اگر تمام دنيا را به منافق ببخشم دوست من نخواهد شد

سؤال

حدیثی در مورد دوست داشتن و دشمنی داشتن امام علی(ع) از کتب شیعه بیان کنید؟

درگاه‌ها

حدیثی از امام علی(ع) در نهج البلاغه نقل شده است:

« لَوْ ضَرَبْتُ خَيْشُومَ‏ الْمُؤْمِنِ بِسَيْفِي هَذَا عَلَى أَنْ يُبْغِضَنِي مَا أَبْغَضَنِي وَ لَوْ صَبَبْتُ الدُّنْيَا بِجَمَّاتِهَا عَلَى الْمُنَافِقِ عَلَى أَنْ يُحِبَّنِي مَا أَحَبَّنِي وَ ذَلِكَ أَنَّهُ قُضِيَ فَانْقَضَى عَلَى لِسَانِ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ أَنَّهُ قَالَ يَا عَلِيُّ لَا يُبْغِضُكَ مُؤْمِنٌ وَ لَا يُحِبُّكَ‏ مُنَافِقٌ

اگر با شمشيرم بر بينى مومن بزنم كه دشمن من شود، با من دشمنى نخواهد كرد. و اگر تمام دنيا را به منافق ببخشم تا مرا دوست بدارد، دوست من نخواهد شد؛ زیرا قضاى الهى و بر زبان پيامبر امّى صلّى اللّه عليه و آله گذشت كه فرمود: اى على مؤمن تو را دشمن نگيرد و منافق تو را دوست نخواهد داشت.

»

شیخ صدوق، شیخ مفید، و شیخ طوسی نیز اصل یا مضمون این حدیث را آورده‌اند.

تحلیل حدیث

نخستین نکته در این روایت، تفاوت میان ایمان حقیقی و واکنش‌های ظاهری و موقت انسان است. امام علی(ع) با تعبیر بسیار قوی «اگر با شمشیر بر بینی مؤمن بزنم...» می‌خواهد بگوید محبت مؤمن به علی(ع) صرفاً یک علاقه عاطفی معمولی نیست که با یک حادثه، منفعت یا زیان شخصی از بین برود. مؤمن ممکن است از رفتار یک فرد ناراحت شود، از یک تصمیم او انتقاد کند یا حتی در یک مسئله با او اختلاف داشته باشد؛ اما حدیث درباره جایگاه عمیق علی(ع) در نسبت با ایمان سخن می‌گوید، نه درباره هر نوع احساس یا اختلاف شخصی.

در مقابل، تعبیر «اگر همه دنیا را بر سر منافق بریزم...» نشان می‌دهد که محبت منافقانه، حتی با بزرگ‌ترین منافع مادی نیز به محبت حقیقی تبدیل نمی‌شود. منافق ممکن است در ظاهر اظهار دوستی کند، اما اگر محبت او بر اساس حقیقت و ایمان نباشد، با بخشش دنیا نیز حقیقتاً تغییر نمی‌کند؛ بنابراین امام(ع) معیار را از «رفتار ظاهری» به «حقیقت درونی انسان» منتقل می‌کند.

نکته مهم دیگر، پیوند دادن این سخن به پیامبر اکرم(ص) است. امام علی(ع) نمی‌گوید این مسئله صرفاً نظر شخصی یا ادعای فردی اوست؛ بلکه آن را به سخن پیامبر(ص) مستند می‌کند: «یا علی، لا یبغضک مؤمن و لا یحبک منافق». از این جهت، حدیث می‌خواهد یک معیار برای شناخت ایمان و نفاق ارائه کند.

از منظر اعتقادی، روایت در واقع محبت به علی(ع) را به‌عنوان نشانه‌ای از ایمان معرفی می‌کند؛ یعنی محبت او صرفاً محبت به یک شخصیت تاریخی نیست، بلکه به جایگاه دینی و معنوی او مربوط است. به همین دلیل، حدیث را می‌توان در چارچوب روایاتی فهمید که محبت اهل‌بیت(ع) را بخشی از دینداری و پیروی از پیامبر(ص) معرفی می‌کنند.

از سوی دیگر، حدیث یک پیام اخلاقی نیز دارد: ارزش واقعی محبت، درونی و مبتنی بر حقیقت است، نه منفعت. ممکن است انسان به دلیل منفعت اقتصادی، اجتماعی یا سیاسی کسی را دوست نشان دهد؛ اما چنین علاقه‌ای الزاماً محبت حقیقی نیست. در مقابل، محبت ایمانی ریشه در شناخت و باور دارد و به همین دلیل با تغییر منافع دنیوی از بین نمی‌رود.

جمع‌بندی

در مجموع، این حدیث را می‌توان حدیثی درباره معیار محبت حقیقی و نسبت آن با ایمان دانست. امام علی(ع) با دو تصویر بسیار اغراق‌آمیز و اثرگذار ــ «ضربه شمشیر» از یک سو و «تمام دنیا» از سوی دیگر ــ می‌فرماید که حقیقت ایمان و نفاق با فشار و تطمیع مادی ساخته نمی‌شود. مؤمن حقیقی، به سبب جایگاه علی(ع) در منظومه ایمان، با این محبت پیوند دارد؛ و منافق نیز حتی در صورت دریافت بزرگ‌ترین منافع، نمی‌تواند محبت حقیقی و درونی نسبت به او پیدا کند. بنابراین پیام اصلی روایت این است که محبت حقیقی به علی(ع)، در نگاه حدیث، نتیجه ایمان است نه نتیجه منفعت؛ و نفاق نیز با اظهار دوستی یا دریافت منافع مادی از میان نمی‌رود. البته در تطبیق این معیار بر افراد مشخص، باید از شتاب‌زدگی و داوری درباره باطن اشخاص پرهیز کرد؛ زیرا تشخیص نفاق و حقیقت ایمان، مسئله‌ای بسیار فراتر از یک اختلاف یا اظهار نظر ظاهری است.