جن یا فرشته بودن ابلیس: تفاوت میان نسخه‌ها

نسخهٔ کنونی تا ‏۹ سپتامبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۱:۳۱

سؤال

ابلیس فرشته بود یا جن؟

در ماهیت ابلیس میان مفسران اختلاف است. گروهی او را فرشته می‌دانند، زیرا در آیه سجده بر حضرت آدم، از فرشتگان سجده کننده استثنا شده است. در مقابل مفسران بر این باورند که این استثنا از نوع منقطع است، نه متصل؛ ابلیس از جنس فرشتگان نیست. همنشینی ابلیس با فرشتگان نیز، دلیل بر هم‌جنس بودن نیست؛ چنان‌که منافقان در خطاب «یا ایها المؤمنون» داخل‌اند، ولی مؤمن نیستند.

دلایل جن بودن ابلیس: ۱- قرآن به صراحت او را جن دانسته است؛ ۲- قرآن به صراحت فرشتگان را معصوم دانسته است، اما ابلیس گناه کرد؛ ۳- روایات متعدد بر جن بودن ابلیس تأکید دارد.

جن بودن ابلیس

به چند دلیل ابلیس از جنس فرشتگان نبود، بلکه از طایفه جن بوده است:

قرآن به صراحت ابلیس را از جنیان دانسته است: ﴿وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْليسَ كانَ مِنَ الْجِنِّ...؛ به ياد آريد زمانى را كه به فرشتگان گفتيم: براى آدم سجده كنيد! آنها همگى سجده كردند جز ابليس كه از جن بود... .﴾(کهف:۵۰)
قرآن به صراحت فرشتگان را معصوم دانسته است:﴿... عَلَيْها مَلائِكَةٌ غِلاظٌ شِدادٌ لا يَعْصُونَ اللَّهَ ما أَمَرَهُمْ...؛ آتشى كه فرشتگانى بر آن گمارده شده كه خشن و سخت‌گيرند و هرگز فرمان خدا را مخالفت نمى‏كنند و آنچه را فرمان داده شده‏اند، اجرا مى‏نمايند!﴾(تحریم:۶) در حالی که ابلیس با سجد نکردن بر حضرت آدم(ع) نافرمانی خدا را کرد.^[۱]
روایات اسلامی با استناد به آیه ۵۰ سوره کهف، بر جن بودن ابلیس تصریح کرده‌اند؛ امام صادق(ع) تصریح کرده که ابلیس فرشته نبود و بلکه از جن بود و به آیه ۵۰ سوره کهف استدلال می‌کند که خدا به صراحت ابلیس را از جن دانسته است: ﴿وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَه اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ‏ كانَ مِنَ الْجِنِ﴾ پس خدا خبر داده که ابلیس از جن بود.‏^[۲] ^[۳]

فرشته بودن ابلیس

دلایل کسانی که به فرشته بودن ابلیس معتقدند:

خداوند در آیه ۵۰ سوره کهف، ابلیس را از فرشتگانی که بر حضرت آدم(ع) سجده کرده‌اند، استثنا نموده است و همین استثنا دلیل بر این است که ابلیس از فرشتگان است، زیرا استثنا ظهور در این دارد که ابلیس جزوی از فرشتگان بود و سجده نکرد. در پاسخ گفته شده است: در آیه قرینه وجود دارد که استثنا منقطع است نه متصل، يعنى ربطی به مستثنى منه ندارد.^[۴] لازمه این استثنا این نیست که ابلیس از جنس ملائکه باشد چنان‌که در آیه تصریح شده که ابلیس از جنیان است. پس ایرادی ندارد که نام فردی با فرشتگان بیاید اما جزیی از آنها نباشد؛ چنان‌چه در قرآن نام برخی در کنار پیامبران ذکر شده‌اند، در حالی که پیامبر نبودند؛ مانند ذو القرنين^[۵] و طالوت^[۶] که پیامبر نبودند، اما داستان‌شان هم‌ردیف داستان پیامبران قرار گرفته است؛ ابلیس هم نامش در کنار فرشتگان آمده، اما فرشته نبود و از جنیان بود.^[۷] ^[۸]
اگر ابلیس از فرشتگان نبود امر خدا در آیه ﴿اسْجُدُوا لِآدَمَ﴾^[۹]شامل او نمی‌شد و اگر مشمول این امر نمی‌گشت، غیرممکن بود که خودداری او از فرمان سجده سرکشی و عصیان به حساب آید و همین دلیل بر این است که ابلیس از جنس ملائکه بوده است. اما پاسخ داده شده که: ابلیس در این امر از باب غلبه داخل فرشتگان بود؛ زیرا او با اینکه جن بود اما چون با ملائکه همنشینی داشت، امر به سجده بر حضرت آدم(ع) شامل او نیز شده است و این دلیل نمی‌شود که او از جنس ملائکه باشد، همان‌طور که در ﴿يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا﴾ با آن‌که منافقان ایمان ندارند، اما داخل در این خطاب‌های قرآنی هستند.^[۱۰] ابلیس از آن‌جا که در صف فرشتگان قرار داشت، مشمول خطاب آن‌ها در مسئله سجده بر آدم شد و سرپیچی او، به صورت یک استثنا در آیات قرآن بیان گردیده است و دلیل بر از جنس فرشته بودنش نیست.^[۱۱]

جستارهای وابسته

منابع

↑ سوره بقره، آیه ۳۴. سوره اعراف، آیه ۱۱. سوره حجر، آیه ۳۱ و ۳۲. سوره کهف، آیه ۵۰. سوره طه، آیه ۱۱۶. سوره ص، آیه ۷۴.
↑ ابن بابويه، محمد بن على، عيون أخبار الرضا عليه السلام، تهران، نشر جهان‏، چاپ اول، ۱۳۷۸ق، ج۱، ص۲۷۰.
↑ طبرسى، احمد بن على، الإحتجاج على أهل اللجاج، مشهد، نشر مرتضى‏، چاپ اول، ۱۴۰۳ ق، ج۲، ص۴۵۹.
↑ شريف الرضي، محمد بن حسين، ترجمه و شرح نهج البلاغه، تهران، مؤسسه چاپ و نشر تأليفات فيض الإسلام‏، چاپ پنجم، ۱۳۷۹ ش، ج۴، ص۷۷۸.
↑ سوره کفه، آیه ۸۳ و ۸۶ و ۹۴.
↑ سوره بقره، آیه ۲۴۷ و ۲۴۹.
↑ مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى، بحار الأنوار، بيروت، دار إحياء التراث العربي‏، چاپ دوم، ۱۴۰۳ ق.
↑ ابن بابويه، محمد بن على، الخصال، قم، جامعه مدرسين‏، چاپ اول، ۱۳۶۲ش، ج۱، ص۲۴۸.
↑ سوره بقره، آیه ۳۴. سوره اعراف، آیه ۱۱. سوره اسراء، آیه ۶۱. سوره کهف، آیه ۵۰. سوره طه، آیه ۱۱۶.
↑ رجایی تهرانی، علی‌رضا، جن و شیطان، قم، نبوغ، ۱۳۷۵، ج۱، ص۲۹، ۳۱، و رجایی تهران، علی‌رضا، فرشتگان، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۶، ج ۱، ص۳۹، ۴۱.
↑ مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ دوم، ۱۳۶۱، ج۱۲، ص۴۶۶.

[1] سوره بقره، آیه ۳۴. سوره اعراف، آیه ۱۱. سوره حجر، آیه ۳۱ و ۳۲. سوره کهف، آیه ۵۰. سوره طه، آیه ۱۱۶. سوره ص، آیه ۷۴.

[2] ابن بابويه، محمد بن على، عيون أخبار الرضا عليه السلام، تهران، نشر جهان‏، چاپ اول، ۱۳۷۸ق، ج۱، ص۲۷۰.

[3] طبرسى، احمد بن على، الإحتجاج على أهل اللجاج، مشهد، نشر مرتضى‏، چاپ اول، ۱۴۰۳ ق، ج۲، ص۴۵۹.

[4] شريف الرضي، محمد بن حسين، ترجمه و شرح نهج البلاغه، تهران، مؤسسه چاپ و نشر تأليفات فيض الإسلام‏، چاپ پنجم، ۱۳۷۹ ش، ج۴، ص۷۷۸.

[5] سوره کفه، آیه ۸۳ و ۸۶ و ۹۴.

[6] سوره بقره، آیه ۲۴۷ و ۲۴۹.

[7] مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى، بحار الأنوار، بيروت، دار إحياء التراث العربي‏، چاپ دوم، ۱۴۰۳ ق.

[8] ابن بابويه، محمد بن على، الخصال، قم، جامعه مدرسين‏، چاپ اول، ۱۳۶۲ش، ج۱، ص۲۴۸.

[9] سوره بقره، آیه ۳۴. سوره اعراف، آیه ۱۱. سوره اسراء، آیه ۶۱. سوره کهف، آیه ۵۰. سوره طه، آیه ۱۱۶.

[10] رجایی تهرانی، علی‌رضا، جن و شیطان، قم، نبوغ، ۱۳۷۵، ج۱، ص۲۹، ۳۱، و رجایی تهران، علی‌رضا، فرشتگان، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۶، ج ۱، ص۳۹، ۴۱.

[11] مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ دوم، ۱۳۶۱، ج۱۲، ص۴۶۶.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
 {{شروع متن}}
 {{سوال}}
-ابلیس فرشته بود یا جن؟{{پایان سوال}}
+ابلیس فرشته بود یا جن؟
-{{پاسخ}}در ماهیت [[ابلیس]] که جن یا فرشته بود میان مفسران اختلاف است. عده‌ای از این جهت که در چند جای قرآن ابلیس از فرشتگان استثنا شده است، او را فرشته می‌دانند. اما پاسخ داده شده که این استثنا منقطع است نه متصل که لازم آید ابلیس از فرشتگان باشد. و نیز قرآن به صراحت می‌گوید ابلیس از آتش خلق شده در حالی که خلقت فرشتگان این گونه نیست. همچنین فرشتگان معصیت نمی‌کنند در حالی که ابلیس دارای اختیار بود و تمرد کرد.
+{{پایان سوال}}
+{{پاسخ}}
+در ماهیت ابلیس میان مفسران اختلاف است. گروهی او را فرشته می‌دانند، زیرا در آیه سجده بر حضرت آدم، از فرشتگان سجده کننده استثنا شده است. در مقابل مفسران بر این باورند که این استثنا از نوع منقطع است، نه متصل؛ ابلیس از جنس فرشتگان نیست. همنشینی ابلیس با فرشتگان نیز، دلیل بر هم‌جنس بودن نیست؛ چنان‌که منافقان در خطاب «یا ایها المؤمنون» داخل‌اند، ولی مؤمن نیستند.
+دلایل جن بودن ابلیس: ۱- قرآن به صراحت او را جن دانسته است؛   ۲- قرآن به صراحت فرشتگان را معصوم دانسته است، اما ابلیس گناه کرد؛ ۳- روایات متعدد بر جن بودن ابلیس تأکید دارد.
 == جن بودن ابلیس ==
-به چند دلیل ابلیس از جنس فرشتگان نبود، بلکه از طایفه جن بوده است:
+به چند دلیل ابلیس از جنس فرشتگان نبود، بلکه از طایفه [[جن در قرآن|جن]] بوده است:
+# قرآن به صراحت ابلیس را از جنیان دانسته است: {{قرآن|وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْليسَ كانَ مِنَ الْجِنِّ...|ترجمه= به ياد آريد زمانى را كه به فرشتگان گفتيم: براى آدم سجده كنيد! آنها همگى سجده كردند جز ابليس كه از جن بود... .|سوره= کهف|آیه= ۵۰}}
-۱ـ ابلیس دارای اولاد و ذریه است و فرشتگان فرزند ندارند.<ref>کهف/۵۰.</ref>
+# قرآن به صراحت فرشتگان را معصوم دانسته است:{{قرآن|... عَلَيْها مَلائِكَةٌ غِلاظٌ شِدادٌ لا يَعْصُونَ اللَّهَ ما أَمَرَهُمْ...|ترجمه= آتشى كه فرشتگانى بر آن گمارده شده كه خشن و سخت‌گيرند و هرگز فرمان خدا را مخالفت نمى‏كنند و آنچه را فرمان داده شده‏اند، اجرا مى‏نمايند!|سوره= تحریم|آیه=۶}} در حالی که ابلیس با سجد نکردن بر حضرت آدم(ع) نافرمانی خدا را کرد.<ref>سوره بقره، آیه ۳۴. سوره اعراف، آیه ۱۱. سوره حجر، آیه ۳۱ و ۳۲. سوره کهف، آیه ۵۰. سوره طه، آیه ۱۱۶. سوره ص، آیه ۷۴.</ref>
+# روایات اسلامی با استناد به آیه ۵۰ سوره کهف، بر جن بودن ابلیس تصریح کرده‌اند؛ [[امام صادق(ع)]] تصریح کرده که ابلیس فرشته نبود و بلکه از جن بود و به آیه ۵۰ سوره کهف استدلال می‌کند که خدا به صراحت ابلیس را از جن دانسته است: {{قرآن| وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَه اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ‏ كانَ مِنَ الْجِنِ}} پس خدا خبر داده که ابلیس از جن بود.‏<ref>ابن بابويه، محمد بن على، عيون أخبار الرضا عليه السلام، تهران، نشر جهان‏، چاپ اول، ۱۳۷۸ق، ج۱، ص۲۷۰.</ref> <ref>طبرسى، احمد بن على، الإحتجاج على أهل اللجاج، مشهد، نشر مرتضى‏، چاپ اول، ۱۴۰۳ ق، ج۲، ص۴۵۹.</ref>
-۲ـ فرشتگان معصومند، چنان‌که در قرآن نیز تصریح شده است.<ref>تحریم/۶.</ref> در حالی که ابلیس چنین نیست.
-۳ـ ابلیس از آتش آفریده شده است.<ref>اعراف/۱۲.</ref> اما فرشتگان از نور آفریده شده‌اند.
-۴ـ فرشتگان رسولان الهی‌اند،<ref>فاطر/۱.</ref> و رسولان الهی معصوم از خطا هستند و چون ابلیس چنین نبود پس از فرشتگان نیست.
-۵ـ ابلیس از جن بود، در قرآن به این موضوع تصریح شده است.<ref>کهف/۵۰.</ref>
-۶ـ روایاتی از [[پیامبر اکرم(ص)]] و امامان معصوم(ع) وجود دارد که صداقت بر جن بودن ابلیس دارد. از جمله در کتاب عیون الاخبار از امام رضا(ع) می‌خوانیم: فرشتگان همگی معصومند و محفوظ از کفر و زشتی‌ها به لطف پروردگار .راوی حدیث می‌گوید به امام عرض کردم: مگر ابلیس فرشته نبود؟ فرمود: نه او از جن بود؛ آیا سخن خدا را نشنیده‌اید که می‌فرماید: {{قرآن|وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ|ترجمه=[ياد كن‌] هنگامى را كه به فرشتگان گفتيم: «آدم را سجده كنيد،» پس [همه‌] -جز ابليس- سجده كردند، كه از [گروه‌] جن بود|سوره=کهف|آیه=۵۰}}<ref>تفسیر نور الثقلین، ج۳، ص۲۶۷.</ref>
-در حدیث دیگری از [[امام صادق(ع)]] نقل شده است که آن حضرت در پاسخ به یکی از یارانش که درباره ابلیس سؤال کرد فرمود: او از جن بود ولی همراه فرشتگان بود. آن‌چنان‌که آن‌ها فکر می‌کردند از جنس آنان است به خاطر عبادت و قربش نسبت به پروردگار، ولی خدا می‌دانست از آن‌ها نیست هنگامی که فرمان سجود صادر شد آنچه می‌دانیم تحقق یافت پرده‌ها کنار رفت و ماهیت ابلیس آشکار گردید.<ref>همان.</ref>
 == فرشته بودن ابلیس ==
 دلایل کسانی که به فرشته بودن ابلیس معتقدند:
+# خداوند در آیه ۵۰ [[سوره کهف]]، ابلیس را از فرشتگانی که بر حضرت آدم(ع) سجده کرده‌اند، استثنا نموده است و همین استثنا دلیل بر این است که ابلیس از فرشتگان است، زیرا استثنا ظهور در این دارد که ابلیس جزوی از فرشتگان بود و سجده نکرد. در پاسخ گفته شده است: در آیه قرینه وجود دارد که استثنا منقطع است نه متصل، يعنى ربطی به مستثنى منه ندارد.<ref>شريف الرضي، محمد بن حسين، ترجمه و شرح نهج البلاغه، تهران، مؤسسه چاپ و نشر تأليفات فيض الإسلام‏، چاپ پنجم، ۱۳۷۹ ش، ج۴، ص۷۷۸.</ref> لازمه این استثنا این نیست که ابلیس از جنس ملائکه باشد چنان‌که در آیه تصریح شده که ابلیس از جنیان است. پس ایرادی ندارد که نام فردی با فرشتگان بیاید اما جزیی از آنها نباشد؛ چنان‌چه در قرآن نام برخی در کنار پیامبران ذکر شده‌اند، در حالی که پیامبر نبودند؛ مانند [[ذوالقرنین|ذو القرنين]]<ref>سوره کفه، آیه ۸۳ و ۸۶ و ۹۴.</ref> و [[طالوت]]<ref>سوره بقره، آیه ۲۴۷ و ۲۴۹.</ref> که پیامبر نبودند، اما داستان‌شان هم‌ردیف داستان پیامبران قرار گرفته است؛ ابلیس هم نامش در کنار فرشتگان آمده، اما فرشته نبود و از جنیان بود.<ref>مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى، بحار الأنوار، بيروت، دار إحياء التراث العربي‏، چاپ دوم، ۱۴۰۳ ق.</ref> <ref>ابن بابويه، محمد بن على، الخصال، قم، جامعه مدرسين‏، چاپ اول، ۱۳۶۲ش، ج۱، ص۲۴۸.</ref>
+# اگر ابلیس از فرشتگان نبود امر خدا در آیه {{قرآن|اسْجُدُوا لِآدَمَ}}<ref>سوره بقره، آیه ۳۴. سوره اعراف، آیه ۱۱. سوره اسراء، آیه ۶۱. سوره کهف، آیه ۵۰. سوره طه، آیه ۱۱۶.</ref>شامل او نمی‌شد و اگر مشمول این امر نمی‌گشت، غیرممکن بود که خودداری او از فرمان سجده سرکشی و عصیان به حساب آید و همین دلیل بر این است که ابلیس از جنس ملائکه بوده است. اما پاسخ داده شده که: ابلیس در این امر از باب غلبه داخل فرشتگان بود؛ زیرا او با اینکه جن بود اما چون با ملائکه همنشینی داشت، امر به سجده بر حضرت آدم(ع) شامل او نیز شده است و این دلیل نمی‌شود که او از جنس ملائکه باشد، همان‌طور که در {{قرآن|يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا }} با آن‌که منافقان ایمان ندارند، اما داخل در این خطاب‌های قرآنی هستند.<ref>رجایی تهرانی، علی‌رضا، جن و شیطان، قم، نبوغ، ۱۳۷۵، ج۱، ص۲۹، ۳۱، و رجایی تهران، علی‌رضا، فرشتگان، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۶، ج ۱، ص۳۹، ۴۱.</ref> ابلیس از آن‌جا که در صف فرشتگان قرار داشت، مشمول خطاب آن‌ها در مسئله سجده بر آدم شد و سرپیچی او، به صورت یک استثنا در آیات قرآن بیان گردیده است و دلیل بر از جنس فرشته بودنش نیست.<ref>مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ دوم، ۱۳۶۱، ج۱۲، ص۴۶۶.</ref>
-۱ـ خداوند در آیه ۵ [[سوره کهف]]، ابلیس را از فرشتگان استثنا نموده است و همین استثنا دلیل بر این است که ابلیس از فرشتگان است، زیرا استثنا ظهور در اتصال دارد نه انقطاع و انفصال. در پاسخ گفته شده است: در آیه قرینه وجود دارد که استثنا منقطع است نه متصل، بنابراین لازمه استثنا این نیست که ابلیس از جنس ملائکه باشد چنان‌که در آیه تصریح شده که ابلیس از جنیان است.
+{{پایان پاسخ}}
-۲ـ اگر ابلیس از فرشتگان نبود امر خدا در آیه «اسجدوا لآدم» شامل او نمی‌شد و اگر مشمول این امر نمی‌گشت غیرممکن بود که خودداری او از فرمان سجده سرکشی و عصیان به حساب آید و همین دلیل بر این است که ابلیس از جنس ملائکه بوده است. اما پاسخ داده شده که: ابلیس در این امر از باب غلبه داخل بود زیرا او با ملائکه همنشینی داشت و ظاهر امر شامل او نیز شده است اما این دلیل نمی‌شود که او از جنس ملائکه باشد همان‌طور که منافقان در خطاب «یا ایها الذین امنوا» داخلند با آن که ایمان ندارند.<ref>رجایی تهرانی، علی‌رضا، جن و شیطان، قم، نبوغ، ۱۳۷۵، ج۱، ص۲۹، ۳۱، و رجایی تهران، علی‌رضا، فرشتگان، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۶،
-ج ۱، ص۳۹، ۴۱.</ref> ولی از آن جا که در صف آن‌ها قرار داشت و آن‌قدر خدا را پرستش کرده بود که به مقام فرشتگان مقرب خدا تکیه زده بود، مشمول خطاب آن‌ها در مسئله سجده بر آدم شد و سرپیچی او، به صورت یک استثنا در آیات قرآن بیان گردیده است.<ref>مکارم شیرازی، ناصر و همکاران، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ دوم، ۱۳۶۱، ج۱۲، ص۴۶۶.</ref>{{پایان پاسخ}}
-{{مطالعه بیشتر}}
-== مطالعه بیشتر ==
-۱ـ علامه سید حسن الطباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسه الاعلی للمطبوعات، ج۷، ۱۴۰۳ هـ ق.
-۲ـ ابی علی الفضل بن الحسن الطبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت دارالمعرفه، ط ۲، ۱۴۰۸ هـ ق.
-۳ـ آیت الله ناصر مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ج۲۸، ۱۳۷۱، ج۱، ص۱۷۰، ۲۰۶.
+== جستارهای وابسته ==
-{{پایان مطالعه بیشتر}}
+* [[ابلیس و شیطان در قرآن]]
+* [[کافر بودن ابلیس در آیه ۳۴ سوره بقره]]
+* [[علت سجده نکردن شیطان]]
+* [[جن در قرآن]]
 == منابع ==
@@ خط ۴۳: / خط ۳۱: @@
 {{شاخه
   | شاخه اصلی = علوم و معارف قرآن
-  | شاخه فرعی۱ = جهانشناسی در قرآن
+  | شاخه فرعی۱ = معارف قرآنی
-  | شاخه فرعی۲ = موجودات نامرئی
+  | شاخه فرعی۲ = اعلام قرآنی
   | شاخه فرعی۳ =
 }}
@@ خط ۵۴: / خط ۴۲: @@
   | ناوبری =
   | نمایه =
-  | تغییر مسیر =
+  | تغییر مسیر = شد
   | ارجاعات =
-  | بازبینی =
+  | ارزیابی کمی =
   | تکمیل =
   | اولویت =ج
-  | کیفیت =ج
+  | کیفیت = ب
 }}
 {{پایان متن}}