جهر به «بسم الله الرحمن الرحیم»

سؤال

تفاوت رویکرد شیعه و غیر شیعه در جهر به بسم‌الله به چه علت است؟ این اختلاف از چه زمانی آغاز شد و چرا به عنوان یکی از نمادهای شیعه به شمار می‌رود؟

سوره الاخلاص به خط احمد شمس‌الدین قره‌حصاری

درگاه‌ها

جهر به بسم‌الله، به معنای بلند خواندن «بسم الله الرحمن الرحیم» در آغاز سوره‌های نماز است. این عمل در فقه شیعه جایگاه ویژه‌ای دارد و از نشانه‌های ایمان و تشیع دانسته شده است. در مقابل، در میان اهل سنت در مورد جهر یا اخفات (آهسته خواندن) بسم‌الله اختلاف نظر شدیدی وجود دارد؛ برخی به جهر و برخی به اخفاء فتوا داده‌اند. این اختلاف در طول تاریخ به یکی از تمایزات مهم میان شیعه و اهل سنت تبدیل شده و ریشه‌های آن به صدر اسلام و سپس تحولات دوره اموی بازمی‌گردد.

مفهوم‌شناسی

جهر در لغت به معنای آشکار و علنی ساختن چیزی است و در برابر اخفا (پنهان کردن) به کار می‌رود در اصطلاح فقهی، جهر به بسم‌الله یعنی بلند خواندان ﴿بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ﴾ در آغاز سوره‌های نماز، چه در نمازهای جهریه (صبح، مغرب و عشا) و چه در نمازهای اخفائیه (ظهر و عصر).

علت تفاوت رویکرد شیعه و غیر شیعه

تفاوت اصلی میان شیعه و اهل سنت در جهر به بسم‌الله، ناشی از اختلاف در دو مسئله بنیادین است: جزء سوره بودن بسم‌الله الله الرحمن الرحیم و سنّت نبوی در قرائت آن.

اختلاف در جزء سوره بودن بسم‌الله

شیعیان و بسیاری از فقهای اهل سنت (به‌ویژه شافعی‌ها) معتقدند که ﴿بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ﴾ جزء سوره حمد و سایر سوره‌های قرآن است (به استثنای سوره برائت). بر اساس این دیدگاه، همان‌طور که سایر آیات سوره باید قرائت شوند، ﴿بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ﴾ نیز باید به عنوان بخشی از سوره خوانده شود. فقهای امامیه بر جزئیت بسم‌الله در سوره فاتحة الکتاب و سایر سوره‌ها اجماع دارند و بر این اساس جهر به بسم‌الله را در سوره حمد و سایر سور واجب می‌دانند. در مقابل، برخی از اهل سنت (مانند حنفی‌ها و حنبلی‌ها) بسم‌الله را فقط برای سوره حمد جزء سوره می‌دانند و در سایر سوره‌ها آن را تنها به عنوان فاصله میان سوره‌ها می‌شناسند. این اختلاف در جزئیت، مستقیماً بر حکم جهر یا اخفات تأثیر می‌گذارد؛ زیرا اگر بسم‌الله جزء سوره نباشد، نیازی به بلند خواندن آن در نمازهای جهریه نیست.

اختلاف در سنّت نبوی

در منابع اهل سنت، دو گروه حدیث کاملاً متفاوت در مورد سنّت پیامبر(ص) در جهر به بسم‌الله وجود دارد: روایاتی که بلند گفتن را مستحب یا لازم می‌دانند و روایاتی که به اخفات دستور می‌دهند. این تعارض روایی، سبب اختلاف فتاوا در میان مذاهب اهل سنت شده است. در مقابل، روایات اهل بیت(ع) به طور متواتر بر جهر به بسم‌الله تأکید دارند. بر اساس احادیثی در منابع روایی شیعی و اهل سنت آمده، پیامبر خدا(ص) و اهل بیت ایشان در همه نمازها، حتی نمازهایی که آهسته خواندن آنها واجب است، ﴿بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ﴾ را با صدای بلند قرائت می‌کردند.

تاریخچه آغاز اختلاف

مطابق نقل محدّثان شیعه و اهل سنت، التزام به جهر به بسمله تا اوایل حکومت بنی‌امیه ادامه داشت و این تغییر در زمان حاکمیت سلاطین اموی پدیدار شد. سیوطی به نقل از بیهقی از زهری آورده است: «از سنّت نماز این بود که «بسم الله الرحمن الرحیم» قرائت شود و نخستین کسی که «بسم الله الرحمن الرحیم» را آهسته خواند، عمرو بن سعید بن عاص، حاکم مدینه بود.»

ریشه این تغییر را باید در سیاست امویان در مبارزه با آثار و نمادهای علوی جستجو کرد. امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام در جهر به بسم‌الله در نمازها تأکید می‌فرمود و چون دولت به دست بنی‌امیه افتاد، به دلیل تلاش در ابطال آثار امام علی(ع)، در منع جهر آن مبالغه می‌نمودند؛ بنابراین، این تغییر یک اقدام سیاسی برای پاکسازی نشانه‌های امام علی(ع) و تضعیف هویت شیعی بود.

تبدیل شدن جهر به بسم‌الله به نماد تشیع

تأکید اهل بیت(ع)

روایات فراوانی از اهل بیت(ع) در مورد بلند گفتن بسم‌الله نقل شده است. ابوالفتوح رازی در تفسیرش، از امام صادق(ع) نقل می‌کند: «آل محمد(ص) در بلند گفتن «بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ» اجتماع دارند.»

امام حسن عسکری(ع) جهر به «بسم الله الرحمن الرحیم» را از جمله پنج علامت مهم مؤمن و شیعه دانسته است. در روایتی از امام صادق(ع) نیز آمده است: «عَلَامَاتُ‏ الْمُؤْمِنِ‏ خَمْسٌ‏ صَلَاةُ إِحْدَى وَ خَمْسِينَ وَ تَعْفِيرُ الْجَبِينِ وَ التَّخَتُّمُ‏ بِالْيَمِينِ وَ زِيَارَةُ الْأَرْبَعِينَ وَ الْجَهْرُ بِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ؛ مؤمن پنج نشانه دارد: نماز پنجاه ركعت (مجموع واجبات و مستحبات)، در سجده پيشانى بر خاك نهادن، انگشتر در دست راست كردن، زيارت اربعين و بسم الله الرحمن الرحيم را (در نماز) بلند گفتن.»

شعار بودن جهر به بسم‌الله

جهر به «بسم الله» از شعائر شیعه و به تعبیر شیخ طوسی و صاحب جواهر، از شعائر مذهب اهل بیت(ع) است. ابن ابی عقیل گفته است: «تَوَاتَرَ الْأَخْبَارُ عَنْهُمْ عَلَیْهِمُ‌السَّلَامُ أَنْ لَا تُقْیَةَ فِی الْجَهْرِ بِالْبَسْمَلَةِ»؛ یعنی روایات متواتر از اهل بیت(ع) رسیده که در جهر به بسم‌الله تقیه نیست و این خود نشان‌دهنده اهمیت این عمل به عنوان یک شعار مذهبی است.

کارکرد هویتی و تمایزبخش

نماز از مشترکات همه مذاهب اسلامی است، ولی هر مذهب ویژگی‌هایی برای نماز تعریف کرده که به نماد همان مذهب تبدیل شده است. مهم‌ترین نماد زبانی نماز شیعه، «جهر به بسم‌الله» است. این عمل، در سنت معصومان متبلور بوده و شیعیان با عمل به آن، تشیع خود را نشان می‌دهند؛ بنابراین، جهر به بسم‌الله از یک سو ریشه در سنّت نبوی و تأکید اهل بیت(ع) دارد و از سوی دیگر، در طول تاریخ به عنوان یک عامل تمایزبخش و هویت‌ساز برای جامعه شیعه عمل کرده است.

مخالفت‌ها و چالش‌ها

جهر به بسم‌الله در طول تاریخ، با مخالفت‌هایی مواجه بوده است. برخی از علمای اهل سنت، روایات جهر را ضعیف دانسته و آن را ناشی از نفوذ شیعه تلقی کرده‌اند. ابن تیمیه و برخی دیگر، احادیث جهر را جعلی خوانده و شیعیان را به جعل این روایات متهم کرده‌اند.

بررسی‌های علمی و تاریخی نشان می‌دهد که جهر به بسم‌الله ریشه در سنّت نبوی دارد و شهادت صحابه و تابعان بر آن گواهی می‌دهد. چنان‌که انس بن مالک گفته است: «پشت سر پیامبر(ص) و ابوبکر و عمر و عثمان و علی(ع) نماز خوانده‌ام، همه آنها بسم‌الله را بلند می‌گفتند.» این شهادت‌ها نشان می‌دهد که اخفات بسم‌الله یک بدعت اموی بوده و نه سنّت نبوی.