پرش به محتوا

«اشهد ان علی ولی الله» در اذان


سؤال
اگر «اشهد ان علی ولی الله» در زمان پیامبر اسلام در اذان نبود، چرا شیعیان این عبارت را به اذان خود اضافه کردند؟


مناره مسجد اعظم قم

عبارت «أشهد أن علیاً ولی الله» (گواهی به ولایت امام علی(ع)) که به «شهادت ثالثه» شناخته می‌شود، از سوی بسیاری از شیعیان پس از شهادت به توحید و رسالت پیامبر(ص) در اذان و اقامه بر زبان آورده می‌شود. دیدگاه مشهور فقهای امامیه آن است که این عبارت جزئی از اذان و اقامه نیست و گفتن آن به قصد جزئیت، بدعت و حرام شمرده شده است؛ اما ذکر آن به قصد استحباب و تبرک جایز دانسته شده است. افزودن این عبارت به اذان در طول تاریخ، بیش از آنکه ریشه در متون دینی داشته باشد، متأثر از انگیزه‌های اعتقادی، هویتی و شرایط سیاسی-اجتماعی بوده است.

مفهوم‌شناسی

شهادت ثالثه اصطلاحی فقهی است که به گواهی‌دادن به ولایت امام علی(ع) پس از شهادتین (توحید و نبوت) اشاره دارد و با عباراتی مانند «أشهد أن علیاً ولی الله»، «أشهد أن علیاً حجة الله» و «أشهد أن علیاً امیرالمؤمنین حقاً» ادا می‌شود.[۱] برخی فقیهان همچون سید محسن حکیم و سید تقی طباطبایی قمی آن را نماد تشیع و از نشانه‌های ایمان دانسته‌اند.[۲] در برخی روایات شیعه، محتوای آن مورد تأیید قرار گرفته است؛ برای نمونه طبرسی در «الاحتجاج» از امام صادق(ع) نقل کرده که پس از گفتن «لا إله إلا الله» و «محمد رسول الله»، بلافاصله «علی امیرالمؤمنین» گفته شود.[۳]

حکم فقهی

بنابر نظر مشهور فقهای امامیه، شهادت ثالثه جزء اذان و اقامه نیست.[۴] به گزارش صاحب مدارک و سید محسن حکیم، میان فقیهانی که به بحث درباره این مسئله پرداخته‌اند، اختلافی در این باره وجود ندارد.[۵] صاحب جواهر نیز اجماع فقهای شیعه را بر عدم جزئیت نقل کرده است.[۶]

عالمانی مانند شیخ صدوق و شهید ثانی، افزودن آن به اذان و اقامه را بدعت و روایات مربوط را جعلی دانسته‌اند.[۷] شهید ثانی همچنین گفته است افزودن آن به قصد جزئیت، هرچند موجب بطلان نماز نمی‌شود، عملی معصیت‌آمیز است.[۸] شیخ طوسی روایات مربوط به شهادت ثالثه در اذان را نادر خوانده و گفته است کسی که آن را در اذان بگوید خطا کرده و فضیلتی نیز برای اذان محسوب نمی‌شود.[۹] فیض کاشانی نیز به کراهت گفتن آن در اذان و اقامه قائل شده و اعتقاد به جزئیت شرعی آن را حرام دانسته است.[۱۰]

در مقابل، علامه مجلسی با توجه به برخی روایات، احتمال داده که شهادت ثالثه جزء مستحبی اذان و اقامه باشد.[۱۱] فقیهانی مانند آقا رضا همدانی گفتن آن را در صورتی که به قصد جزئیت نباشد، جایز دانسته‌اند.[۱۲] برخی نیز مانند سید عبدالاعلی سبزواری و سید تقی طباطبایی قمی معتقدند اگر بدون قصد جزئیت باشد، فقط رجحان دارد.[۱۳]

فقیهان متأخر مانند سید عبدالهادی شیرازی، سید ابوالقاسم خویی، سید علی سیستانی و حسین وحید خراسانی بر این نظرند که شهادت ثالثه جزء اذان و اقامه نیست، ولی گفتن آن در اذان و اقامه مستحب است.[۱۴]

سید محسن حکیم معتقد است شهادت ثالثه، به‌ویژه در دوران معاصر، از نشانه‌های ایمان و نماد تشیع است و از این جهت رجحان شرعی دارد؛ حتی گاهی در اذان و اقامه، نه با عنوان جزئیت، گفتن آن واجب می‌شود.[۱۵] سید حسین طباطبایی قمی نیز گفتن آن را از باب تبرک جایز دانسته است.[۱۶] سلار دیلمی، از فقیهان قرن پنجم، گفتن شهادت ثالثه در تشهد نماز را نیز جایز شمرده است.[۱۷]

انگیزه‌های افزودن شهادت ثالثه

جنبه شعاری و هویت‌بخشی

شهادت ثالثه در اذان و اقامه، به دلیل کارکرد اعتقادی و اجتماعی خود، همواره مورد توجه شیعیان بوده است. این عبارت به عنوان یک شعار مذهبی، نقش هویت‌بخش برای جامعه شیعه ایفا کرده و در دوره‌هایی که شیعیان از فشار کمتری برخوردار بودند، بر اظهار آن تأکید بیشتری می‌شد.[۱۸]

زمینه تاریخی و سیاسی

بر پایه گزارش‌های تاریخی، در دوره‌هایی از تاریخ، شیعیان به گفتن شهادت ثالثه در اذان اهتمام داشته‌اند. در بغداد (۲۹۰–۳۵۶ هجری) شیعیان دوازده‌امامی با این عبارت اذان می‌گفتند و در قرن هشتم در قطیف آن را با صدای بلند در مأذنه‌ها اعلام می‌کردند.[۱۹]

در دوره صفویه، شاه اسماعیل صفوی دستور داد فصل «شهادت ثالثه» به اذان افزوده شود.[۲۰] پژوهش‌ها نشان می‌دهد صفویان برای هویت‌بخشی مذهبی به ایرانیان در برابر امپراتوری عثمانی، کسب مشروعیت بیشتر، رقابت مذهبی با عثمانی و تسهیل تثبیت مذهب شیعه، بر افزودن شهادت ثالثه به اذان تأکید داشتند.[۲۱] افزوده شدن مجدد آن در این دوره، بیش از آنکه ریشه در آموزه‌های نبوی یا سیره اهل بیت(ع) داشته باشد، متأثر از شرایط اجتماعی و فضای سیاسی جدید بود.[۲۲]

جنبه اعتقادی و کلامی

شهادت ثالثه ریشه در اعتقاد شیعه به ولایت و وصایت امام علی(ع) دارد. از دیدگاه قرآن، حضرت علی(ع) از اولیای الهی است و آیه «إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلَاةَ وَیُؤْتُونَ الزَّکَاةَ وَهُمْ رَاکِعُونَ» (مائده: ۵۵) به ولایت او اشاره دارد.[۲۳] از آنجا که ولایت علی(ع) از اصول اعتقادی شیعه است و این عبارت جزء اذان محسوب نمی‌شود، گفتن آن در کنار شهادت به رسالت پیامبر(ص) امری پسندیده تلقی شده است.[۲۴]

نقدها

مهم‌ترین اشکال بر افزودن شهادت ثالثه به اذان، نبودن این عبارت در متون معتبری است که فصول اذان و اقامه را به صراحت بیان کرده‌اند.[۲۵] شیخ صدوق با توقیفی دانستن فصول اذان، نتیجه گرفته که افزودن عبارتی به آن، تشریع و بدعت است.[۲۶] از این رو، تفکیک میان «جزئیت» و «استحباب» در این مسئله بسیار مهم است؛ هر کس به قصد اذان، شهادت ثالثه را بگوید مرتکب تشریع شده و هر کس به قصد ذکر فضیلت امیرالمؤمنین(ع) بگوید مأجور خواهد بود.[۲۷]

منابع

  1. ↑ حسینی میلانی، الشهادة بالولایة فی الاذان، ۱۴۲۱ق، ص۱۲.
  2. ↑ حکیم، مستمسک العروة الوثقی، ۱۳۸۹ق، ج۵، ص۵۴۵؛ مؤسسه سبطین، العروة الوثقی و التعلیقات علیها، ۱۴۳۰ق، ج۶، ص۴۶۸.
  3. ↑ طبرسی، الاحتجاج، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۱۵۸.
  4. ↑ حب‌الله، «التعلیقة علی منهاج الصالحین (الاذان و الاقامة)»، الموقع الرسمی لحیدر حب الله.
  5. ↑ موسوی عاملی، مدارک الاحکام، مؤسسه آل البیت(ع)، ج۳، ص۲۷۹؛ حکیم، مستمسک العروة الوثقی، ۱۳۸۹ق، ج۵، ص۵۴۴.
  6. ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۳ش، ج۹، ص۸۷.
  7. ↑ ابن بابویه، من لایحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۲۹۰؛ شهید ثانی، روض الجنان، ۱۴۲۲ق، ج۲، ص۱۸۶.
  8. ↑ شهید ثانی، الروضة البهیة، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۲۴۰.
  9. ↑ طوسی، محمد بن حسن، النهایة، ۱۴۰۰ق، ص۶۹؛ همو، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ج۱، ص۹۹.
  10. ↑ فیض کاشانی، مفاتیح الشرایع، ۱۴۰۱ق، ج۱، ص۱۱۸.
  11. ↑ علامه مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۸۱، ص۱۱۱.
  12. ↑ همدانی، مصباح الفقیه، ۱۴۲۴ق، ج۱۱، ص۳۱۳-۳۱۴.
  13. ↑ سبزواری، مهذب الاحکام، دار التفسیر، ج۶، ص۲۱-۲۲؛ طباطبایی قمی، مبانی منهاج الصالحین، منشورات قلم الشرق، ج۴، ص۳۵۳.
  14. ↑ مؤسسه سبطین، العروة الوثقی و التعلیقات علیها، ۱۴۳۰ق، ج۶، ص۴۶۸؛ خویی، منهاج الصالحین، مؤسسة الخوئی الاسلامیة، ج۱، ص۱۵۰؛ سیستانی، منهاج الصالحین، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۱۹۱؛ وحید خراسانی، منهاج الصالحین، مدرسه امام باقر(ع)، ج۲، ص۱۶۸.
  15. ↑ حکیم، مستمسک العروة الوثقی، ۱۳۸۹ق، ج۵، ص۵۴۵.
  16. ↑ مؤسسه سبطین، العروة الوثقی و التعلیقات علیها، ۱۴۳۰ق، ج۶، ص۴۶۸.
  17. ↑ سلار دیلمی، المراسم، ۱۴۱۴ق، ص۷۲-۷۳.
  18. ↑ «شهادت ثالثه از بدعت تا وجوب»، پرتال جامع علوم انسانی؛ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ۱۳۸۷ش، ص۳۴۴.
  19. ↑ «بانگ ولایت در اذان»، کتابخانه مدرسه فقاهت.
  20. ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ۱۳۸۷ش، ص۳۴۵.
  21. ↑ کجباف، «بررسی رویکرد صفویان در افزودن شهادت ثالثه به اذان»، نشریه شیعه‌شناسی.
  22. ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ۱۳۸۷ش، ص۳۴۶.
  23. ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۶، ص۸.
  24. ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۶۹ش، ج۴، ص۴۲۵.
  25. ↑ طوسی، محمد بن حسن، الاستبصار، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۳۰۵.
  26. ↑ ابن بابویه، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۲۹۰.
  27. ↑ حکیم، مستمسک العروة الوثقی، ۱۴۰۴ق، ج۵، ص۵۴۳.