جهر به «بسم الله الرحمن الرحیم»

سؤال

تفاوت رویکرد شیعه و غیر شیعه در جهر به بسم‌الله به چه علت است؟ این اختلاف از چه زمانی آغاز شد و چرا به عنوان یکی از نمادهای شیعه به شمار می‌رود؟

جهر به بسم‌الله (بلند خواندن «بسم الله الرحمن الرحیم») در نماز، از نمادهای شاخص تشیع به شمار می‌رود

درگاه‌ها

جهر به بسم‌الله، به معنای بلند خواندن «بسم الله الرحمن الرحیم» در آغاز سوره‌های نماز است. این عمل در فقه شیعه جایگاه ویژه‌ای دارد و از نشانه‌های ایمان و تشیع دانسته شده است. در مقابل، در میان اهل سنت در مورد جهر یا اخفات (آهسته خواندن) بسم‌الله اختلاف نظر شدیدی وجود دارد؛ برخی به جهر و برخی به اخفاء فتوا داده‌اند. این اختلاف در طول تاریخ به یکی از تمایزات مهم میان شیعه و اهل سنت تبدیل شده و ریشه‌های آن به صدر اسلام و سپس تحولات دوره اموی بازمی‌گردد. در این مقاله، علت تفاوت رویکردها، زمان آغاز اختلاف و علت تبدیل شدن جهر به بسم‌الله به نماد تشیع بررسی می‌شود.

مفهوم‌شناسی

جهر در لغت به معنای آشکار و علنی ساختن چیزی است و در برابر اخفا (پنهان کردن) به کار می‌رود. در اصطلاح فقهی، جهر به بسمله یعنی بلند خواندان «بسم الله الرحمن الرحیم» در آغاز سوره‌های نماز، چه در نمازهای جهریه (صبح، مغرب و عشا) و چه در نمازهای اخفائیه (ظهر و عصر).

علت تفاوت رویکرد شیعه و غیر شیعه

تفاوت اصلی میان شیعه و اهل سنت در جهر به بسم‌الله، ناشی از اختلاف در دو مسئله بنیادین است: جزئیت بسم‌الله و سنّت نبوی در قرائت آن.

اختلاف در جزئیت بسم‌الله

شیعیان و بسیاری از فقهای اهل سنت (به‌ویژه شافعی‌ها) معتقدند که «بسم الله الرحمن الرحیم» جزء سوره حمد و سایر سوره‌های قرآن است (به استثنای سوره برائت). بر اساس این دیدگاه، همان‌طور که سایر آیات سوره باید قرائت شوند، بسم‌الله نیز باید به عنوان بخشی از سوره خوانده شود. فقهای امامیه بر جزئیت بسمله در سوره فاتحة الکتاب و سایر سور اجماع دارند و بر این اساس جهر به بسمله را در سوره حمد و سایر سور واجب می‌دانند.

در مقابل، برخی از اهل سنت (مانند حنفی‌ها و حنبلی‌ها) بسم‌الله را فقط برای سوره حمد جزء سوره می‌دانند و در سایر سوره‌ها آن را تنها به عنوان فاصله میان سوره‌ها می‌شناسند. این اختلاف در جزئیت، مستقیماً بر حکم جهر یا اخفات تأثیر می‌گذارد؛ زیرا اگر بسم‌الله جزء سوره نباشد، نیازی به بلند خواندن آن در نمازهای جهریه نیست.

اختلاف در سنّت نبوی

در منابع اهل سنت، دو گروه حدیث کاملاً متفاوت در مورد سنّت پیامبر(ص) در جهر به بسم‌الله وجود دارد: روایاتی که بلند گفتن را مستحب یا لازم می‌دانند و روایاتی که به اخفات دستور می‌دهند. این تعارض روایی، سبب اختلاف فتاوا در میان مذاهب اهل سنت شده است.

در مقابل، روایات اهل بیت(ع) به طور متواتر بر جهر به بسم‌الله تأکید دارند. بر اساس احادیث مستفیض که در منابع روایی شیعی و اهل سنت آمده، پیامبر خدا(ص) و اهل بیت ایشان در همه نمازها، حتی نمازهایی که آهسته خواندن آنها واجب است، «بسم الله الرحمن الرحیم» را با صدای بلند قرائت می‌کردند.

تاریخچه آغاز اختلاف

مطابق نقل محدّثان شیعه و اهل سنت، التزام به جهر به بسمله تا اوایل حکومت بنی‌امیه ادامه داشت و این تغییر در زمان حاکمیت سلاطین اموی پدیدار شد. نخستین کسی که سنّت جهر به بسمله را به اخفات تغییر داد، عمرو بن سعید بن عاص، والی اموی مدینه بود.

سیوطی به نقل از بیهقی از زهری آورده است: «از سنّت نماز این بود که "بسم الله الرحمن الرحیم" قرائت شود و نخستین کسی که "بسم الله الرحمن الرحیم" را آهسته خواند، عمرو بن سعید بن عاص، حاکم مدینه بود.»

ریشه این تغییر را باید در سیاست امویان در مبارزه با آثار و نمادهای علوی جستجو کرد. امیرالمؤمنین علی(ع) در جهر به بسم‌الله در نمازها مبالغه و تأکید می‌فرمود و چون دولت به دست بنی‌امیه افتاد، به دلیل تلاش در ابطال آثار علی(ع)، در منع جهر آن مبالغه می‌نمودند. بنابراین، این تغییر یک اقدام سیاسی برای پاکسازی نشانه‌های علی(ع) و تضعیف هویت شیعی بود.

علت تبدیل شدن جهر به بسم‌الله به نماد تشیع

جهر به بسم‌الله به دلایل متعددی به یکی از نمادهای شاخص تشیع تبدیل شده است:

تأکید اهل بیت(ع)

روایات فراوانی از اهل بیت(ع) در مورد بلند گفتن بسم‌الله نقل شده است. ابوالفتوح رازی در تفسیرش از امام رضا(ع)، از پدرش، از امام صادق(ع) نقل می‌کند: «آل محمد(ص) در بلند گفتن "بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ" اجتماع دارند».

امام حسن عسکری(ع) جهر به «بسم الله الرحمن الرحیم» را از جمله پنج علامت مهم مؤمن و شیعه دانسته است. در روایت مشهوری از امام هادی(ع) نیز آمده است: «علامات المؤمن خمس: صلاة الاحدی و الخمسین، و زیارة الاربعین، و التختم بالیمین، و تعفیر الجبین، و الجهر ببسم الله الرحمن الرحیم.»

شعار بودن جهر به بسم‌الله

جهر به «بسم الله» از شعائر شیعه و به تعبیر شیخ طوسی و صاحب جواهر، از شعائر مذهب اهل بیت(ع) است. ابن ابی عقیل گفته است: «تواتر الأخبار عنهم علیهم‌السلام أن لا تقیة فی الجهر بالبسملة»؛ یعنی روایات متواتر از اهل بیت(ع) رسیده که در جهر به بسمله تقیه نیست و این خود نشان‌دهنده اهمیت این عمل به عنوان یک شعار مذهبی است.

کارکرد هویتی و تمایزبخش

نماز از مشترکات همه مذاهب اسلامی است، ولی هر مذهب ویژگی‌هایی برای نماز تعریف کرده که به نماد همان مذهب تبدیل شده است. مهم‌ترین نماد زبانی نماز شیعه، «جهر به بسم الله» است. این عمل، هم در سنت قولی و عملی معصومان متبلور بوده و شیعیان با عمل به آن، تشیع خود را نشان می‌دهند. بنابراین، جهر به بسم‌الله از یک سو ریشه در سنّت نبوی و تأکید اهل بیت(ع) دارد و از سوی دیگر، در طول تاریخ به عنوان یک عامل تمایزبخش و هویت‌ساز برای جامعه شیعه عمل کرده است.

مخالفت‌ها و چالش‌ها

در طول تاریخ، جهر به بسم‌الله با مخالفت‌هایی مواجه بوده است. برخی از علمای اهل سنت، روایات جهر را ضعیف دانسته و آن را ناشی از نفوذ شیعه تلقی کرده‌اند. ابن تیمیه و برخی دیگر، احادیث جهر را جعلی خوانده و شیعیان را به جعل این روایات متهم کرده‌اند.

با این حال، بررسی‌های علمی و تاریخی نشان می‌دهد که جهر به بسم‌الله ریشه در سنّت نبوی دارد و شهادت صحابه و تابعان بر آن گواهی می‌دهد. چنانکه انس بن مالک گفته است: «پشت سر پیامبر(ص) و ابوبکر و عمر و عثمان و علی(ع) نماز خوانده‌ام، همه آنها بسمله را بلند می‌گفتند.» این شهادت‌ها نشان می‌دهد که اخفات بسم‌الله یک بدعت اموی بوده و نه سنّت نبوی.

جستارهای وابسته

همچنین ببینید: بسم الله، نماز، اخفات، جزئیت بسمله، و شعائر شیعه