پرش به محتوا

«اشهد ان علی ولی الله» در اذان: تفاوت میان نسخه‌ها

فرج الله عباسی (بحث | مشارکت‌ها)
جزبدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۴ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
{{شروع متن}}
{{شروع متن}}


{{سوال}}اگر «اشهد ان علی ولی الله» در زمان پیامبر اسلام در اذان نبود، چرا شیعیان این عبارت را به اذان خود اضافه کردند؟
{{سوال}}اگر «اشهد ان علی ولی الله» در زمان پیامبر اسلام در اذان نبود، چرا شیعیان این عبارت را به اذان خود اضافه کردند؟{{پایان سوال}}


{{پایان سوال}}
{{پاسخ}}


{{پاسخ}}
[[پرونده:مناره مسجد اعظم قم-Minarets in Iran.jpg|بندانگشتی|مناره مسجد اعظم قم]]
[[پرونده:مناره مسجد اعظم قم-Minarets in Iran.jpg|بندانگشتی|مناره مسجد اعظم قم]]
'''اشهد ان علی ولی الله''' (گواهی به ولایت علی بن ابی‌طالب)، معروف به «[[شهادت ثالثه]]»، عبارتی است که بسیاری از شیعیان پس از شهادت به یگانگی خداوند و رسالت پیامبر اسلام(ص)، آن را در [[اذان]] و اقامه بر زبان می‌آورند. مشهور فقهای شیعه این عبارت را جزء اذان و اقامه نمی‌دانند و گفتن آن به قصد جزئیت را [[بدعت]] و حرام شمرده‌اند، اما ذکر آن را به قصد استحباب جایز دانسته‌اند.{{درگاه|واژه‌ها||}}
 
عبارت «أشهد أن علیاً ولی الله» (گواهی به ولایت امام علی(ع)) که به «شهادت ثالثه» شناخته می‌شود، از سوی بسیاری از شیعیان پس از شهادت به توحید و رسالت پیامبر(ص) در اذان و اقامه بر زبان آورده می‌شود. دیدگاه مشهور فقهای امامیه آن است که این عبارت جزئی از اذان و اقامه نیست و گفتن آن به قصد جزئیت، بدعت و حرام شمرده شده است؛ اما ذکر آن به قصد استحباب و تبرک جایز دانسته شده است. افزودن این عبارت به اذان در طول تاریخ، بیش از آنکه ریشه در متون دینی داشته باشد، متأثر از انگیزه‌های اعتقادی، هویتی و شرایط سیاسی-اجتماعی بوده است.
 
== مفهوم‌شناسی ==
== مفهوم‌شناسی ==
'''[[شهادت ثالثه]]'''، اصطلاحی فقهی است که به عبارت «أشهد أن علیاً ولی الله» یا عبارات مشابه آن اشاره دارد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الخلاف|سال=1407|نام=شیخ طوسی|نام خانوادگی=ابوجعفر|ناشر=مؤسسة النشر الاسلامی|جلد=1|صفحه=295|مکان=قم}}</ref> این عبارت در کنار دو شهادت اول (شهادت به توحید و شهادت به رسالت پیامبر) قرار می‌گیرد و به همین دلیل «شهادت سوم» نامیده می‌شود.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة|سال=1412|نام=علامه|نام خانوادگی=حلی|ناشر=مؤسسة النشر الاسلامی|جلد=2|صفحه=136|مکان=قم}}</ref>


== جایگاه فقهی ==
شهادت ثالثه اصطلاحی فقهی است که به گواهی‌دادن به ولایت امام علی(ع) پس از شهادتین (توحید و نبوت) اشاره دارد و با عباراتی مانند «أشهد أن علیاً ولی الله»، «أشهد أن علیاً حجة الله» و «أشهد أن علیاً امیرالمؤمنین حقاً» ادا می‌شود.<ref>حسینی میلانی، الشهادة بالولایة فی الاذان، ۱۴۲۱ق، ص۱۲.</ref> برخی فقیهان همچون سید محسن حکیم و سید تقی طباطبایی قمی آن را نماد تشیع و از نشانه‌های ایمان دانسته‌اند.<ref>حکیم، مستمسک العروة الوثقی، ۱۳۸۹ق، ج۵، ص۵۴۵؛ مؤسسه سبطین، العروة الوثقی و التعلیقات علیها، ۱۴۳۰ق، ج۶، ص۴۶۸.</ref> در برخی روایات شیعه، محتوای آن مورد تأیید قرار گرفته است؛ برای نمونه طبرسی در «الاحتجاج» از امام صادق(ع) نقل کرده که پس از گفتن «لا إله إلا الله» و «محمد رسول الله»، بلافاصله «علی امیرالمؤمنین» گفته شود.<ref>طبرسی، الاحتجاج، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۱۵۸.</ref>
نظر مشهور فقهای شیعه این است که شهادت ثالثه جزء [[اذان]] و اقامه نیست و گفتن آن به عنوان جزئیت در اذان و اقامه، [[بدعت]] و حرام است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=المقنعة|سال=1410|نام=شیخ مفید|نام خانوادگی=ابن المعلم|ناشر=مؤسسة النشر الاسلامی|صفحه=99|مکان=قم}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوی|سال=1400|نام=شیخ طوسی|نام خانوادگی=ابوجعفر|ناشر=دار الکتاب العربی|صفحه=69|مکان=بیروت}}</ref> اما به خاطر برخی روایات که دستور می‌دهند همیشه بعد از شهادت به توحید و رسالت پیامبر اکرم(ص) به وصایت و ولایت علی(ع) نیز گواهی دهید، گفتن آن در اذان و اقامه جایز است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الکافی|سال=1407|نام=محمد بن یعقوب|نام خانوادگی=کلینی|ناشر=دار الکتب الاسلامیة|جلد=1|صفحه=199|مکان=تهران}}</ref> برخی از فقها مانند [[علامه مجلسی]] و [[شیخ یوسف بحرانی]]، بر این باورند که ذکر شهادت ثالثه در اذان به قصد استحباب و تبرک، جایز است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=بحار الانوار|سال=1403|نام=محمدباقر|نام خانوادگی=مجلسی|ناشر=موسسه الوفاء|جلد=81|صفحه=112|مکان=بیروت}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة|سال=1405|نام=یوسف|نام خانوادگی=بحرانی|ناشر=مؤسسة النشر الاسلامی|جلد=7|صفحه=207|مکان=قم}}</ref>


== دلایل و انگیزه‌های افزودن شهادت ثالثه ==
== حکم فقهی ==
=== استناد به روایات مطلق ===
 
مهم‌ترین دلیل فقیهان برای جواز ذکر شهادت ثالثه در اذان، روایاتی است که به نحو مطلق دستور می‌دهند: «هر گاه شهادت به توحید و رسالت دادید، شهادت به ولایت علی بن ابی‌طالب(ع) هم بدهید.»<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=وسائل الشیعة|سال=1409|نام=شیخ حر|نام خانوادگی=عاملی|ناشر=مؤسسة آل البیت|جلد=5|صفحه=387|مکان=قم}}</ref> این روایات چون مطلق هستند و مقید به زمان و مکان خاصی نشده‌اند، شامل حال اذان نیز می‌شوند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الکافی|سال=1407|نام=محمد بن یعقوب|نام خانوادگی=کلینی|ناشر=دار الکتب الاسلامیة|جلد=1|صفحه=199|مکان=تهران}}</ref> [[صاحب جواهر]] در این باره می‌گوید: «اشکالی ندارد ذکر شهادت سوم، نه به عنوان جزئیت، بلکه به لحاظ عمل کردن به روایت؛ و این معنا ضرری به موالات و ترتیب اذان و اقامه نمی‌زند.»<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام|سال=1404|نام=محمدحسن|نام خانوادگی=نجفی|ناشر=دار احیاء التراث العربی|جلد=9|صفحه=87|مکان=بیروت}}</ref>
بنابر نظر مشهور فقهای امامیه، شهادت ثالثه جزء اذان و اقامه نیست.<ref>حب‌الله، «التعلیقة علی منهاج الصالحین (الاذان و الاقامة)»، الموقع الرسمی لحیدر حب الله.</ref> به گزارش صاحب مدارک و سید محسن حکیم، میان فقیهانی که به بحث درباره این مسئله پرداخته‌اند، اختلافی در این باره وجود ندارد.<ref>موسوی عاملی، مدارک الاحکام، مؤسسه آل البیت(ع)، ج۳، ص۲۷۹؛ حکیم، مستمسک العروة الوثقی، ۱۳۸۹ق، ج۵، ص۵۴۴.</ref> صاحب جواهر نیز اجماع فقهای شیعه را بر عدم جزئیت نقل کرده است.<ref>نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۳ش، ج۹، ص۸۷.</ref>
 
عالمانی مانند شیخ صدوق و شهید ثانی، افزودن آن به اذان و اقامه را بدعت و روایات مربوط را جعلی دانسته‌اند.<ref>ابن بابویه، من لایحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۲۹۰؛ شهید ثانی، روض الجنان، ۱۴۲۲ق، ج۲، ص۱۸۶.</ref> شهید ثانی همچنین گفته است افزودن آن به قصد جزئیت، هرچند موجب بطلان نماز نمی‌شود، عملی معصیت‌آمیز است.<ref>شهید ثانی، الروضة البهیة، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۲۴۰.</ref> شیخ طوسی روایات مربوط به شهادت ثالثه در اذان را نادر خوانده و گفته است کسی که آن را در اذان بگوید خطا کرده و فضیلتی نیز برای اذان محسوب نمی‌شود.<ref>طوسی، محمد بن حسن، النهایة، ۱۴۰۰ق، ص۶۹؛ همو، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ج۱، ص۹۹.</ref> فیض کاشانی نیز به کراهت گفتن آن در اذان و اقامه قائل شده و اعتقاد به جزئیت شرعی آن را حرام دانسته است.<ref>فیض کاشانی، مفاتیح الشرایع، ۱۴۰۱ق، ج۱، ص۱۱۸.</ref>
 
در مقابل، علامه مجلسی با توجه به برخی روایات، احتمال داده که شهادت ثالثه جزء مستحبی اذان و اقامه باشد.<ref>علامه مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۸۱، ص۱۱۱.</ref> فقیهانی مانند آقا رضا همدانی گفتن آن را در صورتی که به قصد جزئیت نباشد، جایز دانسته‌اند.<ref>همدانی، مصباح الفقیه، ۱۴۲۴ق، ج۱۱، ص۳۱۳-۳۱۴.</ref> برخی نیز مانند سید عبدالاعلی سبزواری و سید تقی طباطبایی قمی معتقدند اگر بدون قصد جزئیت باشد، فقط رجحان دارد.<ref>سبزواری، مهذب الاحکام، دار التفسیر، ج۶، ص۲۱-۲۲؛ طباطبایی قمی، مبانی منهاج الصالحین، منشورات قلم الشرق، ج۴، ص۳۵۳.</ref>
 
فقیهان متأخر مانند سید عبدالهادی شیرازی، سید ابوالقاسم خویی، سید علی سیستانی و حسین وحید خراسانی بر این نظرند که شهادت ثالثه جزء اذان و اقامه نیست، ولی گفتن آن در اذان و اقامه مستحب است.<ref>مؤسسه سبطین، العروة الوثقی و التعلیقات علیها، ۱۴۳۰ق، ج۶، ص۴۶۸؛ خویی، منهاج الصالحین، مؤسسة الخوئی الاسلامیة، ج۱، ص۱۵۰؛ سیستانی، منهاج الصالحین، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۱۹۱؛ وحید خراسانی، منهاج الصالحین، مدرسه امام باقر(ع)، ج۲، ص۱۶۸.</ref>
 
سید محسن حکیم معتقد است شهادت ثالثه، به‌ویژه در دوران معاصر، از نشانه‌های ایمان و نماد تشیع است و از این جهت رجحان شرعی دارد؛ حتی گاهی در اذان و اقامه، نه با عنوان جزئیت، گفتن آن واجب می‌شود.<ref>حکیم، مستمسک العروة الوثقی، ۱۳۸۹ق، ج۵، ص۵۴۵.</ref> سید حسین طباطبایی قمی نیز گفتن آن را از باب تبرک جایز دانسته است.<ref>مؤسسه سبطین، العروة الوثقی و التعلیقات علیها، ۱۴۳۰ق، ج۶، ص۴۶۸.</ref> سلار دیلمی، از فقیهان قرن پنجم، گفتن شهادت ثالثه در تشهد نماز را نیز جایز شمرده است.<ref>سلار دیلمی، المراسم، ۱۴۱۴ق، ص۷۲-۷۳.</ref>
 
== انگیزه‌های افزودن شهادت ثالثه ==


=== جنبه شعاری و هویت‌بخشی ===
=== جنبه شعاری و هویت‌بخشی ===
شهادت ثالثه در اذان و اقامه، به دلیل جنبه‌های اعتقادی و اجتماعی‌اش اهمیت بالایی دارد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=بررسی فقهی شهادت ثالثه با تمرکز بر جنبه شعاری آن|سال=1397|نام=|نام خانوادگی=|ناشر=مجله فقه اهل بیت|صفحه=|مکان=قم}}</ref> این عبارت به عنوان یک شعار مذهبی، نقش هویت‌بخش برای جامعه شیعه ایفا کرده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=شهادت ثالثه از بدعت تا وجوب|سال=|نام=|نام خانوادگی=|ناشر=پرتال جامع علوم انسانی|صفحه=|مکان=تهران|پیوند=https://ensani.ir/fa/article/شهادت-ثالثه}}</ref> در طول تاریخ تشیع، هر زمان که شیعیان از تحت فشار خارج شدند، با شدت بدان اهتمام داشتند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تاریخ تشیع در ایران: از آغاز تا طلوع دولت صفوی|سال=1387|نام=رسول|نام خانوادگی=جعفریان|ناشر=نشر علم|صفحه=344|مکان=تهران}}</ref>
شهادت ثالثه در اذان و اقامه، به دلیل کارکرد اعتقادی و اجتماعی خود، همواره مورد توجه شیعیان بوده است. این عبارت به عنوان یک شعار مذهبی، نقش هویت‌بخش برای جامعه شیعه ایفا کرده و در دوره‌هایی که شیعیان از فشار کمتری برخوردار بودند، بر اظهار آن تأکید بیشتری می‌شد.<ref>«شهادت ثالثه از بدعت تا وجوب»، پرتال جامع علوم انسانی؛ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ۱۳۸۷ش، ص۳۴۴.</ref>


=== زمینه تاریخی و سیاسی ===
=== زمینه تاریخی و سیاسی ===
از لابلای تاریخ برمی‌آید که نقطه آغاز این شعار به عهد رسول خدا(ص) برمی‌گردد و گروهی از اصحاب پیامبر(ص) مثل سلمان و ابوذر در اذان و اقامه به آن مداومت داشتند و پیامبر(ص) نیز عمل آنها را تأیید نمود.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=بحار الانوار|سال=1403|نام=محمدباقر|نام خانوادگی=مجلسی|ناشر=موسسه الوفاء|جلد=81|صفحه=111|مکان=بیروت}}</ref> همچنین [[شیعه دوازده امامی]] در بغداد (۲۹۰–۳۵۶ هجری) به «أشهد أنّ علیاً ولی الله» اذان می‌دادند و در قرن هشتم در قَطیف با صدای بلند آن را در مأذنه‌ها بانگ زدند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=بانگ ولایت در اذان|سال=|نام=|نام خانوادگی=|ناشر=کتابخانه مدرسه فقاهت|جلد=1|صفحه=89|مکان=قم|پیوند=https://lib.eshia.ir/}}</ref>
بر پایه گزارش‌های تاریخی، در دوره‌هایی از تاریخ، شیعیان به گفتن شهادت ثالثه در اذان اهتمام داشته‌اند. در بغداد (۲۹۰–۳۵۶ هجری) شیعیان دوازده‌امامی با این عبارت اذان می‌گفتند و در قرن هشتم در قطیف آن را با صدای بلند در مأذنه‌ها اعلام می‌کردند.<ref>«بانگ ولایت در اذان»، کتابخانه مدرسه فقاهت.</ref>


در دوره صفویه، [[شاه اسماعیل صفوی]] فصل «شهادت ثالثه» را بر اذان افزود.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تاریخ تشیع در ایران: از آغاز تا طلوع دولت صفوی|سال=1387|نام=رسول|نام خانوادگی=جعفریان|ناشر=نشر علم|صفحه=345|مکان=تهران}}</ref> پژوهش‌ها نشان می‌دهد که صفویان برای هویت‌بخشی مذهبی به ایرانیان در مواجهه با امپراتوری عثمانی، کسب مشروعیت بیشتر، رقابت مذهبی با عثمانی و تسهیل فرایند تثبیت مذهب شیعه، بر افزودن شهادت ثالثه به اذان تأکید بسیار نشان دادند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=بررسی رویکرد صفویان در افزودن شهادت ثالثه به اذان|سال=1400|نام=علی‌اکبر|نام خانوادگی=کجباف|ناشر=نشریه شیعه‌شناسی|صفحه=|مکان=اصفهان|پیوند=https://shia.ir/}}</ref> افزوده شدن مجدد شهادت ثالثه به اذان در دوره صفویه به سبب پایبندی به آموزه‌های نبوی در عصر تشریع یا آموزه‌های شیعی در عصر حضور اهل بیت نبوده، بلکه متأثر از شرایط اجتماعی و فضای سیاسی جدید بر اذان افزوده شده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تاریخ تشیع در ایران: از آغاز تا طلوع دولت صفوی|سال=1387|نام=رسول|نام خانوادگی=جعفریان|ناشر=نشر علم|صفحه=346|مکان=تهران}}</ref>
در دوره صفویه، شاه اسماعیل صفوی دستور داد فصل «شهادت ثالثه» به اذان افزوده شود.<ref>جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ۱۳۸۷ش، ص۳۴۵.</ref> پژوهش‌ها نشان می‌دهد صفویان برای هویت‌بخشی مذهبی به ایرانیان در برابر امپراتوری عثمانی، کسب مشروعیت بیشتر، رقابت مذهبی با عثمانی و تسهیل تثبیت مذهب شیعه، بر افزودن شهادت ثالثه به اذان تأکید داشتند.<ref>کجباف، «بررسی رویکرد صفویان در افزودن شهادت ثالثه به اذان»، نشریه شیعه‌شناسی.</ref> افزوده شدن مجدد آن در این دوره، بیش از آنکه ریشه در آموزه‌های نبوی یا سیره اهل بیت(ع) داشته باشد، متأثر از شرایط اجتماعی و فضای سیاسی جدید بود.<ref>جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ۱۳۸۷ش، ص۳۴۶.</ref>


=== جنبه اعتقادی و کلامی ===
=== جنبه اعتقادی و کلامی ===
شهادت ثالثه ریشه در اعتقاد شیعه به ولایت و وصایت امام علی(ع) دارد. از دیدگاه قرآن، حضرت علی(ع) یکی از اولیای الهی است و آیه «إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلَاةَ وَیُؤْتُونَ الزَّکَاةَ وَهُمْ رَاکِعُونَ» (مائده: ۵۵) به ولایت او بر مسلمانان اشاره دارد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=المیزان فی تفسیر القرآن|سال=1417|نام=سید محمدحسین|نام خانوادگی=طباطبایی|ناشر=انتشارات جامعه مدرسین|جلد=6|صفحه=8|مکان=قم}}</ref> از آنجا که ولایت علی(ع) یکی از اصول اعتقادی شیعه است و این عبارت جزء اذان محسوب نمی‌شود، گفتن آن در کنار شهادت به رسالت پیامبر(ص) امری پسندیده تلقی شده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تفسیر نمونه|سال=1369|نام=ناصر|نام خانوادگی=مکارم شیرازی|ناشر=دار الکتب الاسلامیه|جلد=4|صفحه=425|مکان=تهران}}</ref>
شهادت ثالثه ریشه در اعتقاد شیعه به ولایت و وصایت امام علی(ع) دارد. از دیدگاه قرآن، حضرت علی(ع) از اولیای الهی است و آیه «إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلَاةَ وَیُؤْتُونَ الزَّکَاةَ وَهُمْ رَاکِعُونَ» (مائده: ۵۵) به ولایت او اشاره دارد.<ref>طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۶، ص۸.</ref> از آنجا که ولایت علی(ع) از اصول اعتقادی شیعه است و این عبارت جزء اذان محسوب نمی‌شود، گفتن آن در کنار شهادت به رسالت پیامبر(ص) امری پسندیده تلقی شده است.<ref>مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۶۹ش، ج۴، ص۴۲۵.</ref>


== نقدها ==
== نقدها ==
مهم‌ترین دلیل فقیهان برای نادرست بودن افزودن شهادت ثالثه به اذان، نبودن این عبارت در متون معتبری است که فصول اذان و اقامه در آنها به صراحت بیان شده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الاستبصار فیما اختلف من الاخبار|سال=1390|نام=شیخ طوسی|نام خانوادگی=ابوجعفر|ناشر=دار الکتب الاسلامیة|جلد=1|صفحه=305|مکان=تهران}}</ref> ایشان از آنجا که فصول اذان را توقیفی می‌دانند، نتیجه گرفته‌اند که افزودن عبارتی به فصول اذان، تشریع و بدعت است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=من لا یحضره الفقیه|سال=1413|نام=شیخ صدوق|نام خانوادگی=ابن بابویه|ناشر=مؤسسة النشر الاسلامی|جلد=1|صفحه=290|مکان=قم}}</ref> از این رو، تفکیک میان «جزئیت» و «استحباب» در این مسئله بسیار مهم است؛ هرکس به قصد اذان، شهادت ثالثه را بگوید مرتکب تشریع شده و هرکس به قصد ذکر امیرالمؤمنین(ع) بگوید مأجور خواهد بود.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=مستمسک العروة الوثقی|سال=1404|نام=سید محسن|نام خانوادگی=حکیم|ناشر=دار احیاء التراث العربی|جلد=5|صفحه=543|مکان=بیروت}}</ref>
مهم‌ترین اشکال بر افزودن شهادت ثالثه به اذان، نبودن این عبارت در متون معتبری است که فصول اذان و اقامه را به صراحت بیان کرده‌اند.<ref>طوسی، محمد بن حسن، الاستبصار، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۳۰۵.</ref> شیخ صدوق با توقیفی دانستن فصول اذان، نتیجه گرفته که افزودن عبارتی به آن، تشریع و بدعت است.<ref>ابن بابویه، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۲۹۰.</ref> از این رو، تفکیک میان «جزئیت» و «استحباب» در این مسئله بسیار مهم است؛ هر کس به قصد اذان، شهادت ثالثه را بگوید مرتکب تشریع شده و هر کس به قصد ذکر فضیلت امیرالمؤمنین(ع) بگوید مأجور خواهد بود.<ref>حکیم، مستمسک العروة الوثقی، ۱۴۰۴ق، ج۵، ص۵۴۳.</ref>


== منابع ==
== منابع ==
{{پانویس|۲}}
{{پانویس|۲}}


{{شاخه
{{شاخه
| شاخه اصلی =
| شاخه اصلی = فقه
| شاخه فرعی۱ =
| شاخه فرعی۱ = احکام فقهی
| شاخه فرعی۲ =
| شاخه فرعی۲ = عبادت
| شاخه فرعی۳ = نماز
| شاخه فرعی۴ = احکام نماز
}}
}}


{{ارزیابی
{{ارزیابی
| شناسه = شد
| شناسه = شد
| عکس = شد
| عکس = شد
| درگاه = شد
| درگاه = شد
| ادبیات = شد
| ادبیات = شد
| پیوند = شد
| پیوند = شد
| ناوبری = شد
| ناوبری = شد
| تغییرمسیر = شد
| تغییرمسیر = شد
| ارجاعات = شد
| ارجاعات = شد
| ارزیابی کمی = شد
| ارزیابی کمی = شد
| ارزیابی کیفی = شد
| ارزیابی کیفی = شد
| اولویت = ج
| اولویت = ج
| کیفیت = خوب
| کیفیت = خوب
}}
}}


{{پایان متن}}
{{پایان متن}}

نسخهٔ کنونی تا ‏۲۲ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۰۶:۰۶


سؤال
اگر «اشهد ان علی ولی الله» در زمان پیامبر اسلام در اذان نبود، چرا شیعیان این عبارت را به اذان خود اضافه کردند؟


مناره مسجد اعظم قم

عبارت «أشهد أن علیاً ولی الله» (گواهی به ولایت امام علی(ع)) که به «شهادت ثالثه» شناخته می‌شود، از سوی بسیاری از شیعیان پس از شهادت به توحید و رسالت پیامبر(ص) در اذان و اقامه بر زبان آورده می‌شود. دیدگاه مشهور فقهای امامیه آن است که این عبارت جزئی از اذان و اقامه نیست و گفتن آن به قصد جزئیت، بدعت و حرام شمرده شده است؛ اما ذکر آن به قصد استحباب و تبرک جایز دانسته شده است. افزودن این عبارت به اذان در طول تاریخ، بیش از آنکه ریشه در متون دینی داشته باشد، متأثر از انگیزه‌های اعتقادی، هویتی و شرایط سیاسی-اجتماعی بوده است.

مفهوم‌شناسی

شهادت ثالثه اصطلاحی فقهی است که به گواهی‌دادن به ولایت امام علی(ع) پس از شهادتین (توحید و نبوت) اشاره دارد و با عباراتی مانند «أشهد أن علیاً ولی الله»، «أشهد أن علیاً حجة الله» و «أشهد أن علیاً امیرالمؤمنین حقاً» ادا می‌شود.[۱] برخی فقیهان همچون سید محسن حکیم و سید تقی طباطبایی قمی آن را نماد تشیع و از نشانه‌های ایمان دانسته‌اند.[۲] در برخی روایات شیعه، محتوای آن مورد تأیید قرار گرفته است؛ برای نمونه طبرسی در «الاحتجاج» از امام صادق(ع) نقل کرده که پس از گفتن «لا إله إلا الله» و «محمد رسول الله»، بلافاصله «علی امیرالمؤمنین» گفته شود.[۳]

حکم فقهی

بنابر نظر مشهور فقهای امامیه، شهادت ثالثه جزء اذان و اقامه نیست.[۴] به گزارش صاحب مدارک و سید محسن حکیم، میان فقیهانی که به بحث درباره این مسئله پرداخته‌اند، اختلافی در این باره وجود ندارد.[۵] صاحب جواهر نیز اجماع فقهای شیعه را بر عدم جزئیت نقل کرده است.[۶]

عالمانی مانند شیخ صدوق و شهید ثانی، افزودن آن به اذان و اقامه را بدعت و روایات مربوط را جعلی دانسته‌اند.[۷] شهید ثانی همچنین گفته است افزودن آن به قصد جزئیت، هرچند موجب بطلان نماز نمی‌شود، عملی معصیت‌آمیز است.[۸] شیخ طوسی روایات مربوط به شهادت ثالثه در اذان را نادر خوانده و گفته است کسی که آن را در اذان بگوید خطا کرده و فضیلتی نیز برای اذان محسوب نمی‌شود.[۹] فیض کاشانی نیز به کراهت گفتن آن در اذان و اقامه قائل شده و اعتقاد به جزئیت شرعی آن را حرام دانسته است.[۱۰]

در مقابل، علامه مجلسی با توجه به برخی روایات، احتمال داده که شهادت ثالثه جزء مستحبی اذان و اقامه باشد.[۱۱] فقیهانی مانند آقا رضا همدانی گفتن آن را در صورتی که به قصد جزئیت نباشد، جایز دانسته‌اند.[۱۲] برخی نیز مانند سید عبدالاعلی سبزواری و سید تقی طباطبایی قمی معتقدند اگر بدون قصد جزئیت باشد، فقط رجحان دارد.[۱۳]

فقیهان متأخر مانند سید عبدالهادی شیرازی، سید ابوالقاسم خویی، سید علی سیستانی و حسین وحید خراسانی بر این نظرند که شهادت ثالثه جزء اذان و اقامه نیست، ولی گفتن آن در اذان و اقامه مستحب است.[۱۴]

سید محسن حکیم معتقد است شهادت ثالثه، به‌ویژه در دوران معاصر، از نشانه‌های ایمان و نماد تشیع است و از این جهت رجحان شرعی دارد؛ حتی گاهی در اذان و اقامه، نه با عنوان جزئیت، گفتن آن واجب می‌شود.[۱۵] سید حسین طباطبایی قمی نیز گفتن آن را از باب تبرک جایز دانسته است.[۱۶] سلار دیلمی، از فقیهان قرن پنجم، گفتن شهادت ثالثه در تشهد نماز را نیز جایز شمرده است.[۱۷]

انگیزه‌های افزودن شهادت ثالثه

جنبه شعاری و هویت‌بخشی

شهادت ثالثه در اذان و اقامه، به دلیل کارکرد اعتقادی و اجتماعی خود، همواره مورد توجه شیعیان بوده است. این عبارت به عنوان یک شعار مذهبی، نقش هویت‌بخش برای جامعه شیعه ایفا کرده و در دوره‌هایی که شیعیان از فشار کمتری برخوردار بودند، بر اظهار آن تأکید بیشتری می‌شد.[۱۸]

زمینه تاریخی و سیاسی

بر پایه گزارش‌های تاریخی، در دوره‌هایی از تاریخ، شیعیان به گفتن شهادت ثالثه در اذان اهتمام داشته‌اند. در بغداد (۲۹۰–۳۵۶ هجری) شیعیان دوازده‌امامی با این عبارت اذان می‌گفتند و در قرن هشتم در قطیف آن را با صدای بلند در مأذنه‌ها اعلام می‌کردند.[۱۹]

در دوره صفویه، شاه اسماعیل صفوی دستور داد فصل «شهادت ثالثه» به اذان افزوده شود.[۲۰] پژوهش‌ها نشان می‌دهد صفویان برای هویت‌بخشی مذهبی به ایرانیان در برابر امپراتوری عثمانی، کسب مشروعیت بیشتر، رقابت مذهبی با عثمانی و تسهیل تثبیت مذهب شیعه، بر افزودن شهادت ثالثه به اذان تأکید داشتند.[۲۱] افزوده شدن مجدد آن در این دوره، بیش از آنکه ریشه در آموزه‌های نبوی یا سیره اهل بیت(ع) داشته باشد، متأثر از شرایط اجتماعی و فضای سیاسی جدید بود.[۲۲]

جنبه اعتقادی و کلامی

شهادت ثالثه ریشه در اعتقاد شیعه به ولایت و وصایت امام علی(ع) دارد. از دیدگاه قرآن، حضرت علی(ع) از اولیای الهی است و آیه «إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلَاةَ وَیُؤْتُونَ الزَّکَاةَ وَهُمْ رَاکِعُونَ» (مائده: ۵۵) به ولایت او اشاره دارد.[۲۳] از آنجا که ولایت علی(ع) از اصول اعتقادی شیعه است و این عبارت جزء اذان محسوب نمی‌شود، گفتن آن در کنار شهادت به رسالت پیامبر(ص) امری پسندیده تلقی شده است.[۲۴]

نقدها

مهم‌ترین اشکال بر افزودن شهادت ثالثه به اذان، نبودن این عبارت در متون معتبری است که فصول اذان و اقامه را به صراحت بیان کرده‌اند.[۲۵] شیخ صدوق با توقیفی دانستن فصول اذان، نتیجه گرفته که افزودن عبارتی به آن، تشریع و بدعت است.[۲۶] از این رو، تفکیک میان «جزئیت» و «استحباب» در این مسئله بسیار مهم است؛ هر کس به قصد اذان، شهادت ثالثه را بگوید مرتکب تشریع شده و هر کس به قصد ذکر فضیلت امیرالمؤمنین(ع) بگوید مأجور خواهد بود.[۲۷]

منابع

  1. ↑ حسینی میلانی، الشهادة بالولایة فی الاذان، ۱۴۲۱ق، ص۱۲.
  2. ↑ حکیم، مستمسک العروة الوثقی، ۱۳۸۹ق، ج۵، ص۵۴۵؛ مؤسسه سبطین، العروة الوثقی و التعلیقات علیها، ۱۴۳۰ق، ج۶، ص۴۶۸.
  3. ↑ طبرسی، الاحتجاج، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۱۵۸.
  4. ↑ حب‌الله، «التعلیقة علی منهاج الصالحین (الاذان و الاقامة)»، الموقع الرسمی لحیدر حب الله.
  5. ↑ موسوی عاملی، مدارک الاحکام، مؤسسه آل البیت(ع)، ج۳، ص۲۷۹؛ حکیم، مستمسک العروة الوثقی، ۱۳۸۹ق، ج۵، ص۵۴۴.
  6. ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۳ش، ج۹، ص۸۷.
  7. ↑ ابن بابویه، من لایحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۲۹۰؛ شهید ثانی، روض الجنان، ۱۴۲۲ق، ج۲، ص۱۸۶.
  8. ↑ شهید ثانی، الروضة البهیة، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۲۴۰.
  9. ↑ طوسی، محمد بن حسن، النهایة، ۱۴۰۰ق، ص۶۹؛ همو، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ج۱، ص۹۹.
  10. ↑ فیض کاشانی، مفاتیح الشرایع، ۱۴۰۱ق، ج۱، ص۱۱۸.
  11. ↑ علامه مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۸۱، ص۱۱۱.
  12. ↑ همدانی، مصباح الفقیه، ۱۴۲۴ق، ج۱۱، ص۳۱۳-۳۱۴.
  13. ↑ سبزواری، مهذب الاحکام، دار التفسیر، ج۶، ص۲۱-۲۲؛ طباطبایی قمی، مبانی منهاج الصالحین، منشورات قلم الشرق، ج۴، ص۳۵۳.
  14. ↑ مؤسسه سبطین، العروة الوثقی و التعلیقات علیها، ۱۴۳۰ق، ج۶، ص۴۶۸؛ خویی، منهاج الصالحین، مؤسسة الخوئی الاسلامیة، ج۱، ص۱۵۰؛ سیستانی، منهاج الصالحین، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۱۹۱؛ وحید خراسانی، منهاج الصالحین، مدرسه امام باقر(ع)، ج۲، ص۱۶۸.
  15. ↑ حکیم، مستمسک العروة الوثقی، ۱۳۸۹ق، ج۵، ص۵۴۵.
  16. ↑ مؤسسه سبطین، العروة الوثقی و التعلیقات علیها، ۱۴۳۰ق، ج۶، ص۴۶۸.
  17. ↑ سلار دیلمی، المراسم، ۱۴۱۴ق، ص۷۲-۷۳.
  18. ↑ «شهادت ثالثه از بدعت تا وجوب»، پرتال جامع علوم انسانی؛ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ۱۳۸۷ش، ص۳۴۴.
  19. ↑ «بانگ ولایت در اذان»، کتابخانه مدرسه فقاهت.
  20. ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ۱۳۸۷ش، ص۳۴۵.
  21. ↑ کجباف، «بررسی رویکرد صفویان در افزودن شهادت ثالثه به اذان»، نشریه شیعه‌شناسی.
  22. ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ۱۳۸۷ش، ص۳۴۶.
  23. ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۶، ص۸.
  24. ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۶۹ش، ج۴، ص۴۲۵.
  25. ↑ طوسی، محمد بن حسن، الاستبصار، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۳۰۵.
  26. ↑ ابن بابویه، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۲۹۰.
  27. ↑ حکیم، مستمسک العروة الوثقی، ۱۴۰۴ق، ج۵، ص۵۴۳.