دفن حضرت فاطمه(س)

سؤال

آیا دفن مخفیانه و شبانه حضرت زهرا(س) توسط امام علی(ع) مخالف با آموزه‌های دینی و سیره پیامبر(ص) نیست؟

نقاشی «لاهوت در تابوت» با تکنیک رنگ روغن، اثر حسن روح‌الامینی

درگاه‌ها

دفن شبانه حضرت زهرا(س) براساس وصیتی بود که ایشان در روزهای پایانی عمر شریف خود به امیرالمؤمنین(ع) کردند. این کار و مخفی بودن قبر شریفشان بنابر عللی همچون نارضایتی از حاکمان وقت بود. اما دفن شبانه منافاتی با آموزه‌های دینی و سیره پیامبر(ص) نداشت چرا که موارد این چنینی قبل از آن اتفاق افتاده بود و پیامبر(ص) منعی از آن نداشتند.

وصیت به دفن شبانه

حضرت فاطمه(س) بعد از رحلت پدر گراميشان مدت اندكی در قيد حيات بودند كه مورخين با اختلاف اين مدت را از 75 روز تا هشت ماه ذكر كرده‌اند. در اين مدت درباره اهل بيت پيامبر(ع) و مخصوصاً نسبت به حضرت علی(ع) و حضرت زهرا(س) ظلم‌های فراوانی روا داشته شد، از جمله غصب حقِ خلافت علی(ع)؛ هجوم به درب خانه فاطمه زهرا(س) و موارد ديگر كه منجر به ناراحتی فاطمه زهرا(س) نسبت به خليفه اول و اطرافیان او شد، لذا روزهای آخر عمر به امیرالمؤمنین(ع) وصيت کرد كه بعد از شهادت، آن حضرت جنازه‌اش را شبانه دفن نماید.

علل جواز دفن شبانه

با توجه به سؤال كه اين عمل را بدون توجيه و مخالف سيرۀ پيامبر اسلام(ص) قلمداد كرده بايد ديد آيا اصولاً در شرع مقدس اسلام از دفن شبانه ميّت منع شده است؟ و يا اينكه آيا در عصر پيامبر(ص) دفن شبانه انجام نگرفته؟ و آيا هيچ يك از صحابه پيامبر شبانه دفن نشده‌اند؟

۱. در كتب فقهی اسلامی چه از اهل تشيع و چه از اهل تسنن موردی كه دلالت بر منع از دفن شبانه ميّت شده باشد، وارد نشده و حتي نقل شده كه برخی از صحابه از جمله ابوبكر را هنگام شب دفن كرده‌اند. همچنين از كتاب صحيح بخاری از ابن عباس نقل شده كه پيامبر(ص) بر مردی كه شب دفن كرده بودند همراه صحابه نماز خواندند. يعنی اينكه پيامبر با نماز خواندن بر ميّتی كه شب دفن كرده‌اند و صحابه هم حضور داشته‌اند، اين عمل (دفن شبانه) را منع نكردند، چرا كه اگر اين عمل مخالف اسلام و روش پيامبر(ص) می‌بود حتماً حضرت از اين كار منع می‌نمودند. لذا منع نكردن حضرت و خواندن نماز بر آن ميت و دفن شبانۀ ميتِ مذكور در عصر پيامبر دلالت بر اين مطلب دارد كه اين عمل خلاف شرع نبوده و حتی مورد تأييد پيامبر نیز بوده است و بعد از پيامبر چنانچه گفته شد ابوبكر (خليفه اول) را نيز شبانه دفن كردند، پس دفن شبانه جسد حضرت زهرا(س) توسط علی(ع) خلاف سيره پيامبر(ص) نبوده و اين ادعا بی‌مورد و باطل است.

۲. دليل ديگر بر عدم مغايرت کار حضرت علی(ع) در دفن حضرت زهرا(س) هنگام شب اين است كه از پيامبر اسلام(ص) در كتب شيعه و سني نقل شده كه در تجهيز و دفن ميت بايد عجله كرد و هيچ قيدی هم ندارد كه حتما بايد در روز براي دفن ميت عجله كرد؛ لذا روايت مطلق بوده و شامل شب هم می‌شود.

۳. دليل ديگر اين است كه علی(ع) بر وصيت همسر محترمه‌شان عمل نموده و در اسلام به وصيت كردن و عمل به آن سفارش فراوان شده و در قرآن كريم (سوره بقره، آیات ۱۸۰ الی ۱۸۲) در موارد متعدد به وصيت كردن اشاره شده و از پيامبر اسلام(ص) نقل شده است كه مؤمن هنگام مرگ بايد وصيت‌نامه‌اش همراهش باشد. وصيت هم دو گونه است، يكی وصيت مالی كه مربوط به ماترك ـ اموال و دارايی‌اش ـ انسان بعد از مرگش می‌باشد و ديگری وصيت عهدی است كه مربوط به كارهايی می‌شود كه وصيت كننده، انجام آنها را از وصی خود می‌خواهد، مثل دفن جنازه در اماكن مقدس و يا استفاده از كفن مخصوص كه مشخصات منحصره دارد. در اسلام و سيرۀ پيامبر(ص) نه تنها از اين گونه وصيت منعی نشده بلكه ما در موارد متعدد اين گونه وصيت‌ها را شاهد هستيم.

در پایان باید گفت اگر دفن شبانه خلاف شرع و سيرۀ نبوی است، هرگز فاطمه(س) چنين وصيتی نکرده و علی(ع) که در حفظ سنت و سيرۀ رسول خدا(ص) جان نثاري می‌کرد آنرا عملی نمی‌نمود.

علل دفن شبانه و مخفی بودن قبر

امیرالمؤمنین(ع) با عمل به وصیّت زهرا(س) ردپای ظلمی که به دختر رسول خدا(س) شده بود را حفظ کرد تا به نسل‌های آینده راه راست را نشان دهد و از طرفی مشروعیت خليفه را زير سؤال برد و مظلومیت زهرا(س) را بيشتر آشكار و اين سؤال را همیشه براي همگان مطرح نماید كه چرا قبر زهرا(س) مخفی مانده است.

بدين طريق زمانی كه حضرت زهرا(س) از دنیا رفتند مردم سراسيمه به خانۀ زهرا(س) ‌آمدند و منتظر بيرون آمدن جنازه بودند كه علی(ع) به ابوذر فرمود: برو و با صدای بلند اعلام كن كه برگردند چرا كه تشییع جنازۀ دختر رسول خدا امشب صورت نمی‌گيرد و به تأخير افتاده است. مردم كه متفرق شدند حضرت علی(ع) با كمك اسماء بنت عمیس بدن حضرت را غسل و كفن كردند و در نیمۀ شب با عده‌ای از نزديكان و ياران خويش كه عبارت بودند. از: سلمان، ابوذر، مقداد، عمار، عباس و زبير و چند تن ديگر به همراه علی(ع) جنازۀ دختر رسول‌خدا را شبانه تشييع كردند و شبانه به خاك سپردند و حضرت علی(ع) قبر فاطمه(س) را هم‌سطح زمين كردند؛ ازاين‌رو مخفی بودن قبر فاطمه(س) به‌عنوان يک راز، براي هميشه باقی مانده است و كسانی هم كه حضور داشتند بعدها محل قبر را بازگو نكردند.

علت، مخفی ماندن قبر آن حضرت را می‌توان در امور زير خلاصه كرد:

1. دشمنان و غاصبانِ حق آن مظلومه به قبر آن حضرت دسترسی نداشته و به آن بی‌حرمتی نکنند.
2. خواستۀ خود آن حضرت بود كه شبانه و مخفيانه، دفن شوند كه به تبع آن قبرشان مخفی بماند.
3. با توجه به محتوای وصيت ايشان در مورد دفن آن حضرت؛ می‌توان گفت كه می‌خواستند با اين كار، افكار عمومی را بيدار كرده و مردم را نسبت به ظلم و انحراف حُكّام زمانشان نسبت به اهل بيت(ع)، آگاه سازند و مهم‌تر از همه راه راستين اسلام و پيامبر(ص) از راه‌های منحرف جدا باشد؛ از اينرو می‌توان گفت يکی از حکمت‌های پنهان بودن قبر زهرا(س)، زنده نگه داشتن اسلام اصيل و ناب است.

مطالعه بیشتر

1. زندگانی فاطمه زهرا(س)، شهیدی، سیدجعفر، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۸۸.
2. دانشنامه فاطمی، زیر نظر علی اکبر رشاد، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، چاپ اول، ۱۳۹۳.
3. فاطمه زهرا(س) بانوی نمونه اسلام، امینی، ابراهیم، قم، شفق، ۱۳۸۹.
4. فاطمة الزهراء من المهد الی اللحد؛ محمد كاظم موسوی.
5. فاطمة الزهرا بهجة قلب المصطفی، احمد رحمانی همدانی.