دفن حضرت فاطمه(س)

سؤال

آیا دفن مخفیانه و شبانه حضرت زهرا(س) توسط امام علی(ع) مخالف با آموزه‌های دینی و سیره پیامبر(ص) نیست؟

نقاشی «لاهوت در تابوت» با تکنیک رنگ روغن، اثر حسن روح‌الامینی

درگاه‌ها

وصیت به دفن شبانه

حضرت فاطمه زهرا(س) بعد از رحلت پدر گراميشان مدت اندكي در قيد حيات بودند كه مورخين با اختلاف اين مدت را از 75 روز تا هشت ماه ذكر كرده‌اند. در اين مدت درباره اهل بيت پيامبر(ع) و مخصوصاً نسبت به حضرت علي(ع) و حضرت فاطمه زهرا(س) ظلم‌هاي فراواني روا داشته شد، از جمله غصب حق خلافت علي(ع) و هجوم به درب خانه فاطمه زهرا(س) و موارد ديگر كه منجر به ناراحتي فاطمه زهرا(س) نسبت به خليفه اول و دار و دسته‌اش شد و لذا در روزهاي آخر عمر به شوهر خويش وصيت مي‌كند كه بعد از شهادت، آن حضرت جنازه‌اش را شبانه دفن كند.

علل جواز دفن شبانه

با توجه به سؤال فوق كه اين عمل را بدون توجيه و مخالف سيرۀ پيامبر اسلام(ص) قلمداد كرده بايد ديد آيا اصولاً در شرع مقدس اسلام از دفن شبانه ميّت منع شده است؟ و يا اينكه آيا در عصر پيامبر(ص) دفن شبانه انجام نگرفته؟ و آيا هيچ يك از صحابه پيامبر شبانه دفن نشده‌اند؟

1. در كتب فقهي اسلامي چه از اهل تشيع و چه از اهل تسنن موردي كه دلالت بر منع از دفن شبانه ميّت شده باشد، وارد نشده و حتي نقل شده كه برخي از صحابه از جمله ابوبكر را هنگام شب دفن كرده‌اند. همچنين از كتاب صحيح بخاري از ابن عباس نقل شده كه پيامبر(ص) بر مردي كه در شب دفن كرده بودند همراه صحابه نماز خواندند. يعني اينكه پيامبر با نماز خواندن بر ميّتي كه شب دفن كرده‌اند و صحابه هم حضور داشته‌اند اين عمل (دفن شبانه) را منع نكردند، چرا كه اگر اين عمل مخالف اسلام و روش پيامبر(ص) مي‌بود حتماً پيامبر(ص) از اين كار منع مي‌نمودند. پس منع نكردن حضرت و خواندن نماز بر آن ميت و دفن شبانۀ ميتِ مذكور در عصر پيامبر دلالت بر اين مطلب دارد كه اين عمل خلاف شرع نبوده و حتي مورد تأييد پيامبر نیز بوده است و بعد از پيامبر چنانچه گفته شد ابوبكر (خليفه اول) را نيز شبانه دفن كردند، پس دفن شبانه جسد حضرت زهرا(س) توسط علي(ع) خلاف سيره پيامبر(ص) نبوده و اين ادعا بي مورد و باطل است.

2. دليل ديگر بر عدم مغايرت کار حضرت علي(ع) در دفن حضرت زهرا(س) هنگام شب اين است كه از پيامبر اسلام(ص) در كتب شيعه و سني نقل شده كه در تجهيز و دفن ميت بايد عجله كرد و هيچ قيدي هم ندارد كه بايد در روز براي دفن ميت عجله كرد؛ پس روايت مطلق است و شب را هم شامل مي شود.

3. دليل ديگر بر اينكه دفن شبانه جسد حضرت زهرا(س) توسط علي(ع) خلاف سنت و سيرۀ نبوي نبوده، اين است كه علي(ع) بر وصيت همسر محترمه‌شان عمل نموده و در اسلام هم به وصيت كردن و عمل به آن سفارش فراوان شده و در قرآن كريم در موارد متعدد به وصيت كردن اشاره شده و از پيامبر اسلام(ص) نقل شده است كه مؤمن هنگام مرگ بايد وصيت‌نامه‌اش همراهش باشد و وصيت هم دو گونه است، يك وصيت ماليه كه مربوط به ماترك ـ اموال و دارايي اش ـ انسان بعد از مرگش مي‌باشد و ديگري وصيت عهديه است كه مربوط به كارهايي مي‌شود كه وصيت كننده، انجام آنها را از وصي خود مي‌خواهد، مثل دفن جنازه در اماكن مقدس و يا استفاده از كفن مخصوص كه مشخصات منحصره دارد. در اسلام و سيرۀ پيامبر(ص) نه تنها از اين گونه وصيت منعي نشده بلكه ما در موارد متعدد اين گونه وصيت‌ها را شاهد هستيم.

در پایان باید گفت اگر اين کار خلاف شرع و سيرۀ نبوي است، هرگز فاطمه چنين وصيتي نکرده و علي(ع) که در حفظ سنت وسيرۀ رسول(ص) جان نثاري مي‌کرد آنرا عملي نمي‌نمود.

علل دفن شبانه و مخفی بودن قبر

امیرالمؤمنین(ع) با عمل به وصیّت زهرا(س) ردپای ظلمی که به دختر رسول خدا(س) شده بود را حفظ کرد تا به نسل‌های آینده راه راست را نشان دهد و از طرفی مشروعیت خليفه را زير سؤال برد و مظلومیت زهرا(س) را بيشتر آشكار و اين سؤال را همیشه براي همگان مطرح نماید كه چرا قبر زهرا(س) مخفی مانده است.

بدين طريق زمانی كه حضرت زهرا(س) از دنیا رفتند مردم سراسيمه به خانۀ زهرا(س) ‌آمدند و منتظر بيرون آمدن جنازه بودند كه علی(ع) به ابوذر فرمود: برو و با صدای بلند اعلام كن كه برگردند چرا كه تشییع جنازۀ دختر رسول خدا امشب صورت نمی‌گيرد و به تأخير افتاده است. مردم كه متفرق شدند حضرت علی(ع) با كمك اسماء بنت عمیس بدن حضرت را غسل و كفن كردند و در نیمۀ شب با عده‌ای از نزديكان و ياران خويش كه عبارت بودند. از: سلمان، ابوذر، مقداد، عمار، عباس و زبير و چند تن ديگر به همراه علی(ع) جنازۀ دختر رسول‌خدا را شبانه تشييع كردند و شبانه به خاك سپردند و حضرت علی(ع) قبر فاطمه(س) را هم‌سطح زمين كردند؛ ازاين‌رو مخفی بودن قبر فاطمه(س) به‌عنوان يک راز، براي هميشه باقی مانده است و كسانی هم كه حضور داشتند بعدها محل قبر را بازگو نكردند.

علت، مخفی ماندن قبر آن حضرت را می‌توان در امور زير خلاصه كرد:

1. دشمنان و غاصبانِ حق آن مظلومه به قبر آن حضرت دسترسی نداشته و به آن بی‌حرمتی نکنند.
2. خواستۀ خود آن حضرت بود كه شبانه و مخفيانه، دفن شوند كه به تبع آن قبرشان مخفی بماند.
3. با توجه به محتوای وصيت ايشان در مورد دفن آن حضرت؛ می‌توان گفت كه می‌خواستند با اين كار، افكار عمومی را بيدار كرده و مردم را نسبت به ظلم و انحراف حُكّام زمانشان نسبت به اهل بيت(ع)، آگاه سازند و مهم‌تر از همه راه راستين اسلام و پيامبر(ص) از راه‌های منحرف جدا باشد؛ از اينرو می‌توان گفت يکی از حکمت‌های پنهان بودن قبر زهرا(س)، زنده نگه داشتن اسلام اصيل و ناب است.

مطالعه بیشتر

1. زندگانی فاطمه زهرا(س)، شهیدی، سیدجعفر، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۸۸.
2. دانشنامه فاطمی، زیر نظر علی اکبر رشاد، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، چاپ اول، ۱۳۹۳.
3. فاطمه زهرا(س) بانوی نمونه اسلام، امینی، ابراهیم، قم، شفق، ۱۳۸۹.
4. فاطمة الزهراء من المهد الی اللحد؛ محمد كاظم موسوی.
5. فاطمة الزهرا بهجة قلب المصطفی، احمد رحمانی همدانی.