وجوب اطاعت از امامان در آیه اولی الامر
چرا قرآن که به پیروی از خدا و رسول و اولی الامر امر کرده، به اهل بیت و نام امامان(ع) اشاره نکرده است؟
در آیه شریفه اولی الامر، اطاعت و پیروی از خداوند متعال، پیامبر عزیزش و اولی الامر بر مسلمانان واجب شده است. به اعتقاد شیعیان، مراد و منظور از اولی الامر، امامان دوازده‌گانه(ع) هستند. هرچند در قرآن کریم، به‌طور مستقیم نام‌های ائمه(ع) ذکر نشده ، اما پیامبر(ص) در تفسیر آیه اولی الامر، در حدیث جابربن عبدالله انصاری، اولی الامر را امامان (ع) و جانشینانش از نسل خویش معرفی، و نام‌های مبارک آن بزرگواران را ذکر می‌فرمایند .
نیاز جامعه به رهبر
از اول خلقت تا امروز ، تمامی اجتماعات و جوامع بشری، بدون رهبر و زمام‌دار نبوده‌اند؛ چرا که این تقاضای فطری انسان‌ها بوده که احساس نیاز به وجود یک سرپرست، اعم از عادل یا ستمگر را داشته، و طبق همین نیاز فطری انسان ها، دین مبین اسلام نیز برای پاسخ به این نیاز، تدابیری انجام داده که از آن جمله، آیه مبارکه ﴿یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ أَطِیعُواْ اللّهَ وَأَطِیعُواْ الرَّسُولَ وَأُوْلِی الأَمْرِ مِنکمْ.﴾[۱]«ای کسانی که ایمان آورده‌اید، خدا را اطاعت کنید و پیامبر و اولیای امر خود را [نیز] اطاعت کنید»، می‌باشد که خداوند حکیم، اطاعت از سه دسته را بر مؤمنان واجب فرموده: ۱. خداوند؛ ۲. پیامبر خدا (ص)؛ ۳. اولی الامر.
مقصود از اولی الامر
در مورد «اولی الامر»، نظرات مختلفی وجود دارد:
امامان معصوم(ع)
اولی الامر باید معصوم بوده و از جانب خداوند تبارک و تعالی انتخاب شده باشد؛ برای مشخص شدن این شخصیتِ والامقام ، باید از روایات و احادیث معصومین(ع) استفاده کرد. رسول خدا(ص) در این مورد می‌فرمایند: «هر کس بمیرد در حالی که امام زمان خود را نشناخته باشد، به مرگ جاهلیت از دنیا رفته است».[۲] کیفیت استدلال به این حدیث آن است که چنین حکم قطعی، مستلزم آن است که زمان هیچ‌گاه خالی از امام نباشد؛ همچنین امام صادق(ع) می‌فرمایند: «هیچ وقت بر زمین نگذشته، مگر آنکه حجتی از جانب پروردگار در آن وجود داشته ، تا حلال و حرام را معرفی کند و مردم را به سوی خداوند دعوت نماید».[۳] ابی‌حمزه می‌گوید: به حضرت عرض کردم ، آیا ممکن است، زمین بدون امام باقی بماند؟ آن بزرگوار فرمودند: اگر زمین بدون امام شود، نابود شده و اهلش را فرو خواهد برد».[۴]
برای شناخت این شخصیت های بلند مرتبه که در قرآن مجید، از آن حضرات،به اولی الامر تعبیر شده ، می‌توان از حدیث ثقلین استفاده کرد که این روایت هم درمنابع دست اول و معتبر شیعه و هم در کتب مهم اهل سنت ، یعنی همان صحاح سته آمده است. طبق این حدیث، پیامبر اکرم(ص) در اواخر عمر شریف خویش فرمودند: «انی قد ترکت فیکم الثقلین، کتاب الله و اهل بیتی و انهما لن یفترقا حتی یرد علی الحوض؛ من در میان شما دو چیز به یادگار می‌گذارم، کتاب خدا و اهل بیتم، و آن دو از هم جدا نمی‌شوند تا کنار حوض کوثر هر دو با هم بر من وارد شوند».[۵]
حاکمان و پادشاهان
برخی معتقدند، اولی الامر پادشاهان و امرا هستند. در نقد این نظر، گفته شده : خداوند مهربان، پیامبر اسلام (ص) را با هزاران احکام آسمانی فرستاد و حضرت نیز پایه حکومت خود را بر اصل توحید و عدالت بنا نهاد؛ و پس از کوشش‌های فراوان و آن همه فداکاری‌های مسلمانان برای مبارزه با ظلم و فساد و اجرای دستورات خداوند، برای برپایی عدل، آیا خداوند به مردم امر می‌کند که همه باید از حکام ظالم اطاعت کنید؟ مسلماً که این چنین نمی‌باشد ؛ چرا که خداوند ، پیامبرش را برای اقامه قسط و برپایی عدل و داد فرستاده، و هرگز شخص ظالم نمی‌تواند جانشین آن جناب باشد؛ پس همان‌طور که اطاعت از خداوند و رسولش مطلقاً واجب شمرده شده ، اطاعت از اولی الامر که در ردیف آنها قرار گرفته نیز به صورت مطلق واجب است ؛ بنابراین، باید اولی الامر، معصوم باشند. چون اطاعت بی قید و شرط، جز از معصوم ممکن نیست.
روایت جابر در بیان مقصود از اولی الامر
جابر بن عبدالله انصاری نقل می‌کند: زمانی که آیه شریفه «اطیعوالله و…» نازل شد، به رسول اکرم(ص) عرض کردم: ما خدا و رسولش را شناخته‌ایم، ولی «اولی الامر» چه کسانی هستند که اطاعتشان در ردیف اطاعت شما قرار داده شده است. حضرت فرمود: آنان جانشینان و امامان بعد از من هستند. از علی بن ابی طالب(ع) آغاز می‌شود و بعد به ترتیب، حسن بن علی، حسین بن علی، علی بن حسین، محمد بن علی- که در تورات به باقر معروف است و تو زمانش را درک خواهی کرد و هر زمان او را ملاقات نمودی، سلام مرا به او برسان - پس از وی، امام صادق جعفر بن محمد، موسی بن جعفر، علی بن موسی، محمد بن علی، علی بن محمد، حسن بن علی، و بعد از او فرزندش(ع) که نام و کنیه او با نام و کنیه من یکی است که او حجت خدا در زمین و ذخیره الهی در میان بندگانش است و خداوند او را بر سراسر جهان مسلط می‌سازد.[۶]
چرا نام امامان(ع) در قرآن نیست؟
ابی بصیر نقل کرده که از امام صادق(ع) در مورد آیه۵۹ سوره نساء: «از خدا اطاعت کنید و از رسولش و اولی الامر خودتان اطاعت کنید»، پرسیدم. حضرت فرمود: درباره علی بن ابی‌طالب و حسن و حسین(ع) نازل شده، من به او گفتم: به راستی مردم می‌گویند: چرا نام علی و خاندانش در کتاب خداوند نیست؟ فرمود: در پاسخ آنها بگویید که: برای پیامبر(ص) آیه نماز نازل شد و خدا در آن، از سه رکعت و چهار رکعت بودن، توضیحی نداد تا این‌که رسول خدا(ص) آن را شرح داد. آیه زکات نازل شد ؛ خدا نام نبرد که باید از چهل درهم یک درهم زکات داد، تا این‌که رسول خدا(ص) آن را شرح داد و آیه حج نازل شد. خداوند نفرمود: هفت دور طواف کنید تا آنکه رسول خدا(ص) بود که آن را شرح کرد. «اطیعوالله…» درباره علی و حسن و حسین نازل شد و رسول خدا(ص) درباره علی(ع) فرمود: هر که را من مولا و آقایم، علی(ع) مولا و آقای او است و فرمود : من به شما وصیت می‌کنم درباره کتاب خدا و خاندانم، زیرا من از خداوند عزوجل خواسته‌ام که میان آنها جدایی نیفکند تا آنها را بر سر حوض به من رساند».[۷]
بنابراین، در قرآن کریم، به طور غیر مستقیم از امامان(ع) یاد شده که شرح آن، توسط پیامبر(ص) و امامان (ع) صورت گرفته است.
مطالعه بیشتر
- امامت و انسان کامل از دیدگاه امام خمینی، نشر و تهیه، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
- امام‌شناسی و پاسخ به شبهات (امامت در قرآن)، حجت الاسلام ، علی اصغر رضوانی.
- آیات الولایه، آیت الله العظمی مکارم شیرازی.
- آیات الولایه، حجت الاسلام سید کاظم ارفع.
- شیعه در اسلام، علامه طباطبائی.
- دادگستر جهان، آیت الله ابراهیم امینی.
جستارهای وابسته
منابع
- ↑ نساء / ۵۹.
- ↑ توحید، رضا، قرآن وآخرین حجت، نشر سیمای آفتاب، چاپ اول، پائیز، ۸۴۱۳، ص۷۳۹.
- ↑ کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۱، ص۳۷۶.
- ↑ کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۱، ص۳۷۸.
- ↑ حسینی طهرانی، سید محمد حسین، امام‌شناسی، انتشارات طباطبائی، چاپ چهارم، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۱۴۵.
- ↑ صافی گلپایگانی، لطف الله، منتخب الاثر، انتشارات مؤسسه السیده المعصومه، چاپ اول، ۱۴۱۹ق، باب ۸، ح۴.
- ↑ کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۲، کتاب الحجه، ص۳۹۰.