«اشهد ان علی ولی الله» در اذان: تفاوت میان نسخهها
ویرایش جزیی |
عمار شاهرودی (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| (۳ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{شروع متن}} | {{شروع متن}} | ||
{{سوال}}اگر «اشهد ان علی ولی الله» در زمان پیامبر اسلام در اذان نبود، چرا شیعیان این عبارت را به اذان خود اضافه کردند؟ | {{سوال}}اگر «اشهد ان علی ولی الله» در زمان پیامبر اسلام در اذان نبود، چرا شیعیان این عبارت را به اذان خود اضافه کردند؟{{پایان سوال}} | ||
{{ | {{پاسخ}} | ||
[[پرونده:مناره مسجد اعظم قم-Minarets in Iran.jpg|بندانگشتی|مناره مسجد اعظم قم]] | [[پرونده:مناره مسجد اعظم قم-Minarets in Iran.jpg|بندانگشتی|مناره مسجد اعظم قم]] | ||
عبارت «أشهد أن علیاً ولی الله» (گواهی به ولایت امام علی(ع)) که به «شهادت ثالثه» شناخته میشود، از سوی بسیاری از شیعیان پس از شهادت به توحید و رسالت پیامبر(ص) در اذان و اقامه بر زبان آورده میشود. دیدگاه مشهور فقهای امامیه آن است که این عبارت جزئی از اذان و اقامه نیست و گفتن آن به قصد جزئیت، بدعت و حرام شمرده شده است؛ اما ذکر آن به قصد استحباب و تبرک جایز دانسته شده است. افزودن این عبارت به اذان در طول تاریخ، بیش از آنکه ریشه در متون دینی داشته باشد، متأثر از انگیزههای اعتقادی، هویتی و شرایط سیاسی-اجتماعی بوده است. | |||
== مفهومشناسی == | == مفهومشناسی == | ||
شهادت ثالثه اصطلاحی فقهی است که به گواهیدادن به ولایت امام علی(ع) پس از شهادتین (توحید و نبوت) اشاره دارد و با عباراتی مانند «أشهد أن علیاً ولی الله»، «أشهد أن علیاً حجة الله» و «أشهد أن علیاً امیرالمؤمنین حقاً» ادا میشود.<ref>حسینی میلانی، الشهادة بالولایة فی الاذان، ۱۴۲۱ق، ص۱۲.</ref> برخی فقیهان همچون سید محسن حکیم و سید تقی طباطبایی قمی آن را نماد تشیع و از نشانههای ایمان دانستهاند.<ref>حکیم، مستمسک العروة الوثقی، ۱۳۸۹ق، ج۵، ص۵۴۵؛ مؤسسه سبطین، العروة الوثقی و التعلیقات علیها، ۱۴۳۰ق، ج۶، ص۴۶۸.</ref> در برخی روایات شیعه، محتوای آن مورد تأیید قرار گرفته است؛ برای نمونه طبرسی در «الاحتجاج» از امام صادق(ع) نقل کرده که پس از گفتن «لا إله إلا الله» و «محمد رسول الله»، بلافاصله «علی امیرالمؤمنین» گفته شود.<ref>طبرسی، الاحتجاج، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۱۵۸.</ref> | |||
== | == حکم فقهی == | ||
بنابر نظر مشهور فقهای امامیه، شهادت ثالثه جزء اذان و اقامه نیست.<ref>حبالله، «التعلیقة علی منهاج الصالحین (الاذان و الاقامة)»، الموقع الرسمی لحیدر حب الله.</ref> به گزارش صاحب مدارک و سید محسن حکیم، میان فقیهانی که به بحث درباره این مسئله پرداختهاند، اختلافی در این باره وجود ندارد.<ref>موسوی عاملی، مدارک الاحکام، مؤسسه آل البیت(ع)، ج۳، ص۲۷۹؛ حکیم، مستمسک العروة الوثقی، ۱۳۸۹ق، ج۵، ص۵۴۴.</ref> صاحب جواهر نیز اجماع فقهای شیعه را بر عدم جزئیت نقل کرده است.<ref>نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۳ش، ج۹، ص۸۷.</ref> | |||
عالمانی مانند شیخ صدوق و شهید ثانی، افزودن آن به اذان و اقامه را بدعت و روایات مربوط را جعلی دانستهاند.<ref>ابن بابویه، من لایحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۲۹۰؛ شهید ثانی، روض الجنان، ۱۴۲۲ق، ج۲، ص۱۸۶.</ref> شهید ثانی همچنین گفته است افزودن آن به قصد جزئیت، هرچند موجب بطلان نماز نمیشود، عملی معصیتآمیز است.<ref>شهید ثانی، الروضة البهیة، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۲۴۰.</ref> شیخ طوسی روایات مربوط به شهادت ثالثه در اذان را نادر خوانده و گفته است کسی که آن را در اذان بگوید خطا کرده و فضیلتی نیز برای اذان محسوب نمیشود.<ref>طوسی، محمد بن حسن، النهایة، ۱۴۰۰ق، ص۶۹؛ همو، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ج۱، ص۹۹.</ref> فیض کاشانی نیز به کراهت گفتن آن در اذان و اقامه قائل شده و اعتقاد به جزئیت شرعی آن را حرام دانسته است.<ref>فیض کاشانی، مفاتیح الشرایع، ۱۴۰۱ق، ج۱، ص۱۱۸.</ref> | |||
در مقابل، علامه مجلسی با توجه به برخی روایات، احتمال داده که شهادت ثالثه جزء مستحبی اذان و اقامه باشد.<ref>علامه مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۸۱، ص۱۱۱.</ref> فقیهانی مانند آقا رضا همدانی گفتن آن را در صورتی که به قصد جزئیت نباشد، جایز دانستهاند.<ref>همدانی، مصباح الفقیه، ۱۴۲۴ق، ج۱۱، ص۳۱۳-۳۱۴.</ref> برخی نیز مانند سید عبدالاعلی سبزواری و سید تقی طباطبایی قمی معتقدند اگر بدون قصد جزئیت باشد، فقط رجحان دارد.<ref>سبزواری، مهذب الاحکام، دار التفسیر، ج۶، ص۲۱-۲۲؛ طباطبایی قمی، مبانی منهاج الصالحین، منشورات قلم الشرق، ج۴، ص۳۵۳.</ref> | |||
فقیهان متأخر مانند سید عبدالهادی شیرازی، سید ابوالقاسم خویی، سید علی سیستانی و حسین وحید خراسانی بر این نظرند که شهادت ثالثه جزء اذان و اقامه نیست، ولی گفتن آن در اذان و اقامه مستحب است.<ref>مؤسسه سبطین، العروة الوثقی و التعلیقات علیها، ۱۴۳۰ق، ج۶، ص۴۶۸؛ خویی، منهاج الصالحین، مؤسسة الخوئی الاسلامیة، ج۱، ص۱۵۰؛ سیستانی، منهاج الصالحین، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۱۹۱؛ وحید خراسانی، منهاج الصالحین، مدرسه امام باقر(ع)، ج۲، ص۱۶۸.</ref> | |||
سید محسن حکیم معتقد است شهادت ثالثه، بهویژه در دوران معاصر، از نشانههای ایمان و نماد تشیع است و از این جهت رجحان شرعی دارد؛ حتی گاهی در اذان و اقامه، نه با عنوان جزئیت، گفتن آن واجب میشود.<ref>حکیم، مستمسک العروة الوثقی، ۱۳۸۹ق، ج۵، ص۵۴۵.</ref> سید حسین طباطبایی قمی نیز گفتن آن را از باب تبرک جایز دانسته است.<ref>مؤسسه سبطین، العروة الوثقی و التعلیقات علیها، ۱۴۳۰ق، ج۶، ص۴۶۸.</ref> سلار دیلمی، از فقیهان قرن پنجم، گفتن شهادت ثالثه در تشهد نماز را نیز جایز شمرده است.<ref>سلار دیلمی، المراسم، ۱۴۱۴ق، ص۷۲-۷۳.</ref> | |||
== انگیزههای افزودن شهادت ثالثه == | |||
=== جنبه شعاری و هویتبخشی === | === جنبه شعاری و هویتبخشی === | ||
شهادت ثالثه در اذان و اقامه، به دلیل | شهادت ثالثه در اذان و اقامه، به دلیل کارکرد اعتقادی و اجتماعی خود، همواره مورد توجه شیعیان بوده است. این عبارت به عنوان یک شعار مذهبی، نقش هویتبخش برای جامعه شیعه ایفا کرده و در دورههایی که شیعیان از فشار کمتری برخوردار بودند، بر اظهار آن تأکید بیشتری میشد.<ref>«شهادت ثالثه از بدعت تا وجوب»، پرتال جامع علوم انسانی؛ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ۱۳۸۷ش، ص۳۴۴.</ref> | ||
=== زمینه تاریخی و سیاسی === | === زمینه تاریخی و سیاسی === | ||
از | بر پایه گزارشهای تاریخی، در دورههایی از تاریخ، شیعیان به گفتن شهادت ثالثه در اذان اهتمام داشتهاند. در بغداد (۲۹۰–۳۵۶ هجری) شیعیان دوازدهامامی با این عبارت اذان میگفتند و در قرن هشتم در قطیف آن را با صدای بلند در مأذنهها اعلام میکردند.<ref>«بانگ ولایت در اذان»، کتابخانه مدرسه فقاهت.</ref> | ||
در دوره صفویه، | در دوره صفویه، شاه اسماعیل صفوی دستور داد فصل «شهادت ثالثه» به اذان افزوده شود.<ref>جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ۱۳۸۷ش، ص۳۴۵.</ref> پژوهشها نشان میدهد صفویان برای هویتبخشی مذهبی به ایرانیان در برابر امپراتوری عثمانی، کسب مشروعیت بیشتر، رقابت مذهبی با عثمانی و تسهیل تثبیت مذهب شیعه، بر افزودن شهادت ثالثه به اذان تأکید داشتند.<ref>کجباف، «بررسی رویکرد صفویان در افزودن شهادت ثالثه به اذان»، نشریه شیعهشناسی.</ref> افزوده شدن مجدد آن در این دوره، بیش از آنکه ریشه در آموزههای نبوی یا سیره اهل بیت(ع) داشته باشد، متأثر از شرایط اجتماعی و فضای سیاسی جدید بود.<ref>جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ۱۳۸۷ش، ص۳۴۶.</ref> | ||
=== جنبه اعتقادی و کلامی === | === جنبه اعتقادی و کلامی === | ||
شهادت ثالثه ریشه در اعتقاد شیعه به ولایت و وصایت امام علی(ع) دارد. از دیدگاه قرآن، حضرت علی(ع) | شهادت ثالثه ریشه در اعتقاد شیعه به ولایت و وصایت امام علی(ع) دارد. از دیدگاه قرآن، حضرت علی(ع) از اولیای الهی است و آیه «إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلَاةَ وَیُؤْتُونَ الزَّکَاةَ وَهُمْ رَاکِعُونَ» (مائده: ۵۵) به ولایت او اشاره دارد.<ref>طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۶، ص۸.</ref> از آنجا که ولایت علی(ع) از اصول اعتقادی شیعه است و این عبارت جزء اذان محسوب نمیشود، گفتن آن در کنار شهادت به رسالت پیامبر(ص) امری پسندیده تلقی شده است.<ref>مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۶۹ش، ج۴، ص۴۲۵.</ref> | ||
== نقدها == | == نقدها == | ||
مهمترین | مهمترین اشکال بر افزودن شهادت ثالثه به اذان، نبودن این عبارت در متون معتبری است که فصول اذان و اقامه را به صراحت بیان کردهاند.<ref>طوسی، محمد بن حسن، الاستبصار، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۳۰۵.</ref> شیخ صدوق با توقیفی دانستن فصول اذان، نتیجه گرفته که افزودن عبارتی به آن، تشریع و بدعت است.<ref>ابن بابویه، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۲۹۰.</ref> از این رو، تفکیک میان «جزئیت» و «استحباب» در این مسئله بسیار مهم است؛ هر کس به قصد اذان، شهادت ثالثه را بگوید مرتکب تشریع شده و هر کس به قصد ذکر فضیلت امیرالمؤمنین(ع) بگوید مأجور خواهد بود.<ref>حکیم، مستمسک العروة الوثقی، ۱۴۰۴ق، ج۵، ص۵۴۳.</ref> | ||
== منابع == | == منابع == | ||
{{پانویس|۲}} | {{پانویس|۲}} | ||
{{شاخه | {{شاخه | ||
| شاخه اصلی = | | شاخه اصلی = فقه | ||
| شاخه فرعی۱ = | | شاخه فرعی۱ = احکام فقهی | ||
| شاخه فرعی۲ = | | شاخه فرعی۲ = عبادت | ||
| شاخه فرعی۳ = نماز | |||
| شاخه فرعی۴ = احکام نماز | |||
}} | }} | ||
{{ارزیابی | {{ارزیابی | ||
| شناسه = شد | |||
| عکس = شد | |||
| درگاه = شد | |||
| ادبیات = شد | |||
| پیوند = شد | |||
| ناوبری = شد | |||
| تغییرمسیر = شد | |||
| ارجاعات = شد | |||
| ارزیابی کمی = شد | |||
| ارزیابی کیفی = شد | |||
| اولویت = ج | |||
| کیفیت = خوب | |||
}} | }} | ||
{{پایان متن}} | {{پایان متن}} | ||
نسخهٔ کنونی تا ۲۲ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۰۶:۰۶

عبارت «أشهد أن علیاً ولی الله» (گواهی به ولایت امام علی(ع)) که به «شهادت ثالثه» شناخته میشود، از سوی بسیاری از شیعیان پس از شهادت به توحید و رسالت پیامبر(ص) در اذان و اقامه بر زبان آورده میشود. دیدگاه مشهور فقهای امامیه آن است که این عبارت جزئی از اذان و اقامه نیست و گفتن آن به قصد جزئیت، بدعت و حرام شمرده شده است؛ اما ذکر آن به قصد استحباب و تبرک جایز دانسته شده است. افزودن این عبارت به اذان در طول تاریخ، بیش از آنکه ریشه در متون دینی داشته باشد، متأثر از انگیزههای اعتقادی، هویتی و شرایط سیاسی-اجتماعی بوده است.
مفهومشناسی
شهادت ثالثه اصطلاحی فقهی است که به گواهیدادن به ولایت امام علی(ع) پس از شهادتین (توحید و نبوت) اشاره دارد و با عباراتی مانند «أشهد أن علیاً ولی الله»، «أشهد أن علیاً حجة الله» و «أشهد أن علیاً امیرالمؤمنین حقاً» ادا میشود.[۱] برخی فقیهان همچون سید محسن حکیم و سید تقی طباطبایی قمی آن را نماد تشیع و از نشانههای ایمان دانستهاند.[۲] در برخی روایات شیعه، محتوای آن مورد تأیید قرار گرفته است؛ برای نمونه طبرسی در «الاحتجاج» از امام صادق(ع) نقل کرده که پس از گفتن «لا إله إلا الله» و «محمد رسول الله»، بلافاصله «علی امیرالمؤمنین» گفته شود.[۳]
حکم فقهی
بنابر نظر مشهور فقهای امامیه، شهادت ثالثه جزء اذان و اقامه نیست.[۴] به گزارش صاحب مدارک و سید محسن حکیم، میان فقیهانی که به بحث درباره این مسئله پرداختهاند، اختلافی در این باره وجود ندارد.[۵] صاحب جواهر نیز اجماع فقهای شیعه را بر عدم جزئیت نقل کرده است.[۶]
عالمانی مانند شیخ صدوق و شهید ثانی، افزودن آن به اذان و اقامه را بدعت و روایات مربوط را جعلی دانستهاند.[۷] شهید ثانی همچنین گفته است افزودن آن به قصد جزئیت، هرچند موجب بطلان نماز نمیشود، عملی معصیتآمیز است.[۸] شیخ طوسی روایات مربوط به شهادت ثالثه در اذان را نادر خوانده و گفته است کسی که آن را در اذان بگوید خطا کرده و فضیلتی نیز برای اذان محسوب نمیشود.[۹] فیض کاشانی نیز به کراهت گفتن آن در اذان و اقامه قائل شده و اعتقاد به جزئیت شرعی آن را حرام دانسته است.[۱۰]
در مقابل، علامه مجلسی با توجه به برخی روایات، احتمال داده که شهادت ثالثه جزء مستحبی اذان و اقامه باشد.[۱۱] فقیهانی مانند آقا رضا همدانی گفتن آن را در صورتی که به قصد جزئیت نباشد، جایز دانستهاند.[۱۲] برخی نیز مانند سید عبدالاعلی سبزواری و سید تقی طباطبایی قمی معتقدند اگر بدون قصد جزئیت باشد، فقط رجحان دارد.[۱۳]
فقیهان متأخر مانند سید عبدالهادی شیرازی، سید ابوالقاسم خویی، سید علی سیستانی و حسین وحید خراسانی بر این نظرند که شهادت ثالثه جزء اذان و اقامه نیست، ولی گفتن آن در اذان و اقامه مستحب است.[۱۴]
سید محسن حکیم معتقد است شهادت ثالثه، بهویژه در دوران معاصر، از نشانههای ایمان و نماد تشیع است و از این جهت رجحان شرعی دارد؛ حتی گاهی در اذان و اقامه، نه با عنوان جزئیت، گفتن آن واجب میشود.[۱۵] سید حسین طباطبایی قمی نیز گفتن آن را از باب تبرک جایز دانسته است.[۱۶] سلار دیلمی، از فقیهان قرن پنجم، گفتن شهادت ثالثه در تشهد نماز را نیز جایز شمرده است.[۱۷]
انگیزههای افزودن شهادت ثالثه
جنبه شعاری و هویتبخشی
شهادت ثالثه در اذان و اقامه، به دلیل کارکرد اعتقادی و اجتماعی خود، همواره مورد توجه شیعیان بوده است. این عبارت به عنوان یک شعار مذهبی، نقش هویتبخش برای جامعه شیعه ایفا کرده و در دورههایی که شیعیان از فشار کمتری برخوردار بودند، بر اظهار آن تأکید بیشتری میشد.[۱۸]
زمینه تاریخی و سیاسی
بر پایه گزارشهای تاریخی، در دورههایی از تاریخ، شیعیان به گفتن شهادت ثالثه در اذان اهتمام داشتهاند. در بغداد (۲۹۰–۳۵۶ هجری) شیعیان دوازدهامامی با این عبارت اذان میگفتند و در قرن هشتم در قطیف آن را با صدای بلند در مأذنهها اعلام میکردند.[۱۹]
در دوره صفویه، شاه اسماعیل صفوی دستور داد فصل «شهادت ثالثه» به اذان افزوده شود.[۲۰] پژوهشها نشان میدهد صفویان برای هویتبخشی مذهبی به ایرانیان در برابر امپراتوری عثمانی، کسب مشروعیت بیشتر، رقابت مذهبی با عثمانی و تسهیل تثبیت مذهب شیعه، بر افزودن شهادت ثالثه به اذان تأکید داشتند.[۲۱] افزوده شدن مجدد آن در این دوره، بیش از آنکه ریشه در آموزههای نبوی یا سیره اهل بیت(ع) داشته باشد، متأثر از شرایط اجتماعی و فضای سیاسی جدید بود.[۲۲]
جنبه اعتقادی و کلامی
شهادت ثالثه ریشه در اعتقاد شیعه به ولایت و وصایت امام علی(ع) دارد. از دیدگاه قرآن، حضرت علی(ع) از اولیای الهی است و آیه «إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلَاةَ وَیُؤْتُونَ الزَّکَاةَ وَهُمْ رَاکِعُونَ» (مائده: ۵۵) به ولایت او اشاره دارد.[۲۳] از آنجا که ولایت علی(ع) از اصول اعتقادی شیعه است و این عبارت جزء اذان محسوب نمیشود، گفتن آن در کنار شهادت به رسالت پیامبر(ص) امری پسندیده تلقی شده است.[۲۴]
نقدها
مهمترین اشکال بر افزودن شهادت ثالثه به اذان، نبودن این عبارت در متون معتبری است که فصول اذان و اقامه را به صراحت بیان کردهاند.[۲۵] شیخ صدوق با توقیفی دانستن فصول اذان، نتیجه گرفته که افزودن عبارتی به آن، تشریع و بدعت است.[۲۶] از این رو، تفکیک میان «جزئیت» و «استحباب» در این مسئله بسیار مهم است؛ هر کس به قصد اذان، شهادت ثالثه را بگوید مرتکب تشریع شده و هر کس به قصد ذکر فضیلت امیرالمؤمنین(ع) بگوید مأجور خواهد بود.[۲۷]
منابع
- ↑ حسینی میلانی، الشهادة بالولایة فی الاذان، ۱۴۲۱ق، ص۱۲.
- ↑ حکیم، مستمسک العروة الوثقی، ۱۳۸۹ق، ج۵، ص۵۴۵؛ مؤسسه سبطین، العروة الوثقی و التعلیقات علیها، ۱۴۳۰ق، ج۶، ص۴۶۸.
- ↑ طبرسی، الاحتجاج، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۱۵۸.
- ↑ حبالله، «التعلیقة علی منهاج الصالحین (الاذان و الاقامة)»، الموقع الرسمی لحیدر حب الله.
- ↑ موسوی عاملی، مدارک الاحکام، مؤسسه آل البیت(ع)، ج۳، ص۲۷۹؛ حکیم، مستمسک العروة الوثقی، ۱۳۸۹ق، ج۵، ص۵۴۴.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۳ش، ج۹، ص۸۷.
- ↑ ابن بابویه، من لایحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۲۹۰؛ شهید ثانی، روض الجنان، ۱۴۲۲ق، ج۲، ص۱۸۶.
- ↑ شهید ثانی، الروضة البهیة، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۲۴۰.
- ↑ طوسی، محمد بن حسن، النهایة، ۱۴۰۰ق، ص۶۹؛ همو، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ج۱، ص۹۹.
- ↑ فیض کاشانی، مفاتیح الشرایع، ۱۴۰۱ق، ج۱، ص۱۱۸.
- ↑ علامه مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۸۱، ص۱۱۱.
- ↑ همدانی، مصباح الفقیه، ۱۴۲۴ق، ج۱۱، ص۳۱۳-۳۱۴.
- ↑ سبزواری، مهذب الاحکام، دار التفسیر، ج۶، ص۲۱-۲۲؛ طباطبایی قمی، مبانی منهاج الصالحین، منشورات قلم الشرق، ج۴، ص۳۵۳.
- ↑ مؤسسه سبطین، العروة الوثقی و التعلیقات علیها، ۱۴۳۰ق، ج۶، ص۴۶۸؛ خویی، منهاج الصالحین، مؤسسة الخوئی الاسلامیة، ج۱، ص۱۵۰؛ سیستانی، منهاج الصالحین، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۱۹۱؛ وحید خراسانی، منهاج الصالحین، مدرسه امام باقر(ع)، ج۲، ص۱۶۸.
- ↑ حکیم، مستمسک العروة الوثقی، ۱۳۸۹ق، ج۵، ص۵۴۵.
- ↑ مؤسسه سبطین، العروة الوثقی و التعلیقات علیها، ۱۴۳۰ق، ج۶، ص۴۶۸.
- ↑ سلار دیلمی، المراسم، ۱۴۱۴ق، ص۷۲-۷۳.
- ↑ «شهادت ثالثه از بدعت تا وجوب»، پرتال جامع علوم انسانی؛ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ۱۳۸۷ش، ص۳۴۴.
- ↑ «بانگ ولایت در اذان»، کتابخانه مدرسه فقاهت.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ۱۳۸۷ش، ص۳۴۵.
- ↑ کجباف، «بررسی رویکرد صفویان در افزودن شهادت ثالثه به اذان»، نشریه شیعهشناسی.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ۱۳۸۷ش، ص۳۴۶.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۶، ص۸.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۶۹ش، ج۴، ص۴۲۵.
- ↑ طوسی، محمد بن حسن، الاستبصار، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۳۰۵.
- ↑ ابن بابویه، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۲۹۰.
- ↑ حکیم، مستمسک العروة الوثقی، ۱۴۰۴ق، ج۵، ص۵۴۳.