نقش مردم در نظام اسلامی
بر چه اساس میگویید مردم در حکمرانی اسلامی و نظام نقش دارند؟
در اندیشه علوی و در تبیین آیتالله العظمی خامنهای، مردم یکی از ارکان اساسی نظام اسلامی به شمار میآیند. حضور و حمایت مردم هم عامل مشروعیت عملی حکومت و هم حقی برای تعیین سرنوشت آنان تلقی میشود. این دیدگاه در عصر معاصر توسط امام خمینی (ره) در قالب جمهوری اسلامی تحقق یافته و در چهار عرصه اصلی—نقش رأی مردم، مسئولیتپذیری حاکمان، بهرهگیری از ظرفیتهای مردمی و آگاهسازی جامعه—تجلی پیدا کرده است. بر این اساس، حرکت به سوی تمدن نوین اسلامی بدون مشارکت فعال مردم ممکن نخواهد بود.
نظام اسلامی
برای پیمودن مسیر تمدنسازی اسلامی، تمسک به سیره و آموزههای امیرالمؤمنین علیبنابیطالب علیهالسلام ضرورتی انکارناپذیر است. در مکتب علوی، یکی از پایههای اساسی حکومت دینی، حضور و نقشآفرینی مردم به شمار میآید. این اصل، هم در شکلگیری و هم در تداوم نظام اسلامی نقشی تعیینکننده دارد و در اندیشه و بیانات آیتالله العظمی سید علی خامنهای (مدّظلّهالعالی) نیز تبیینی عمیق و جامع یافته است.
جایگاه مردم در اندیشه علوی از نگاه رهبر انقلاب
آیتالله خامنهای با استناد به سخن مشهور امیرالمؤمنین علیهالسلام که فرمودند: «لَو لا حُضورُ الحاضِرِ وَ قیامُ الحُجَّةِ بِوُجودِ النّاصِر… لَاَلقَیتُ حَبلَها عَلى غارِبِها»، بر دو حقیقت اساسی تأکید میکنند:
- نقش مردم: از دیدگاه ایشان، حضور و همراهی مردم عاملی است که بر حاکم متعهد، مسئولیت پذیرش حکومت را واجب میسازد. ایشان تأکید میکنند که حتی شخصیتی در جایگاه امیرالمؤمنین علیهالسلام نیز در صورت نبود همراهی مردم، خود را در پذیرش این مسئولیت محق و موظف نمیدانست.
- حق مردم: این حضور تنها یک امکان یا عامل کمکی نیست، بلکه حقی برای مردم در تعیین سرنوشت خویش محسوب میشود. رهبر انقلاب این دیدگاه را با استناد به کلام دیگری از امیرالمؤمنین علیهالسلام توضیح میدهند: «لَیسَ امرُؤٌ وَ اِن عَظُمَت فِی الحَقِّ مَنزِلَتُهُ… بِفَوقِ اَن یُعانَ عَلى ما حَمَّلَهُ اللَهُ مِن حَقِّه». بر اساس این بیان، هیچ فردی—even اگر از بالاترین درجات ایمان و علم برخوردار باشد—از یاری و همراهی مردم بینیاز نیست. این نیاز همه اقشار جامعه را در بر میگیرد.
آیتالله خامنهای این حقیقت را در پرتو آیه شریفه «هُوَ الَّذی أَیَّدَکَ بِنَصرِهِ وَ بِالمُؤمِنین» تفسیر میکنند و بر این نکته تأکید دارند که مؤمنان همان کسانی هستند که نظام اسلامی را استوار نگه میدارند و زمینه تحقق آرمانهای بزرگ آن را فراهم میسازند.
از دیدگاه آیتالله العظمی خامنهای، مردمگرایی در نظام اسلامی صرفاً یک شعار سیاسی نیست، بلکه ریشه در مبانی مستحکم دینی دارد. ایشان معتقدند که مردمسالاری دینی دارای فلسفه و مبنایی عمیق است که از متن اسلام نشئت میگیرد. به تعبیر ایشان: «مردمگرایی در نظام اسلامی، ریشه اسلامی دارد. وقتی ما میگوییم نظام اسلامی، امکان ندارد که مردم نادیده گرفته شوند. پایه و اساس حقّ مردم در این انتخاب، خود اسلام است.»
این نگاه ریشهدار در عصر حاضر، توسط حضرت امام خمینی (ره) در قالب نظام جمهوری اسلامی تجلی یافت. از دیدگاه آیتالله خامنهای، امام خمینی (ره) به عنوان پیرو راستین امیرالمؤمنین علیهالسلام «به معنای حقیقی کلمه به اصالت عنصر مردم در نظام اسلامی معتقد بود» و به مردم آموخت که حضور آنان در صحنه میتواند «معجزهآفرین» باشد.
آیتالله خامنهای در تبیین مکتب سیاسی امام خمینی (ره)، توجه ایشان به مردم را در چهار عرصه اصلی بیان میکنند:
- عرصه تعیینکنندگی رأی مردم
- عرصه تکلیف مسئولان در قبال مردم
- عرصه بهرهبرداری از اندیشه و عمل مردم
- عرصه آگاهسازی دائمی مردم
از دیدگاه آیتالله العظمی خامنهای، دستیابی به اهداف اسلامی شکلگیری نظام اسلامی تا تحقق تمدن نوین اسلامی بدون حضور، توجه و اقدام مردم امکانپذیر نیست. بر اساس این نگاه، مسئله «مردم» به یک اصل بنیادین در اندیشه اسلامی تبدیل میشود؛ اصلی که بدون آن نه تنها دستیابی به اهداف متعالی دشوار خواهد بود، بلکه حیات و پویایی نظام اسلامی نیز با خطر مواجه میشود.