آیات تأویل‌شده به قیام قائم(ع)

سؤال

گفته می‌شود برخی آیات قرآن درباره ظهور و قیام امام زمان(ع) هستند؟ این آیات کدام هستند؟

آیات تأویل شده به قیام قائم(ع) آیاتی هستند که در منابع تفسیری، بر ظهور و قیام حضرت مهدی(ع) تطبیق داده شده‌اند. این آیات در تفسیر ظاهری، معنای عام‌تری دارند؛ اما در روایات بر موضوع قیام امام دوازدهم نیز تطبیق شده‌اند. برای مثال، آیه ۱۴۸ سوره بقره درباره جمع شدن یاران امام زمان، آیه ۵ سوره ابراهیم درباره روزهای خدا (که یکی از آن‌ها قیام حضرت مهدی است)، و آیه ۵۳ سوره فصلت که به نشانه‌های ظهور اشاره دارد، از جمله این آیات هستند.

قیام حضرت مهدی(ع) در قرآن

روايات اسلامی، قیام حضرت مهدي(ع) را مصداق حقيقي آيات فراوانی از قرآن دانسته‌اند. این آیات در تفسیر ظاهری، معنای عام‌تری دارند؛ اما در روایات بر موضوع قیام امام دوازدهم نیز تطبیق شده‌اند. علامه مجلسی در بابی با عنوان «الأيات المأولة بقيام القائم» در بحار الانوار این آیات و روایات را آورده است.

سوره بقره آیه۱۴۸

﴿أَيْنَ مَا تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَمِيعًا؛ هر جا باشید، خداوند همه شما را حاضر می‌کند.﴾

امام باقر(ع) این آیه را درباره قائم آل محمد(ع) و اصحابش دانسته که سیصد و چند نفرند که بدون قرار و وعده قبلی جمع خواهند شد. امام جواد(ع) یاران اصلی امام زمان(ع) را سیصد و سیزده نفر به تعداد اصحاب جنگ بدر معرفی کرده که خدا آنها را جمع خواهد کرد و بعد از آن امام عصر(ع) ظهور خواهد کرد؛ سپس به این آیه استناد کرد که﴿هر جا باشید، خداوند همه شما را حاضر می‌کند.﴾(بقره:۱۴۸). امام سجاد(ع) نیز این آیه مصداق اصحاب امام عصر(ع) دانسته که برای قیام قائم در مکه جمع خواهند شد.

سوره هود آیه ۸

﴿وَلَئِنْ أَخَّرْنَا عَنْهُمُ الْعَذَابَ إِلَى أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ لَيَقُولُنَّ مَا يَحْبِسُهُ أَلَا يَوْمَ يَأْتِيهِمْ لَيْسَ مَصْرُوفًا عَنْهُمْ وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ؛ و اگر مجازات را تا زمان محدودی از آنها به تأخیر اندازیم، (از روی استهزا می‌گویند: «چه چیز مانع آن شده است؟!» آگاه باشید، آن روز که (عذاب) به سراغشان آید، از آنها بازگردانده نخواهد شد؛ (و هیچ قدرتی مانع آن نخواهد بود؛) و آنچه را مسخره می‌کردند، دامانشان را می‌گیرد!﴾

امام صادق(ع) فرمود: «این عذاب، قیام امام زمان و امت معدوده یاران او می‌باشند که به تعداد سپاه اسلام در جنگ بدر هستند.»

سوره ابراهیم آیه ۵

﴿وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مُوسَى بِآيَاتِنَا أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَكَ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَذَكِّرْهُمْ بِأَيَّامِ اللَّهِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ؛ ما موسی را با آیات خود فرستادیم؛ (و دستور دادیم:) قومت را از ظلمات به نور بیرون آر! و «ایّام اللّه» را به آنان یاد آور! در این، نشانه‌هایی است برای هر صبر کننده شکرگزار!﴾

امام باقر(ع) روزهای خداوند را سه روز دانسته است: «روزی که قائم بپا خیزد، روز رجعت و روز قیامت.»

سوره نحل آیه۱

﴿أَتَى أَمْرُ اللَّهِ فَلَا تَسْتَعْجِلُوهُ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ؛ [هان‌] امر خدا دررسيد، پس در آن شتاب مکنید. او منزّه و فراتر است از آنچه [با وى‌] شریک مى‌سازند.﴾

در روایات ائمه(ع) یکی از مصداق‌های امر، ظهور امام زمان(ع) تفسیر شده است که جبرئیل ندا می‌دهد هان آگاه باشید که امر الهی رسید. نباید در امر الهی عجله کرد تا زمینه ظهور آن فراهم شود.

سوره اسراء آیه۸۱

﴿وَقُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ إِنَّ الْبَاطِلَ كَانَ زَهُوقًا؛ و بگو: حق آمد و باطل نابود شد. آرى، باطل همواره نابودشدنى است.﴾

امام باقر(ع) در تفسیر آیه فرمود: «هنگامی که امام قائم(ع) قیام کند، دولت باطل برچیده می‌شود.»

سوره انبیاء آیه ۱۰۵

﴿وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ؛ و در زبور بعد از ذکر(تورات) نوشتیم: بندگان شایسته‌ام وارث زمین خواهند شد!﴾

روایات اسلامی، بندگان صالح را قائم آل محمد و یاران او دانسته‌اند که با قیام خود حکومت جهانی را تشکیل خواهد داد.

سوره حج آیه۴۱

﴿الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ ۗ وَلِلَّهِ عَاقِبَةُ الْأُمُورِ؛ همان کسانی که هر گاه در زمین به آنها قدرت بخشیدیم، نماز را برپا می‌دارند، و زکات می‌دهند، و امر به معروف و نهی از منکر می‌کنند، و پایان همه کارها از آن خداست!﴾ در روایتی آمده است وقتی قائم آل محمد قیام کند، خواهد گفت: آنچه خدا در این آیه وعده داده، ما هستیم.

سوره قصص آیه ۵

﴿وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ؛ ما می‌خواهیم بر مستضعفان زمین منّت نهیم و آنان را پیشوایان و وارثان روی زمین قرار دهیم!﴾

شیخ طوسی از امیرالمؤمنین(ع) روایت می‌کند که در تفسیر این آیه فرمود: «اینان که در زمین ضعیف گشته‌‏اند آل پیغمبرند که خداوند مهدی آنها را برانگیزد تا آنان را عزیز و دشمنان‌شان را ذلیل گرداند.»

سوره سجده آیه۲۱

﴿وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذَابِ الْأَدْنَى دُونَ الْعَذَابِ الْأَكْبَرِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ؛ به آنان از عذاب نزدیک (عذاب این دنیا) پیش از عذاب بزرگ (آخرت) می‌چشانیم، شاید بازگردند!﴾

منظور از عذاب اکبر خروج قائم(ع) با شمشیر در آخر الزمان دانسته شده است.

سوره ص آیه۸۸

﴿وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ؛ و خبر آن را بعد از مدّتی می‌شنوید!﴾

امام باقر(ع) منظور از ﴿وَلَتَعْلَمُنَّ﴾ را هنگام خروج قائم(ع) دانسته است.

سوره فصلت آیه۵۳

﴿سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الْآفَاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ؛ به زودی نشانه‌های خود را در اطراف جهان و در درون جان‌شان به آنها نشان می‌دهیم تا برای آنان آشکار گردد که او حق است.﴾

آشکار شدن نشانه‌ها و حقیقت در روایاتی به خروج و ظهور حضرت قائم(ع) تفسیر شده است.

سوره جاثیه آیه۱۴

﴿قُلْ لِلَّذِينَ آمَنُوا يَغْفِرُوا لِلَّذِينَ لَا يَرْجُونَ أَيَّامَ اللَّهِ لِيَجْزِيَ قَوْمًا بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ؛ به مؤمنان بگو: کسانی را که امید به ایّام اللّه ندارند، مورد عفو قرار دهند تا خداوند هر قومی را به اعمالی که انجام می‌دادند جزا دهد!﴾

روز قیام امام زمان(ع) در روایتی یکی از مصداق‌های ایام الله معرفی شده است.

سوره فتح آیه۲۸

﴿هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ؛ اوست کسی که پیامبر خود را به [قصد] هدایت با آیین درست روانه ساخت تا آن را بر تمام ادیان پیروز گرداند و گواه‌بودن خدا کفایت می‌کند.﴾

طبرسی از مفسران شیعه، با استناد به برخی روایات معتقد است، با ظهور امام زمان دین اسلام بر ادیان دیگر غلبه می‌یابد.

سوره الرحمن آیه۴۱

﴿يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِيمَاهُمْ فَيُؤْخَذُ بِالنَّوَاصِي وَالْأَقْدَامِ؛ تبهکاران از سیمای‌شان شناخته می‌شوند و از پیشانی و پای‌شان بگیرند.﴾

امام صادق(ع) در روایتی فرمود: «هنگام قیام حضرت مهدی، خداوند شناختِ چهره‌ها را به امام زمان عطا می‌کند.»

سوره حدید آیه۱۷

﴿اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يُحْيِي الْأَرْ‌ضَ بَعْدَ مَوْتِهَا؛ بدانيد كه خدا زمين را پس از مرگش زنده مى‌گرداند.﴾

امام حسین(ع) فرمود: «قائم به حق زمین را بعد از مرگش زنده خواهد کرد.» یعنی بعد از مرگ یعنی بعد از فراگیر شدن ظلم، عدالت را برپا خواهد کرد.

سوره صف آیه ۸

﴿يُرِيدُونَ لِيُطْفِئُوا نُورَ اللَّهِ بِأَفْوَاهِهِمْ وَاللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ؛ آنان می‌خواهند نور خدا را با دهان خود خاموش سازند؛ ولی خدا نور خود را کامل می‌کند هر چند کافران خوش نداشته باشند!﴾

محمد بن فضیل می‌گوید: از امام کاظم(ع) پرسیدم: ﴿لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ﴾ چیست؟ فرمود: یعنی خداوند به هنگام ظهور قائم ما دین حق را بر همه ادیان باطله پیروز می گرداند. چنان که خود فرمود: ﴿وَ اللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ﴾ یعنی خداوند نور خود را با ولایت قائم آل محمد تمام می‌کند ﴿وَ لَوْ کَرِهَ الْکافِرُونَ﴾ یعنی هر چند دشمنان علی این را نخواهند».

سوره تکویر آیه۱۶-۱۵

﴿فَلَا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ الْجَوَارِ‌ الْكُنَّسِ؛ پس سوگند به ستارگانی که باز می‌گردند، حرکت می‌کنند و از دیده‌ها پنهان می‌شوند﴾

امام باقر(ع) این آیه را به غیبت امام زمان و ظهورشان تفسیر کرده است که در سال ۲۶۰ هجری قمری غایب شده و با ظهورش همانند شهاب، تاریکی‌ها را روشن خواهد کرد.

سوره عصر آیه۱

﴿وَالْعَصْرِ‌؛ سوگند به عصر.﴾

امام صادق(ع) منظور از عصر در این آیه را، زمان ظهور و خروج قائم(ع) دانسته است.

مطالعه بیشتر

• سيماي‏ حضرت مهدي‏ عليه السلام در قرآن(ترجمه كتاب المَحَجَّةُ فِيما نَزَلَ فِي القائِمِ الحُجَّةِ)، هاشم ‏بن بحراني، مترجم: مهدي حائري قزويني
• امام مهدي در قرآن، مهدی یوسفیان
• امام زمان در آیات قرآن، علی‌اصغر ماهی
• حضرت مهدی (عج) در قرآن کریم، جواد صادق زاده

جستارهای وابسته

• مهدویت در قرآن
• حکومت امام مهدی(ع) براساس آیه ۵ سوره قصص
• امام زمان(ع) مصداقی از غیب در قرآن
• آیه ۵۵ سوره نور