پرش به محتوا

تلاش حضرت فاطمه برای بازپس گرفتن فدک: تفاوت میان نسخه‌ها

روح الله بهمنی (بحث | مشارکت‌ها)
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۱۸ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
{{ویرایش}}
{{شروع متن}}
{{شروع متن}}
{{سوال}}
{{سوال}}
علت پافشاری حضرت زهرا (س) برای بازپس گیری فدک چه بود؟ و آیا این با مقام بلند آن حضرت منافات ندارد؟
علت پافشاری حضرت زهرا (س) برای بازپس گیری فدک چه بود؟ و آیا این با مقام عصمت و زهد حضرت منافات ندارد؟
{{پایان سوال}}
{{پایان سوال}}
{{پاسخ}}
{{پاسخ}}
خط ۸: خط ۷:
{{درگاه|تاریخ|فاطمیه}}
{{درگاه|تاریخ|فاطمیه}}


[[فدک]] روستایی است در شمال [[مدینه]] که یهودیان در آن زندگی می‌کردند و در زمان [[پیامبر(ص)]]، بدون لشکرکشی به دست [[مسلمانان]] افتاد که براساس آیات قرآن چنین فتوحاتی برای شخص پیامبر است و ایشان آن را به [[فاطمه زهرا(س)]] بخشید. فدک تا زمان وفات پیامبر(ص) در دست حضرت فاطمه(س) بود اما پس از به [[خلافت]] رسیدن [[ابوبکر]]، اعلام کرد فدک ملک کسی نیست؛ ازاین‌رو آن را به نفع خلافت مصادره کرد. پس از تصرف فدک، فاطمه(س) آن را از ابوبکر مطالبه کرد اما به ایشان پس ندادند و لذا حضرت با توجه به این موضوع و نیز ظلم‌هایی که در حق ایشان و [[امیرالمؤمنین(ع)]] شده بود تا آخر عمر با ابوبکر سخن نگفت.
[[فدک]] روستایی است در شمال [[مدینه]] که یهودیان در آن زندگی می‌کردند و در زمان [[پیامبر(ص)]]، بدون لشکرکشی به دست [[مسلمانان]] افتاد که براساس آیات قرآن چنین فتوحاتی برای شخص پیامبر است و ایشان آن را به [[فاطمه زهرا(س)]] بخشید. فدک تا زمان وفات پیامبر(ص) در دست حضرت فاطمه(س) بود اما پس از به [[خلافت]] رسیدن [[ابوبکر]]، اعلام کرد فدک ملک کسی نیست؛ ازاین‌رو آن را به نفع خلافت مصادره کرد. پس از تصرف فدک، فاطمه(س) آن را از ابوبکر مطالبه کرد اما به ایشان پس ندادند. علت اصرار حضرت زهرا(س) برای بازپس گیری این است که فدک سند مظلوميت حضرت زهرا(س) و [[اهل بيت(ع)]] در باب جانشینی پیامبر(ص) و رسوايی و ننگ خلفاست.


== مقدمه ==
== جغرافیای فدک ==
«[[فدک]]» روستایی است در شمال [[مدینه]] به فاصله حدود ۱۴۰ یا ۱۵۰کیلومتر از آن<ref name=":0">{{یادکرد کتاب|عنوان=معجم البلدان|سال=1995|نام=یاقوت بن عبدالله|نام خانوادگی=یاقوت حموی|ناشر=بیروت، دارصادر|جلد=4|صفحه=238}}</ref> که یهودیان در آن زندگی می‌کردند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=معجم معالم الحجاز|سال=1431|نام=عاتق بن غیث|نام خانوادگی=بلادی|ناشر=مکه، مؤسسة الریان|جلد=2|صفحه=206}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=مقاله حوادث سال هفتم هجرت: سرگذشت فدک، مجله مکتب اسلام|سال=1346|نام=جعفر|نام خانوادگی=سبحانی|صفحه=14}}</ref> این منطقه مزارع، باغات و نخلستان‌های بسیاری داشت.<ref name=":0" />
«[[فدک]]» روستایی است در شمال [[مدینه]] به فاصله حدود ۱۴۰ یا ۱۵۰کیلومتر از آن<ref name=":0">{{یادکرد کتاب|عنوان=معجم البلدان|سال=1995|نام=یاقوت بن عبدالله|نام خانوادگی=یاقوت حموی|ناشر=بیروت، دارصادر|جلد=4|صفحه=238}}</ref> که یهودیان در آن زندگی می‌کردند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=معجم معالم الحجاز|سال=1431|نام=عاتق بن غیث|نام خانوادگی=بلادی|ناشر=مکه، مؤسسة الریان|جلد=2|صفحه=206}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=مقاله حوادث سال هفتم هجرت: سرگذشت فدک، مجله مکتب اسلام|سال=1346|نام=جعفر|نام خانوادگی=سبحانی|صفحه=14}}</ref> این منطقه مزارع، باغات و نخلستان‌های بسیاری داشت.<ref name=":0" />


== بخشیدن فدک به فاطمه ==
فدک سرزمینی آباد و حاصل خیز بوده که در صدر اسلام در اختیار یهودیان ساکن این منطقه قرار داشت. در سال هفتم هجری که دژهای خیبر یکی پس از دیگری به دست سپاهیان اسلام فتح ‌شد، صاحبان‌ فدک بدون جنگ و درگیری، با رسول خدا (صلّی اللّه‌ علیه و آله) صلح کرده و در ازای حمایت حکومت مرکزی مدینه از آنان، نیمی از زمین‌ها و باغ‌های خود را به‌آن حضرت واگذار کردند.
فدک، در زمان [[پیامبر(ص)]]، بدون لشکرکشی به دست [[مسلمانان]] افتاد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تاریخ الامم و الملوک|سال=1387|نام=محمد بن جریر|نام خانوادگی=طبری|ناشر=بیروت، دارالتراث|جلد=3|صفحه=15}}</ref> عالمان مسلمان با استناد به [[آیه فیء]](سوره حشر، آیه 7)، اموالی که بدون جنگ و درگیری به دست مسلمانان می‌افتد را مختص پیامبر می‌دانند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=مفاتیح الغیب|سال=1420|نام=محمد بن عمر|نام خانوادگی=فخر رازی|ناشر=‌بیروت،‌ دار احیاء التراث العربی|جلد=29|صفحه=506}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=المیزان فی تفسیر القرآن|سال=1417|نام=سید محمدحسین|نام خانوادگی=طباطبایی|ناشر=قم، انتشارات جامعه مدرسین|جلد=19|صفحه=203}}</ref>
<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=آثار اسلامی مکّه و مدینه|سال=|نام=رسول|نام خانوادگی=جعفریان|ناشر=| جلد=۱|صفحه=۳۹۶|مکان=}}</ref>
 
<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=معالم المدرستین|سال=|نام=مرتضی|نام خانوادگی=عسکری|ناشر=مؤسسة النعمان للطباعة والنشر والتوزيع| جلد=2|صفحه=136|مکان=بیروت}}</ref>
مفسران [[شیعه]] و گروهی از مُحَدّثان [[اهل‌سنت]] نقل کرده‌اند پیامبر پس از نزول [[آیه]] {{قرآن|وَآتِ ذَا الْقُرْ‌بَی حَقَّهُ|ترجمه=و حق خویشاوند را بده|سوره=اسراء|آیه=آیه ۲۶}}؛ فدک را به [[فاطمه(س)]] بخشید.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=فروغ ولایت|سال=1380|نام=جعفر|نام خانوادگی=سبحانی|ناشر=قم، مؤسسه امام صادق(ع)|صفحه=219}}</ref> از علمای اهل‌سنت جلال‌الدین سیوطی در الدرالمنثور،<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الدر المنثور|نام=جلال‌الدین|نام خانوادگی=سیوطی|ناشر=بیروت،‌ دار المعرفة للطباعة والنشر|جلد=2|صفحه=158}}</ref> متقی هندی در کَنزالعُمال،<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=کنز العُمال|سال=1419|نام=علی بن حسام‌الدین|نام خانوادگی=متقی هندی|ناشر=بیروت، موسسة الرسالة|جلد=2|صفحه=158}}</ref> حاکم حسکانی در شواهد التنزیل،<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=شواهد التنزیل|نام=عبیدالله بن احمد|نام خانوادگی=حاکم حسکانی|ناشر=مؤسسة النشر الطبع و النشر|جلد=1|صفحه=439}}</ref> قُندوزی در ینابیع المَودة<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=ینابیع المودة|سال=1422|نام=سلیمان بن ابراهیم|نام خانوادگی=قندوزی|ناشر=قم،‌ دار الاسوة|جلد=1|صفحه=138}}</ref> و دیگران<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=فدک و العوالی او الحوایط السبعه فی الکتاب و السنة و التاریخ و الادب|سال=1426|نام=محمدباقر|نام خانوادگی=حسینی جلالی|ناشر=مشهد، دبیرخانه کنگره میراث علمی و معنوی حضرت زهرا(س)|صفحه=146 ـ 149}}</ref> این مطلب را نقل کرده‌اند.
از این‌روی فدک، در زمان [[پیامبر(ص)]]، بدون لشکرکشی به دست [[مسلمانان]] افتاد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تاریخ الامم و الملوک|سال=1387|نام=محمد بن جریر|نام خانوادگی=طبری|ناشر=بیروت، دارالتراث|جلد=3|صفحه=15}}</ref> و عالمان مسلمان با استناد به [[آیه فیء]]،<ref>سوره حشر، آیه 7.</ref> اموالی که بدون جنگ و درگیری به دست مسلمانان می‌افتد را مختص پیامبر می‌دانند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=مفاتیح الغیب|سال=1420|نام=محمد بن عمر|نام خانوادگی=فخر رازی|ناشر=‌بیروت،‌ دار احیاء التراث العربی|جلد=29|صفحه=506}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=المیزان فی تفسیر القرآن|سال=1417|نام=سید محمدحسین|نام خانوادگی=طباطبایی|ناشر=قم، انتشارات جامعه مدرسین|جلد=19|صفحه=203}}</ref>
مفسران [[شیعه]] و گروهی از مُحَدّثان [[اهل‌سنت]] نقل کرده‌اند پیامبر پس از نزول [[آیه]] {{قرآن|وَآتِ ذَا الْقُرْ‌بَی حَقَّهُ|ترجمه=و حق خویشاوند را بده|سوره=اسراء|آیه=آیه ۲۶}}؛ فدک را به [[فاطمه(س)]] بخشید.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=فروغ ولایت|سال=1380|نام=جعفر|نام خانوادگی=سبحانی|ناشر=قم، مؤسسه امام صادق(ع)|صفحه=219}}</ref>


== مصادره فدک ==
== مصادره فدک ==
خط ۲۴: خط ۲۴:
پس از تصرف فدک، فاطمه(س) از ابوبکر ان را مطالبه کرد. ابوبکر گفت: از پیامبر(ص) شنیده است که اموالش پس از او به مسلمانان می‌رسد و از او میراثی نمی‌ماند<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=فتوح البلدان|سال=1954|نام=احمد بن یحیی|نام خانوادگی=بلاذری|ناشر=قاهره، مکتبة النهضة المصریة|صفحه=35 ـ 36}}</ref> فاطمه(س) پاسخ داد: «پدرم این ملک را به من بخشیده است.» ابوبکر از فاطمه(س) برای اثبات ادعایش شاهد خواست. به نقل برخی منابع [[حضرت علی(ع)]] و ام‌ایمن شهادت دادند<ref name=":2">{{یادکرد کتاب|عنوان=السیرة الحلبیة|سال=1971|نام=علی بن ابراهیم|نام خانوادگی=حلبی|ناشر=بیروت،‌ دار الکتب العلمیة|جلد=3|صفحه=512}}</ref> و بنابر برخی دیگر، ام‌ایمن و یکی از موالی پیامبر(ص)<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=مفاتیح الغیب|سال=1420|نام=محمد بن عمر|نام خانوادگی=فخر رازی|ناشر=‌بیروت،‌ دار احیاء التراث العربی|جلد=29|صفحه=506}}</ref> و بنابر برخی دیگر امام علی(ع)، ام‌ایمن و حسنین(ع)<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=کتاب المواقف|سال=1997|نام=عبدالرحمن بن احمد|نام خانوادگی=ایجی|ناشر=بیروت، دار الجیل|جلد=3|صفحه=608}}</ref> گواه شدند. ابوبکر پذیرفت و کاغذی نوشت تا کسی به فدک دست‌درازی نکند. هنگامی که فاطمه(س) از مجلس بیرون رفت، عمر بن خطاب نوشته را گرفت و پاره کرد.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> البته بنابر برخی منابع اهل‌سنت ابوبکر شاهدان فاطمه را نپذیرفت و دو مرد را برای شهادت طلبید.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=فتوح البلدان|سال=1956|نام=احمد بن یحیی|نام خانوادگی=بلاذری|ناشر=قاهره، مکتبة النهضة المصریة|جلد=1|صفحه=35}}</ref>
پس از تصرف فدک، فاطمه(س) از ابوبکر ان را مطالبه کرد. ابوبکر گفت: از پیامبر(ص) شنیده است که اموالش پس از او به مسلمانان می‌رسد و از او میراثی نمی‌ماند<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=فتوح البلدان|سال=1954|نام=احمد بن یحیی|نام خانوادگی=بلاذری|ناشر=قاهره، مکتبة النهضة المصریة|صفحه=35 ـ 36}}</ref> فاطمه(س) پاسخ داد: «پدرم این ملک را به من بخشیده است.» ابوبکر از فاطمه(س) برای اثبات ادعایش شاهد خواست. به نقل برخی منابع [[حضرت علی(ع)]] و ام‌ایمن شهادت دادند<ref name=":2">{{یادکرد کتاب|عنوان=السیرة الحلبیة|سال=1971|نام=علی بن ابراهیم|نام خانوادگی=حلبی|ناشر=بیروت،‌ دار الکتب العلمیة|جلد=3|صفحه=512}}</ref> و بنابر برخی دیگر، ام‌ایمن و یکی از موالی پیامبر(ص)<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=مفاتیح الغیب|سال=1420|نام=محمد بن عمر|نام خانوادگی=فخر رازی|ناشر=‌بیروت،‌ دار احیاء التراث العربی|جلد=29|صفحه=506}}</ref> و بنابر برخی دیگر امام علی(ع)، ام‌ایمن و حسنین(ع)<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=کتاب المواقف|سال=1997|نام=عبدالرحمن بن احمد|نام خانوادگی=ایجی|ناشر=بیروت، دار الجیل|جلد=3|صفحه=608}}</ref> گواه شدند. ابوبکر پذیرفت و کاغذی نوشت تا کسی به فدک دست‌درازی نکند. هنگامی که فاطمه(س) از مجلس بیرون رفت، عمر بن خطاب نوشته را گرفت و پاره کرد.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> البته بنابر برخی منابع اهل‌سنت ابوبکر شاهدان فاطمه را نپذیرفت و دو مرد را برای شهادت طلبید.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=فتوح البلدان|سال=1956|نام=احمد بن یحیی|نام خانوادگی=بلاذری|ناشر=قاهره، مکتبة النهضة المصریة|جلد=1|صفحه=35}}</ref>


== خطبه فدکیه ==
پس از بی‌نتیجه ماندن دادخواهی فاطمه(س) نزد ابوبکر، فاطمه به مسجد پیامبر رفت و خطبه‌ای را در جمع صحابه خواند. فاطمه(س) در این سخنرانی که به [[خطبه فدکیه]] مشهور است<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=کشف الغمة|سال=1421|نام=علی بن عیسی|نام خانوادگی=اربلی|ناشر=قم، رضی|جلد=1|صفحه=353 ـ 364}}</ref> از غصب [[خلافت]] گفت و سخن ابوبکر که پیامبران ارث نمی‌گذارند را تکذیب کرد که طبق چه قانونی او را از ارث پدر محروم کرده است؟! آیا آیه‌ای از [[قرآن]] چنین گفته است؟! و سپس او را به دادگاه [[خداوند]] در [[روز رستاخیز]] واگذار کرد و یاران پیامبر را به پرسش گرفت چرا در مقابل این ستم‌ها ساکت نشسته‌اند. فاطمه(س) گفت که آنچه آنان (ابوبکر و اطرافیانش) کرده‌اند، شکستن سوگند است و در پایان خطبه، ننگ کار آنان را جاودانی و سرانجام آن را دوزخ خواند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الاحتجاج علی أهل اللجاج|سال=1403|نام=احمد بن علی|نام خانوادگی=طبرسی|ناشر=مشهد، نشر مرتضی|جلد=1|صفحه=107 ـ 108}}</ref>
پس از بی‌نتیجه ماندن دادخواهی فاطمه(س) نزد ابوبکر، فاطمه به مسجد پیامبر رفت و خطبه‌ای را در جمع صحابه خواند. فاطمه(س) در این سخنرانی که به [[خطبه فدکیه]] مشهور است<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=کشف الغمة|سال=1421|نام=علی بن عیسی|نام خانوادگی=اربلی|ناشر=قم، رضی|جلد=1|صفحه=353 ـ 364}}</ref> از غصب [[خلافت]] گفت و سخن ابوبکر که پیامبران ارث نمی‌گذارند را تکذیب کرد که طبق چه قانونی او را از ارث پدر محروم کرده است؟! آیا آیه‌ای از [[قرآن]] چنین گفته است؟! و سپس او را به دادگاه [[خداوند]] در [[روز رستاخیز]] واگذار کرد و یاران پیامبر را به پرسش گرفت چرا در مقابل این ستم‌ها ساکت نشسته‌اند. فاطمه(س) گفت که آنچه آنان (ابوبکر و اطرافیانش) کرده‌اند، شکستن سوگند است و در پایان خطبه، ننگ کار آنان را جاودانی و سرانجام آن را دوزخ خواند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الاحتجاج علی أهل اللجاج|سال=1403|نام=احمد بن علی|نام خانوادگی=طبرسی|ناشر=مشهد، نشر مرتضی|جلد=1|صفحه=107 ـ 108}}</ref>
== علت اصرار حضرت زهرا(س) برای بازپس گیری فدک ==
سؤالی وجود دارد که چرا [[حضرت زهرا(س)]] برای گرفتن فدک تلاش می‌كرد؟ آيا ایشان دنبال مال دنيا و ثروت بود يا دنبال چيزی فراتر از زمين و املاك؟
در جواب گفته شده است بحث حضرت زهرا(س) بحث زمين نبود، بلكه با توجه به پاسخ [[امام کاظم(ع)]] به [[مهدی عباسی]]، [[خلافت]] و وصايت [[حضرت رسول اكرم(ص)]] بود. وقتی خليفه عباسی از حضرت خواست حدود فدک را بگويد تا آنرا به آنها باز گرداند، حضرت فرمود يک سمت آن كوه اُحد، سمت ديگرش عريش مصر و مرز سوم آن دريای احمر و مرز چهارمش [[دومة الجندل]] است. مهدی عباسی برآشفت و گفت: آيا اينها كه گفتی حدود فدک است؟ امام فرمود: آری همۀ اين سرزمين‌ها از مناطقی است كه با لشگركشی و جنگ باز ستانده نشده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=چشمه در بستر|سال=1384|نام=سید مسعود|نام خانوادگی=پورسید آقایی|ناشر=قم، انتشارات حضور|صفحه=165}}</ref>
لذا منظور امام(ع) كه اين سرزمين‌ها كه بدون جنگ و اعزام نيرو به دست مسلمين افتاده است جزء اموال امام و خليفۀ رسول خداست و تو خليفۀ واقعی پيامبر نيستی و اين حق ماست كه تو غصب كرده‌ای. پس فدک سند مظلوميت حضرت زهرا(س) و [[اهل بيت(ع)]] و رسوايی و ننگ خلفاست.
حضرت فاطمه (س) به بهانۀ غصب فدک در پی باز ستاندن حق غصب شدۀ [[امير مؤمنان(ع)]] بود و لذا به همين منظور مستدل و مبرهن و محكم و قاطع سخن می‌گفت و خليفه را رسوا و مردم را هشدار و انصار را تحريک می‌كرد.
تلاش حضرت زهرا(س) برای پس گرفتن فدک و دادخواهی‌های ايشان به اين منظور بود كه مردم را آگاه نمايد كه جانشين و وصی پدر بزرگوار ايشان كسی جز علی(ع) نيست و اينها كسانی هستند كه نه تنها اموال دختر پيامبر را غصب كرده‌اند بلكه خلافت را نيز به غارت برده‌اند و به همین خاطر است كه حضرت خطبه می‌خواند و دادخواهی می‌كند و از مظلوميت [[اميرالمؤمنين(ع)]] سخن می‌راند. قابل ذكر است كه خود فدک هم به خاطر همان اهدافی كه پيامبر(ص) از بخشيدن آن به دخترش داشت، اهميت به سزايی داشت و چشم پوشی از آن به منزلۀ سست كردن اقتصاد اهل بيت(ع) و شيعيان آنها بود. علاوه بر اينكه امام علی(ع) می‌توانست با صرف اين اموال در مواردی مثل آزاد كردن بردگان، كمک به انسان‌های ضعيف النفس و ... قلب‌های آنان را به ولايت متمايل كند و با دستگيری و كمک به شيعيان مستمند از فشارهای مالی كه گاهی باعث تمايل آنان به غاصبان [[ولايت]] می‌شد جلوگيری نمايند. بنابراين اصرار بر پس‌گيري فدک برای بهره‌برداری محض نبود، بلكه صرف گسترش مكتب اهل بيت(ع) بود.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الزّهَراء فاطمة بنت محمد (ص)|سال=1427|نام=عبد الزهرا|نام خانوادگی=عثمان محمد|ناشر=بیروت|صفحه=118 ـ 120}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=پيگيري مصرانه فدک با مقام بلند حضرت زهرا سلام الله عليها منافاتي ندارد|سال=1395|پیوند=https://pasokh.org/plus/%D9%85%D8%B7%D9%84%D8%A8-%D8%B1%D9%88%D8%B2/%D9%BE%D9%8A%DA%AF%D9%8A%D8%B1%D9%8A-%D9%85%D8%B5%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%81%D8%AF%DA%A9-%D8%A8%D8%A7-%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%85-%D8%A8%D9%84%D9%86%D8%AF-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D8%B2%D9%87%D8%B1%D8%A7-%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%8A%D9%87%D8%A7-%D9%85%D9%86%D8%A7%D9%81%D8%A7%D8%AA%D9%8A-%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AF|ناشر=اندیشه قم}}</ref>


{{پایان پاسخ}}
{{پایان پاسخ}}
== مطالعه بیشتر ==
* فدک، رضا استادی
* فدک در تاریخ، محمد باقر صدر
* فدک در فراز و نشیب، علی حسینی میلانی


== منابع ==
== منابع ==
{{پانویس|۲}}
{{پانویس|۲}}
{{شاخه
{{شاخه
  | شاخه اصلی =قرآن
  | شاخه اصلی = تاریخ و سیره
  | شاخه فرعی۱ =  
  | شاخه فرعی۱ = تاریخ و سیره معصومان
  | شاخه فرعی۲ =
  | شاخه فرعی۲ = حضرت فاطمه
  | شاخه فرعی۳ =
  | شاخه فرعی۳ =
}}
}}
{{تکمیل مقاله
{{ارزیابی
  | شناسه =  
  | شناسه = شد
  | تیترها =
  | عکس = شد
  | ویرایش =  
  | درگاه = شد
  | لینک‌دهی =
  | ادبیات = شد
  | ناوبری =
  | پیوند = شد
  | نمایه =  
  | ناوبری = شد
  | تغییر مسیر =
  | تغییرمسیر = شد
  | ارجاعات =
  | ارجاعات = شد
| بازبینی نویسنده = 
  | ارزیابی کمی = شد
  | ارزیابی کمی =  
  | ارزیابی کیفی = شد
  | تکمیل =
  | اولویت = ب
  | اولویت =  
  | کیفیت = خوب
  | کیفیت =  
}}
}}
{{پایان متن}}
{{پایان متن}}

نسخهٔ کنونی تا ‏۲۱ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۵:۳۰

سؤال

علت پافشاری حضرت زهرا (س) برای بازپس گیری فدک چه بود؟ و آیا این با مقام عصمت و زهد حضرت منافات ندارد؟

درگاه‌ها


فدک روستایی است در شمال مدینه که یهودیان در آن زندگی می‌کردند و در زمان پیامبر(ص)، بدون لشکرکشی به دست مسلمانان افتاد که براساس آیات قرآن چنین فتوحاتی برای شخص پیامبر است و ایشان آن را به فاطمه زهرا(س) بخشید. فدک تا زمان وفات پیامبر(ص) در دست حضرت فاطمه(س) بود اما پس از به خلافت رسیدن ابوبکر، اعلام کرد فدک ملک کسی نیست؛ ازاین‌رو آن را به نفع خلافت مصادره کرد. پس از تصرف فدک، فاطمه(س) آن را از ابوبکر مطالبه کرد اما به ایشان پس ندادند. علت اصرار حضرت زهرا(س) برای بازپس گیری این است که فدک سند مظلوميت حضرت زهرا(س) و اهل بيت(ع) در باب جانشینی پیامبر(ص) و رسوايی و ننگ خلفاست.

جغرافیای فدک

«فدک» روستایی است در شمال مدینه به فاصله حدود ۱۴۰ یا ۱۵۰کیلومتر از آن[۱] که یهودیان در آن زندگی می‌کردند.[۲][۳] این منطقه مزارع، باغات و نخلستان‌های بسیاری داشت.[۱]

فدک سرزمینی آباد و حاصل خیز بوده که در صدر اسلام در اختیار یهودیان ساکن این منطقه قرار داشت. در سال هفتم هجری که دژهای خیبر یکی پس از دیگری به دست سپاهیان اسلام فتح ‌شد، صاحبان‌ فدک بدون جنگ و درگیری، با رسول خدا (صلّی اللّه‌ علیه و آله) صلح کرده و در ازای حمایت حکومت مرکزی مدینه از آنان، نیمی از زمین‌ها و باغ‌های خود را به‌آن حضرت واگذار کردند. [۴] [۵] از این‌روی فدک، در زمان پیامبر(ص)، بدون لشکرکشی به دست مسلمانان افتاد.[۶] و عالمان مسلمان با استناد به آیه فیء،[۷] اموالی که بدون جنگ و درگیری به دست مسلمانان می‌افتد را مختص پیامبر می‌دانند.[۸][۹] مفسران شیعه و گروهی از مُحَدّثان اهل‌سنت نقل کرده‌اند پیامبر پس از نزول آیه ﴿وَآتِ ذَا الْقُرْ‌بَی حَقَّهُ؛ و حق خویشاوند را بده﴾(اسراء:آیه ۲۶)؛ فدک را به فاطمه(س) بخشید.[۱۰]

مصادره فدک

فدک تا زمان وفات پیامبر(ص) در دست حضرت فاطمه(س) بود و افرادی به عنوان وکیل، کارگزار و کارگر در آن کار می‌کردند.[۱۱][۱۲] پس از به خلافت رسیدن ابوبکر، او اعلام کرد فدک ملک کسی نیست؛ ازاین‌رو آن را به نفع خلافت مصادره کرد.[۱۳][۱۴] مالکیت فدک در دوران عمر بن خطاب[۱۵] و عثمان[۱۶] نیز به خاندان پیامبر(ص) بازنگشت.

دادخواهی فاطمه

پس از تصرف فدک، فاطمه(س) از ابوبکر ان را مطالبه کرد. ابوبکر گفت: از پیامبر(ص) شنیده است که اموالش پس از او به مسلمانان می‌رسد و از او میراثی نمی‌ماند[۱۷] فاطمه(س) پاسخ داد: «پدرم این ملک را به من بخشیده است.» ابوبکر از فاطمه(س) برای اثبات ادعایش شاهد خواست. به نقل برخی منابع حضرت علی(ع) و ام‌ایمن شهادت دادند[۱۸] و بنابر برخی دیگر، ام‌ایمن و یکی از موالی پیامبر(ص)[۱۹] و بنابر برخی دیگر امام علی(ع)، ام‌ایمن و حسنین(ع)[۲۰] گواه شدند. ابوبکر پذیرفت و کاغذی نوشت تا کسی به فدک دست‌درازی نکند. هنگامی که فاطمه(س) از مجلس بیرون رفت، عمر بن خطاب نوشته را گرفت و پاره کرد.[۱۳][۱۸] البته بنابر برخی منابع اهل‌سنت ابوبکر شاهدان فاطمه را نپذیرفت و دو مرد را برای شهادت طلبید.[۲۱]

پس از بی‌نتیجه ماندن دادخواهی فاطمه(س) نزد ابوبکر، فاطمه به مسجد پیامبر رفت و خطبه‌ای را در جمع صحابه خواند. فاطمه(س) در این سخنرانی که به خطبه فدکیه مشهور است[۲۲] از غصب خلافت گفت و سخن ابوبکر که پیامبران ارث نمی‌گذارند را تکذیب کرد که طبق چه قانونی او را از ارث پدر محروم کرده است؟! آیا آیه‌ای از قرآن چنین گفته است؟! و سپس او را به دادگاه خداوند در روز رستاخیز واگذار کرد و یاران پیامبر را به پرسش گرفت چرا در مقابل این ستم‌ها ساکت نشسته‌اند. فاطمه(س) گفت که آنچه آنان (ابوبکر و اطرافیانش) کرده‌اند، شکستن سوگند است و در پایان خطبه، ننگ کار آنان را جاودانی و سرانجام آن را دوزخ خواند.[۲۳]

علت اصرار حضرت زهرا(س) برای بازپس گیری فدک

سؤالی وجود دارد که چرا حضرت زهرا(س) برای گرفتن فدک تلاش می‌كرد؟ آيا ایشان دنبال مال دنيا و ثروت بود يا دنبال چيزی فراتر از زمين و املاك؟

در جواب گفته شده است بحث حضرت زهرا(س) بحث زمين نبود، بلكه با توجه به پاسخ امام کاظم(ع) به مهدی عباسی، خلافت و وصايت حضرت رسول اكرم(ص) بود. وقتی خليفه عباسی از حضرت خواست حدود فدک را بگويد تا آنرا به آنها باز گرداند، حضرت فرمود يک سمت آن كوه اُحد، سمت ديگرش عريش مصر و مرز سوم آن دريای احمر و مرز چهارمش دومة الجندل است. مهدی عباسی برآشفت و گفت: آيا اينها كه گفتی حدود فدک است؟ امام فرمود: آری همۀ اين سرزمين‌ها از مناطقی است كه با لشگركشی و جنگ باز ستانده نشده است.[۲۴]

لذا منظور امام(ع) كه اين سرزمين‌ها كه بدون جنگ و اعزام نيرو به دست مسلمين افتاده است جزء اموال امام و خليفۀ رسول خداست و تو خليفۀ واقعی پيامبر نيستی و اين حق ماست كه تو غصب كرده‌ای. پس فدک سند مظلوميت حضرت زهرا(س) و اهل بيت(ع) و رسوايی و ننگ خلفاست.

حضرت فاطمه (س) به بهانۀ غصب فدک در پی باز ستاندن حق غصب شدۀ امير مؤمنان(ع) بود و لذا به همين منظور مستدل و مبرهن و محكم و قاطع سخن می‌گفت و خليفه را رسوا و مردم را هشدار و انصار را تحريک می‌كرد.

تلاش حضرت زهرا(س) برای پس گرفتن فدک و دادخواهی‌های ايشان به اين منظور بود كه مردم را آگاه نمايد كه جانشين و وصی پدر بزرگوار ايشان كسی جز علی(ع) نيست و اينها كسانی هستند كه نه تنها اموال دختر پيامبر را غصب كرده‌اند بلكه خلافت را نيز به غارت برده‌اند و به همین خاطر است كه حضرت خطبه می‌خواند و دادخواهی می‌كند و از مظلوميت اميرالمؤمنين(ع) سخن می‌راند. قابل ذكر است كه خود فدک هم به خاطر همان اهدافی كه پيامبر(ص) از بخشيدن آن به دخترش داشت، اهميت به سزايی داشت و چشم پوشی از آن به منزلۀ سست كردن اقتصاد اهل بيت(ع) و شيعيان آنها بود. علاوه بر اينكه امام علی(ع) می‌توانست با صرف اين اموال در مواردی مثل آزاد كردن بردگان، كمک به انسان‌های ضعيف النفس و ... قلب‌های آنان را به ولايت متمايل كند و با دستگيری و كمک به شيعيان مستمند از فشارهای مالی كه گاهی باعث تمايل آنان به غاصبان ولايت می‌شد جلوگيری نمايند. بنابراين اصرار بر پس‌گيري فدک برای بهره‌برداری محض نبود، بلكه صرف گسترش مكتب اهل بيت(ع) بود.[۲۵][۲۶]


مطالعه بیشتر

  • فدک، رضا استادی
  • فدک در تاریخ، محمد باقر صدر
  • فدک در فراز و نشیب، علی حسینی میلانی

منابع

  1. ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله (۱۹۹۵). معجم البلدان. ج۴. بیروت، دارصادر. ص۲۳۸.
  2. ↑ بلادی، عاتق بن غیث (۱۴۳۱). معجم معالم الحجاز. ج۲. مکه، مؤسسة الریان. ص۲۰۶.
  3. ↑ سبحانی، جعفر (۱۳۴۶). مقاله حوادث سال هفتم هجرت: سرگذشت فدک، مجله مکتب اسلام. ص۱۴.
  4. ↑ جعفریان، رسول. آثار اسلامی مکّه و مدینه. ج۱. ص۳۹۶.
  5. ↑ عسکری، مرتضی. معالم المدرستین. ج۲. بیروت: مؤسسة النعمان للطباعة والنشر والتوزيع. ص۱۳۶.
  6. ↑ طبری، محمد بن جریر (۱۳۸۷). تاریخ الامم و الملوک. ج۳. بیروت، دارالتراث. ص۱۵.
  7. ↑ سوره حشر، آیه 7.
  8. ↑ فخر رازی، محمد بن عمر (۱۴۲۰). مفاتیح الغیب. ج۲۹. ‌بیروت،‌ دار احیاء التراث العربی. ص۵۰۶.
  9. ↑ طباطبایی، سید محمدحسین (۱۴۱۷). المیزان فی تفسیر القرآن. ج۱۹. قم، انتشارات جامعه مدرسین. ص۲۰۳.
  10. ↑ سبحانی، جعفر (۱۳۸۰). فروغ ولایت. قم، مؤسسه امام صادق(ع). ص۲۱۹.
  11. ↑ طبرسی، احمد بن علی (۱۴۰۳). الاحتجاج. ج۱. مشهد، نشر مرتضی. ص۹۰.
  12. ↑ عاملی، سید جعفر مرتضی (۱۴۲۶). الصحیح من سیرة النبی الاعظم. ج۱۸. قم، دارالحدیث. ص۲۴۱.
  13. ↑ ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ کلینی، محمد بن یعقوب (۱۳۶۳). الکافی. ج۱. تهران، دارالکتب الاسلامیه. ص۵۴۳.
  14. ↑ شیخ مفید، محمد بن محمد (۱۴۱۰). المقنعة. قم، مؤسسه نشر اسلامی. ص۲۸۹ ـ ۲۹۰.
  15. ↑ بلاذری، احمد بن یحیی (۱۹۵۶). فتوح البلدان. ج۱. قاهره، مکتبة النهضة المصریة. ص۳۶.
  16. ↑ ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم (۱۹۲۲). المعارف. قاهره، الهیئة المصریة العامة للکتاب. ص۱۹۵.
  17. ↑ بلاذری، احمد بن یحیی (۱۹۵۴). فتوح البلدان. قاهره، مکتبة النهضة المصریة. ص۳۵ ـ ۳۶.
  18. ↑ ۱۸٫۰ ۱۸٫۱ حلبی، علی بن ابراهیم (۱۹۷۱). السیرة الحلبیة. ج۳. بیروت،‌ دار الکتب العلمیة. ص۵۱۲.
  19. ↑ فخر رازی، محمد بن عمر (۱۴۲۰). مفاتیح الغیب. ج۲۹. ‌بیروت،‌ دار احیاء التراث العربی. ص۵۰۶.
  20. ↑ ایجی، عبدالرحمن بن احمد (۱۹۹۷). کتاب المواقف. ج۳. بیروت، دار الجیل. ص۶۰۸.
  21. ↑ بلاذری، احمد بن یحیی (۱۹۵۶). فتوح البلدان. ج۱. قاهره، مکتبة النهضة المصریة. ص۳۵.
  22. ↑ اربلی، علی بن عیسی (۱۴۲۱). کشف الغمة. ج۱. قم، رضی. ص۳۵۳ ـ ۳۶۴.
  23. ↑ طبرسی، احمد بن علی (۱۴۰۳). الاحتجاج علی أهل اللجاج. ج۱. مشهد، نشر مرتضی. ص۱۰۷ ـ ۱۰۸.
  24. ↑ پورسید آقایی، سید مسعود (۱۳۸۴). چشمه در بستر. قم، انتشارات حضور. ص۱۶۵.
  25. ↑ عثمان محمد، عبد الزهرا (۱۴۲۷). الزّهَراء فاطمة بنت محمد (ص). بیروت. ص۱۱۸ ـ ۱۲۰.
  26. ↑ پيگيري مصرانه فدک با مقام بلند حضرت زهرا سلام الله عليها منافاتي ندارد. اندیشه قم. ۱۳۹۵.