وحدت اسلامی: تفاوت میان نسخهها
A.rezapour (بحث | مشارکتها) ابرابزار |
جزبدون خلاصۀ ویرایش |
||
| (۵۶ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۷ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{شروع متن}} | {{شروع متن}} | ||
{{سوال}} | {{سوال}} | ||
مقصود از وحدت اسلامی چیست؟ محدوده و گستره وحدت و اتحاد مسلمین چه مقدار است؟ آیا وحدت اسلامی با پایبندی به مذهب منافات دارد؟ وحدت اسلامی چه ثمراتی برای مسلمین دارد؟ | |||
{{پایان سوال}} | {{پایان سوال}} | ||
{{پاسخ}} | {{پاسخ}} | ||
{{درگاه|حکومت دینی}} | |||
'''وحدت اسلامی''' به معنای کنار گذاشتن [[اعتقادات خاص تشیع|اعتقادات]] و دستورات [[دین|دینی]] و [[مذهب|مذهبی]] نیست؛ بلکه به معنای اجتماع میان [[مسلمانان]] بر اساس مشترکاتی است که میان آنها وجود دارد؛ لذا وحدت اسلامی هیچ منافاتی با پایبندی به عقائد و دستورات مذهب ندارد. گستره وحدت در مراتب و سطوح مختلفی قابل تصویر است. اوج آن یک پارچگی مسلمانان برای رسیدن به [[تمدن نوین اسلامی]] است. | |||
== اهمیت وحدت مسلمانان == | |||
وحدت و اتحاد میان مسلمین صرفاً یک تاکتیک سیاسی و اجتماعی نیست بلکه یک اصلی از اصول مسلّم [[اسلام]] است.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=57542|عنوان=بیانات در دیدار جمعی از علما و بزرگان اهل سنت کشور|تاریخ بازبینی=26 شهریور 1403|سال=1403}}</ref> وحدت اسلامی یک اعتقاد و ایمان قلبی است.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=44016|عنوان=بیانات در دیدار مسئولان نظام و میهمانان کنفرانس وحدت اسلامی|تاریخ بازبینی=24 آبان 1398|سال=1403}}</ref> یعنی این گونه نیست که به خاطر مسائلی و اقتضای زمان لازم باشد و مسلمین با یک دیگر اتحاد داشته باشند و با برطرف شدن این مسائل و اقتضاء مسئله وحدت نیز منتفی شود.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=48891|عنوان=بیانات در دیدار میهمانان کنفرانس وحدت اسلامی و جمعی از مسئولان نظام|تاریخ بازبینی=2 آبان 1400|سال=1403}}</ref> | |||
=== اهمیت وحدت در قرآن === | |||
[[قرآن کریم]] در آیه ۱۰۳ [[سوره آل عمران]] میفرماید:{{قرآن|وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّـهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا ۚ وَاذْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّـهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُم بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا|ترجمه=و همگی به ریسمان خدا چنگ زنید، و پراکنده نشوید؛ و نعمت خدا را بر خود یاد کنید آنگاه که دشمنان (یکدیگر) بودید، پس میان دلهای شما الفت انداخت، تا به لطف او برادران هم شدید.}} | |||
در این آیه دستور به صراحت اتحاد و عدم تفرقه میان مسلمانان داده شده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=المیزان فی تفسیر القرآن|سال=1352|نام=محمد حسین|نام خانوادگی=طباطبایی|ناشر=موسسه الاعلمی للمطبوعات|جلد=3|صفحه=368 و 369|مکان=قم}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=حماسه حسینی|سال=1377|نام=مرتضی|نام خانوادگی=مطهری|ناشر=صدرا|جلد=1|صفحه=251|مکان=تهران}}</ref> این امر به عدم تفرقه یک امر و دستور اخلاقی و ارشادی نیست بلکه بیانگر دستوری است که خداوند انجام آن را واجب میداند. به همین جهت وحدت یک فریضه و وظیفه قطعی قرآنی است.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=48891|عنوان=بیانات در دیدار میهمانان کنفرانس وحدت اسلامی و جمعی از مسئولان نظام|تاریخ بازبینی=2 آبان 1400|سال=1403}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=امامت و رهبری|عنوان کتاب=پانزده گفتار|سال=1402|نام=مرتضی|نام خانوادگی=مطهری|ناشر=صدرا|صفحه=318|مکان=تهران}}</ref> و سعی برای تحقق آن، عبادت است.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=42974|عنوان=بیانات در دیدار کارگزاران حج|تاریخ بازبینی=12 تیر 1398|سال=1403}}</ref> | |||
آیات دیگری که دستور به وحدت دادهاند یا وحدت از آنها استفاده میشود: | |||
# {{قرآن|وَلَا تَکُونُوا کَالَّذِینَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِن بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْبَیِّنَاتُ|ترجمه=و چون کسانی مباشید که پس از آنکه دلایل آشکار برایشان آمد، پراکنده شدند و با هم اختلاف پیدا کردند.|سوره=آلعمران|آیه=۱۰۵}} | |||
# {{قرآن|یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَکُمْ فَانفِرُوا ثُبَاتٍ أَوِ انفِرُوا جَمِیعًا|ترجمه=ای کسانی که ایمان آوردهاید، (در برابردشمن) آماده باشید (= اسلحه خود را برگیرید) و گروه گروه (به جهاد) بیرون روید یا بهطور جمعی روانه شوید.|سوره=نساء|آیه=۷۱}} | |||
# {{قرآن|وَلَا تَکونُوا مِنَ الْمُشْرِکینَ مِنَ الَّذِینَ فَرَّقُوا دِینَهُمْ وَکانُوا شِیعًا|ترجمه=و از مشرکان مباشید: از کسانی که دین خود را قطعه قطعه کردند و فرقه فرقه شدند.|سوره=روم|آیه=۳۱ و ۳۲}} | |||
# {{قرآن|وَقَاتِلُوا الْمُشْرِکِینَ کَافَّةً کَمَا یُقَاتِلُونَکُمْ کَافَّةً|ترجمه=و همگی با مشرکان بجنگید، چنانکه آنان همگی با شما میجنگند.|سوره=توبه|آیه=۳۶}} | |||
=== اهمیت وحدت در کلام اهل بیت(ع) === | |||
در کلام [[اهل بیت(ع)]] شواهدی وجود دارد که مسلمانان را تشویق به وحدت میکردند و آنها را از تفرقه بازمیداشتند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=حج|سال=1389|نام=مرتضی|نام خانوادگی=مطهری|ناشر=صدرا|صفحه=16 تا 19|مکان=تهران}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=سروش هدایت|سال=1397|نام=عبدالله|نام خانوادگی=جوادی آملی|ناشر=موسسه اسراء|جلد=9|صفحه=338|مکان=قم}}</ref> هم چنین در بسیاری از کلمات و خطبههای [[نهج البلاغة]]، [[امیرالمؤمنین|امیرالمؤمنین(ع)]] دعوت کننده به وحدت و دور کننده از تفرقه میان مسلمانان است.<ref>نهج البلاغه، خطبه ۵</ref><ref>نهج البلاغه، خطبه ۱۲۷.</ref><ref>نهج البلاغه، خطبه ۱۵۱.</ref> | |||
== معنای وحدت اسلامی == | |||
مقصود از وحدت اسلامی این است که مسلمین با یکدیگر متحد شوند و اختلافات مذهبی و فرقهای باعث درگیری و [[سب کردن|سب]] و [[لعن در اسلام|لعن]] میان آنها نشود. این به معنای کوتاه آمدن از اعتقادات و کنار گذاشتن دستورات [[مذهب]] نیست؛ یعنی دستور اسلام این نیست که مذاهب اسلامی به اختلافات مذهبی خودشان اعتنا نکنند و با مشترکاتی که دارند یک مذهب جدیدی اختراع کنند و حول آن به اتحاد برسند. هم چنین معنای وحدت این نیست که مذاهب اسلامی همه گرد یکی از مذاهب مثل [[تشیع]] جمع شوند و مذهب خود را کنار بگذارند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=حج|سال=1389|نام=مرتضی|نام خانوادگی=مطهری|ناشر=صدرا|صفحه=11|مکان=تهران}}</ref> مراد از وحدت این است که روی مشترکات مثل توحید، قبله واحد، نماز، [[حج]] و موارد بسیار دیگر تکیه کنند و به اتحاد برسند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=شش مقاله|سال=1390|نام=مرتضی|نام خانوادگی=مطهری|ناشر=صدا|صفحه=2|مکان=تهران}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=امامت و رهبری|سال=1401|نام=مرتضی|نام خانوادگی=مطهری|ناشر=صدرا|صفحه=17|مکان=تهران}}</ref> | |||
== مراتب وحدت اسلامی == | |||
اولین و پایین مرتبه این است که [[مذاهب اسلامی]]، جوامع و کشورهای اسلامی با یکدیگر نزاع نداشته باشند و به یکدیگر ضربهای وارد نکنند. مرتبه بعدی این است که کشورها و مذاهب اسلامی علاوه بر این که به یکدیگر ضربه نمیزنند، با یکدیگر متحد میشوند و از یکدیگر دفاع میکنند تا در مقابل دشمن مشترک [[اسلام]] آسیبی نبینند. مرتبه بالاتر این است که مسلمین نسبت به یکدیگر همافزایی داشته باشند. اگر یک کشور اسلامی در زمینه علمی، مالی، امنیتی، نظامی و … توانی دارد که کشور یا کشورهای دیگر از آن محروم هستند، درصدد کمک به این کشورهای بر بیاید و برای افزایش و رشد آنها در حد ظرفیت خود تلاش کند. مرتبه نهایی نیز این است که تمام مسلمین برای رسیدن به تمدن نوین اسلامی با یکدیگر متحد شوند.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=44016|عنوان=بیانات در دیدار مسئولان نظام و میهمانان کنفرانس وحدت اسلامی|تاریخ بازبینی=24 آبان 1398|سال=1403}}</ref> بدون تحقق وحدت اسلامی رسیدن به تمدن نوین اسلامی ممکن نخواهد بود.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=48891|عنوان=بیانات در دیدار میهمانان کنفرانس وحدت اسلامی و جمعی از مسئولان نظام|تاریخ بازبینی=2 آبان 1400|سال=1403}}</ref> | |||
== برخی ثمرات وحدت مسلمانان == | |||
{{ | * '''تقویت جبهه اسلام در برابر دشمن:''' با متحد شدن مسلمین جبهه اسلام قوی تر شده و در مقابل دشمنان اسلام آسیب پذیر نخواهد بود. وحدت مسلمین باعث میشود احتمال تهاجم دشمنان به مسلمانان کم تر شود زیرا با قوی شدن قدرت بازدارندگی نیز بالا میرود.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=44016|عنوان=بیانات در دیدار مسئولان نظام و میهمانان کنفرانس وحدت اسلامی|تاریخ بازبینی=24 آبان 1398|سال=1403}}</ref> | ||
* '''پیشرفت کشورهای اسلامی:''' اتحاد مسلمین باعث میشود رشد و پیشرفتهای مختلفی که کشورهای اسلامی داشتهاند به یک دیگر منتقل شود.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=48891|عنوان=بیانات در دیدار میهمانان کنفرانس وحدت اسلامی و جمعی از مسئولان نظام|تاریخ بازبینی=2 آبان 1400|سال=1403}}</ref> | |||
* '''حرکت به سمت تمدن نوین اسلامی:''' برای تحقق [[تمدن نوین اسلامی]] لازم است تا مذاهب اسلامی با یک دیگر متحد باشند. در غیر این صورت تحقق آن امکان پذیر نخواهد بود.<ref>{{یادکرد وب|نشانی=https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=48891|عنوان=بیانات در دیدار میهمانان کنفرانس وحدت اسلامی و جمعی از مسئولان نظام|تاریخ بازبینی=2 آبان 1400|سال=1403}}</ref> | |||
== مطالعه بیشتر == | == مطالعه بیشتر == | ||
* محمود طالقانی، وحدت و آزادی، چاپ مهرماه ۱۳۶۱، انتشارات میعاد فرهنگی آیت الله طالقانی. | |||
* محمد باقر حکیم، وحدت اسلامی از دیدگاه قرآن و سنّت، ترجمه عبدالهادی فقیهی زاده، چاپ مؤسسه فرهنگی انتشارات تبیان، چاپ اوّل، ۱۳۷۷. | |||
== جستارهای وابسته == | |||
* [[اندیشههای تقریبی آیتالله بروجردی]] | |||
* [[وحدت شیعه و سنی در احادیث]] | |||
== منابع == | == منابع == | ||
| خط ۴۴: | خط ۴۹: | ||
{{شاخه | {{شاخه | ||
| شاخه اصلی = علوم و معارف قرآن | | شاخه اصلی = علوم و معارف قرآن | ||
|شاخه فرعی۱ = | | شاخه فرعی۱ = مسائل اجتماعی در قرآن | ||
|شاخه فرعی۲ = | | شاخه فرعی۲ = | ||
|شاخه فرعی۳ = | | شاخه فرعی۳ = | ||
}} | }} | ||
{{ | {{ارزیابی | ||
| شناسه = | | شناسه = شد | ||
| | | عکس = <!--خالی | شد--> | ||
| | | درگاه = شد | ||
| | | ادبیات = شد | ||
| | | پیوند = شد | ||
| | | ناوبری = <!--خالی | شد--> | ||
| | | تغییرمسیر = شد | ||
| ارجاعات = | | ارجاعات = شد | ||
| | | ارزیابی کمی = شد | ||
| | | ارزیابی کیفی = <!--خالی | شد--> | ||
| اولویت = | | اولویت = الف | ||
| کیفیت = | | کیفیت = متوسط | ||
}} | }} | ||
{{پایان متن}} | {{پایان متن}} | ||
نسخهٔ کنونی تا ۲۴ ژانویهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۳:۰۷
سؤال
مقصود از وحدت اسلامی چیست؟ محدوده و گستره وحدت و اتحاد مسلمین چه مقدار است؟ آیا وحدت اسلامی با پایبندی به مذهب منافات دارد؟ وحدت اسلامی چه ثمراتی برای مسلمین دارد؟
درگاهها
وحدت اسلامی به معنای کنار گذاشتن اعتقادات و دستورات دینی و مذهبی نیست؛ بلکه به معنای اجتماع میان مسلمانان بر اساس مشترکاتی است که میان آنها وجود دارد؛ لذا وحدت اسلامی هیچ منافاتی با پایبندی به عقائد و دستورات مذهب ندارد. گستره وحدت در مراتب و سطوح مختلفی قابل تصویر است. اوج آن یک پارچگی مسلمانان برای رسیدن به تمدن نوین اسلامی است.
اهمیت وحدت مسلمانان
وحدت و اتحاد میان مسلمین صرفاً یک تاکتیک سیاسی و اجتماعی نیست بلکه یک اصلی از اصول مسلّم اسلام است.[۱] وحدت اسلامی یک اعتقاد و ایمان قلبی است.[۲] یعنی این گونه نیست که به خاطر مسائلی و اقتضای زمان لازم باشد و مسلمین با یک دیگر اتحاد داشته باشند و با برطرف شدن این مسائل و اقتضاء مسئله وحدت نیز منتفی شود.[۳]
اهمیت وحدت در قرآن
قرآن کریم در آیه ۱۰۳ سوره آل عمران میفرماید:﴿وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّـهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا ۚ وَاذْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّـهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُم بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا؛ و همگی به ریسمان خدا چنگ زنید، و پراکنده نشوید؛ و نعمت خدا را بر خود یاد کنید آنگاه که دشمنان (یکدیگر) بودید، پس میان دلهای شما الفت انداخت، تا به لطف او برادران هم شدید.﴾
در این آیه دستور به صراحت اتحاد و عدم تفرقه میان مسلمانان داده شده است.[۴][۵] این امر به عدم تفرقه یک امر و دستور اخلاقی و ارشادی نیست بلکه بیانگر دستوری است که خداوند انجام آن را واجب میداند. به همین جهت وحدت یک فریضه و وظیفه قطعی قرآنی است.[۶][۷] و سعی برای تحقق آن، عبادت است.[۸]
آیات دیگری که دستور به وحدت دادهاند یا وحدت از آنها استفاده میشود:
- ﴿وَلَا تَکُونُوا کَالَّذِینَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِن بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْبَیِّنَاتُ؛ و چون کسانی مباشید که پس از آنکه دلایل آشکار برایشان آمد، پراکنده شدند و با هم اختلاف پیدا کردند.﴾(آلعمران:۱۰۵)
- ﴿یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَکُمْ فَانفِرُوا ثُبَاتٍ أَوِ انفِرُوا جَمِیعًا؛ ای کسانی که ایمان آوردهاید، (در برابردشمن) آماده باشید (= اسلحه خود را برگیرید) و گروه گروه (به جهاد) بیرون روید یا بهطور جمعی روانه شوید.﴾(نساء:۷۱)
- ﴿وَلَا تَکونُوا مِنَ الْمُشْرِکینَ مِنَ الَّذِینَ فَرَّقُوا دِینَهُمْ وَکانُوا شِیعًا؛ و از مشرکان مباشید: از کسانی که دین خود را قطعه قطعه کردند و فرقه فرقه شدند.﴾(روم:۳۱ و ۳۲)
- ﴿وَقَاتِلُوا الْمُشْرِکِینَ کَافَّةً کَمَا یُقَاتِلُونَکُمْ کَافَّةً؛ و همگی با مشرکان بجنگید، چنانکه آنان همگی با شما میجنگند.﴾(توبه:۳۶)
اهمیت وحدت در کلام اهل بیت(ع)
در کلام اهل بیت(ع) شواهدی وجود دارد که مسلمانان را تشویق به وحدت میکردند و آنها را از تفرقه بازمیداشتند.[۹][۱۰] هم چنین در بسیاری از کلمات و خطبههای نهج البلاغة، امیرالمؤمنین(ع) دعوت کننده به وحدت و دور کننده از تفرقه میان مسلمانان است.[۱۱][۱۲][۱۳]
معنای وحدت اسلامی
مقصود از وحدت اسلامی این است که مسلمین با یکدیگر متحد شوند و اختلافات مذهبی و فرقهای باعث درگیری و سب و لعن میان آنها نشود. این به معنای کوتاه آمدن از اعتقادات و کنار گذاشتن دستورات مذهب نیست؛ یعنی دستور اسلام این نیست که مذاهب اسلامی به اختلافات مذهبی خودشان اعتنا نکنند و با مشترکاتی که دارند یک مذهب جدیدی اختراع کنند و حول آن به اتحاد برسند. هم چنین معنای وحدت این نیست که مذاهب اسلامی همه گرد یکی از مذاهب مثل تشیع جمع شوند و مذهب خود را کنار بگذارند.[۱۴] مراد از وحدت این است که روی مشترکات مثل توحید، قبله واحد، نماز، حج و موارد بسیار دیگر تکیه کنند و به اتحاد برسند.[۱۵][۱۶]
مراتب وحدت اسلامی
اولین و پایین مرتبه این است که مذاهب اسلامی، جوامع و کشورهای اسلامی با یکدیگر نزاع نداشته باشند و به یکدیگر ضربهای وارد نکنند. مرتبه بعدی این است که کشورها و مذاهب اسلامی علاوه بر این که به یکدیگر ضربه نمیزنند، با یکدیگر متحد میشوند و از یکدیگر دفاع میکنند تا در مقابل دشمن مشترک اسلام آسیبی نبینند. مرتبه بالاتر این است که مسلمین نسبت به یکدیگر همافزایی داشته باشند. اگر یک کشور اسلامی در زمینه علمی، مالی، امنیتی، نظامی و … توانی دارد که کشور یا کشورهای دیگر از آن محروم هستند، درصدد کمک به این کشورهای بر بیاید و برای افزایش و رشد آنها در حد ظرفیت خود تلاش کند. مرتبه نهایی نیز این است که تمام مسلمین برای رسیدن به تمدن نوین اسلامی با یکدیگر متحد شوند.[۱۷] بدون تحقق وحدت اسلامی رسیدن به تمدن نوین اسلامی ممکن نخواهد بود.[۱۸]
برخی ثمرات وحدت مسلمانان
- تقویت جبهه اسلام در برابر دشمن: با متحد شدن مسلمین جبهه اسلام قوی تر شده و در مقابل دشمنان اسلام آسیب پذیر نخواهد بود. وحدت مسلمین باعث میشود احتمال تهاجم دشمنان به مسلمانان کم تر شود زیرا با قوی شدن قدرت بازدارندگی نیز بالا میرود.[۱۹]
- پیشرفت کشورهای اسلامی: اتحاد مسلمین باعث میشود رشد و پیشرفتهای مختلفی که کشورهای اسلامی داشتهاند به یک دیگر منتقل شود.[۲۰]
- حرکت به سمت تمدن نوین اسلامی: برای تحقق تمدن نوین اسلامی لازم است تا مذاهب اسلامی با یک دیگر متحد باشند. در غیر این صورت تحقق آن امکان پذیر نخواهد بود.[۲۱]
مطالعه بیشتر
- محمود طالقانی، وحدت و آزادی، چاپ مهرماه ۱۳۶۱، انتشارات میعاد فرهنگی آیت الله طالقانی.
- محمد باقر حکیم، وحدت اسلامی از دیدگاه قرآن و سنّت، ترجمه عبدالهادی فقیهی زاده، چاپ مؤسسه فرهنگی انتشارات تبیان، چاپ اوّل، ۱۳۷۷.
جستارهای وابسته
منابع
- ↑ «بیانات در دیدار جمعی از علما و بزرگان اهل سنت کشور». ۱۴۰۳. دریافتشده در ۲۶ شهریور ۱۴۰۳.
- ↑ «بیانات در دیدار مسئولان نظام و میهمانان کنفرانس وحدت اسلامی». ۱۴۰۳. دریافتشده در ۲۴ آبان ۱۳۹۸.
- ↑ «بیانات در دیدار میهمانان کنفرانس وحدت اسلامی و جمعی از مسئولان نظام». ۱۴۰۳. دریافتشده در ۲ آبان ۱۴۰۰.
- ↑ طباطبایی، محمد حسین (۱۳۵۲). المیزان فی تفسیر القرآن. ج۳. قم: موسسه الاعلمی للمطبوعات. ص۳۶۸ و ۳۶۹.
- ↑ مطهری، مرتضی (۱۳۷۷). حماسه حسینی. ج۱. تهران: صدرا. ص۲۵۱.
- ↑ «بیانات در دیدار میهمانان کنفرانس وحدت اسلامی و جمعی از مسئولان نظام». ۱۴۰۳. دریافتشده در ۲ آبان ۱۴۰۰.
- ↑ مطهری، مرتضی (۱۴۰۲). امامت و رهبری. تهران: صدرا. ص۳۱۸.
- ↑ «بیانات در دیدار کارگزاران حج». ۱۴۰۳. دریافتشده در ۱۲ تیر ۱۳۹۸.
- ↑ مطهری، مرتضی (۱۳۸۹). حج. تهران: صدرا. ص۱۶ تا ۱۹.
- ↑ جوادی آملی، عبدالله (۱۳۹۷). سروش هدایت. ج۹. قم: موسسه اسراء. ص۳۳۸.
- ↑ نهج البلاغه، خطبه ۵
- ↑ نهج البلاغه، خطبه ۱۲۷.
- ↑ نهج البلاغه، خطبه ۱۵۱.
- ↑ مطهری، مرتضی (۱۳۸۹). حج. تهران: صدرا. ص۱۱.
- ↑ مطهری، مرتضی (۱۳۹۰). شش مقاله. تهران: صدا. ص۲.
- ↑ مطهری، مرتضی (۱۴۰۱). امامت و رهبری. تهران: صدرا. ص۱۷.
- ↑ «بیانات در دیدار مسئولان نظام و میهمانان کنفرانس وحدت اسلامی». ۱۴۰۳. دریافتشده در ۲۴ آبان ۱۳۹۸.
- ↑ «بیانات در دیدار میهمانان کنفرانس وحدت اسلامی و جمعی از مسئولان نظام». ۱۴۰۳. دریافتشده در ۲ آبان ۱۴۰۰.
- ↑ «بیانات در دیدار مسئولان نظام و میهمانان کنفرانس وحدت اسلامی». ۱۴۰۳. دریافتشده در ۲۴ آبان ۱۳۹۸.
- ↑ «بیانات در دیدار میهمانان کنفرانس وحدت اسلامی و جمعی از مسئولان نظام». ۱۴۰۳. دریافتشده در ۲ آبان ۱۴۰۰.
- ↑ «بیانات در دیدار میهمانان کنفرانس وحدت اسلامی و جمعی از مسئولان نظام». ۱۴۰۳. دریافتشده در ۲ آبان ۱۴۰۰.