادی یا ذهنی دنیوی قابل توصیف نیست.

بهشت جایگاه ابدی نیکوکاران

در دین اسلام، بهشت به‌عنوان اقامتگاه جاودانه و ابدی نیکوکاران پس از حیات دنیوی شناخته می‌شود. دستیابی به این ساحت والا، در حقیقت، میراثی است که در پیوند با اعمال اختیاری و صالح انسان‌ها به آنان واگذار می‌گردد. این منزلگاه در متون دینی کراراً با عنوان بهشت موعود مورد اشاره قرار گرفته است. بهشت به مثابه مقصد نهایی و غایت کمال سیر معنوی بشر محسوب می‌شود. این عالَم برتر که وصول به آن مستلزم گذر از عوالم مادون است، تجلی کامل سعادت، خیر، نعیم و سرور تلقی می‌گردد. بر اساس دیدگاه کلامی، هدف اصلی از آفرینش انسان، در نهایت، وصول به همین مقام جاودانه است.

مرتضی مطهری بیان می‌دارد که بهشت پاداشی مجزا از وجود انسان نیست، بلکه تجسم و تحقق عینی همان اعمال اختیاری است که فرد در دنیا انجام داده است. به این ترتیب، وجود بهشت به‌عنوان پاداش، وابسته به فعل ارادی انسان است و در غیاب کنش‌های نیکوی اختیاری، بهشتی نیز متصور نخواهد بود.

نعمت های بهشتی

توصیفات قرآن کریم از بهشت شامل هر دو جنبه جسمانی(مادی) و روحانی(معنوی) است. قرآن گاهی با ذکر مصادیق محسوس و مادی بهشت را وصف می‌کند تا مفهوم کلی نعمت‌ها را برای عموم قابل تصور سازد همچون: ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎

• باغ‌ها و نهرها: ﴿فِي جَنَّةٍ عَالِيَةٍ۝فِيهَا عَيْنٌ جَارِيَةٌ﴾(غاشیه:10و12) و آیه ﴿وَجَنَّاتٍ أَلْفَافًا﴾(نبأ:16) و همچنین آیه ﴿جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا﴾(نساء:13) ‎ ‎‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎
• میوه‌ها و خوراکی‌ها: ﴿فَأَنْشَأْنَا لَكُمْ بِهِ جَنَّاتٍ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ لَكُمْ فِيهَا فَوَاكِهُ كَثِيرَةٌ وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ﴾(مومنون:19) و آیه ﴿وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنَابٍ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ﴾(انعام:99) و همچنین ﴿فِيهِمَا فَاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ﴾(الرحمن:۶۸)‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎
• لباس و زیورآلات فاخر: ﴿تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ يُحَلَّوْنَ فِيهَا مِنْ أَسَاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤًا ۖ وَلِبَاسُهُمْ فِيهَا حَرِيرٌ﴾(حج و فاطر:۲۳_33) و آیه ﴿يَلْبَسُونَ ثِيَابًا خُضْرًا مِنْ سُنْدُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ مُتَّكِئِينَ فِيهَا عَلَى الْأَرَائِكِ ۚ نِعْمَ الثَّوَابُ وَحَسُنَتْ مُرْتَفَقًا﴾(کهف:۳۱) ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎
• ظروف و شراب طهور: ﴿یُطَافُ عَلَیْهِم بِصِحَافٍ مِّن ذَهَبٍ وَأَكْوَابٍ﴾(زخرف:۷۱) و ﴿وَسَقَاهُمْ رَبُّهُمْ شَرَابًا طَهُورًا﴾(انسان:۲۱) ‎ ‎ ‎ ‎

قرآن بالاترین مقام بهشت را فراتر از لذات جسمانی می‌داند که مخصوص گروهی خاص از مؤمنان است:

• رضوان الهی: ﴿وَ رِضْوَانٌ مِّنَ اللَّهِ أَكْبَرُ ذَٰلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ﴾(توبه:۷۲) ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎
• نشاط و امنیت باطنی: ﴿فَلَا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا أُخْفِیَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْیُنٍ﴾(سجده:۱۷) ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎

برای بهشت نام‌هایی ذکر شده که اشاره به مراتب و درجات متفاوت آن دارد. در روایتی از امام باقر(ع) آمده است: «بهشت‌هایی که در قرآن مطرح‌اند عبارت اند از: بهشت عدن، بهشت فردوس، بهشت نعیم، بهشت مأوی». استناد به روایت در کنار آیات، برای تأکید بر آن است که این نام‌ها مفاهیم قرآنی مستقلی هستند که بر اساس تفسیر معصومین، به بهشت‌های چندگانه یا مراتب اشاره دارند، نه صرفاً مترادف‌های یک مکان.

لازم است ذکر شود که برخی از مراتب بهشت روحانی، مانند نعمت‌های مادی، برای همه مؤمنان نیست و مخصوص گروهی خاص از آنان است. چنان‌که قرآن در سوره معارج، می‌فرماید: ﴿أَیَطْمَعُ کُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أَنْ یُدْخَلَ جَنَّةَ نَعِیمٍ۝کَلَّا ۖ إِنَّا خَلَقْنَاهُمْ مِمَّا یَعْلَمُونَ؛ آیا هر یک از آنان طمع دارد که او را در بهشت پرنعمت درآورند؟! این چنین نیست، ما آنان را از آنچه خود می‌دانند (آبی گندیده و بی‌مقدار) آفریدیم.﴾(معارج:۳۸و۳۹)

حکمت توصیف به مادیات

با وجود برتری نعمت‌های روحانی، این نکته قابل توجه است که توصیفات قرآن از بهشت بیشتر با اوصاف مادی بیان شده است. در این رابطه حدیث نبوی قدسی نیز آمده است که خداوند برای بندگان خود چیزهایی آماده کرده که نه چشمی دیده و نه گوشی شنیده و نه به قلب بشری خطور کرده است. و دلیل این امر به محدودیت ادراک مخاطب برمی‌گردد.

مفسران و متکلمان هم حکمت توصیف گسترده نعمت‌های بهشت به امور مادی در قرآن کریم را تمثیل و مثال‌هایی برای نزدیک ساختن حقایق عظیم اخروی به ذهن انسان می‌دانند.

1. انس با مادیات: ذهن اغلب انسان‌ها به دلیل انس با امور دنیوی و مادی، برای تصور و شناخت بهشت از طریق اوصاف صرفاً معنوی و روحانی، دچار مشکل و حتی عجز است.
2. عجز از درک حقیقت: بیشتر افراد توانایی درک و تصور مقامات و مفاهیم معنوی بهشت را ندارند، چرا که حقیقت کامل نعمات اخروی از ما پنهان است و در قالب مفاهیم دنیوی نمی‌گنجد. قرآن هم این واقعیت را تأیید می‌کند: ﴿فَلَا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا أُخْفِیَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْیُنٍ؛ هیچ‌کس نمی‌داند چه پاداش‌هایی که مایه روشنایی چشم‌هاست برای آنان نهفته شده﴾(سجده:۱۷).

از این‌رو، خداوند متعال برای فهم همگانی، از بیان نعمت‌های مادی که قابل درک برای عموم هستند، استفاده کرده و در مقابل، لذت‌ها و نعمت‌های روحانی را به‌صورت کلی و مجمل مورد اشاره قرار داده است.

جستارهای وابسته

• نام درهای بهشت و جهنم
• زبان اهل بهشت
• خصوصیات اهل بهشت در قرآن
• ازدواج با حورالعین در بهشت