پرش به محتوا

طی‌الارض


سؤال
طی‌الارض به چه معناست و چه نمونه‌هایی از آن در قرآن و روایات اهل بیت(ع) ذکر شده است؟
حضرت سلیمان، ملکه سبأ و آصف بن برخیا در نگاره‌ای از شاهنامه ویندزور


درگاه‌ها


طیّ الارض نوعی کرامت است و به معنای پیمودن مسافتی طولانی در زمانی کوتاه می‌باشد. در دانش عرفان، از آن به نوعی دورنوردی تعبیر شده است که در آن شخص بدون حرکت فیزیکی و صرفاً با اراده خویش از جایی به جای دیگر منتقل می‌شود. در نخستین آیه سوره اسراء به سیر شبانه پیامبر(ص) از مسجد الحرام به مسجد الاقصی اشاره شده است که مسلمانان آن را از مصادیق طیّ الارض برای آن حضرت می‌دانند. همچنین در سوره نمل، جابه‌جایی تخت ملکه سبا از سرزمین سبا به فلسطین در مدتی کمتر از یک چشم‌به‌هم‌زدن گزارش شده است. در منابع روایی شیعه، روایاتی درباره توانایی طیّ الارض برای امامان شیعه نقل شده است. ابن عربی، بنیان‌گذار عرفان نظری، بر این باور است که در طیّ الارض شخص خود را در مبدأ نابود کرده و در مقصد دوباره ایجاد می‌نماید.

مفهوم‌شناسی

راغب اصفهانی واژه «طی» را به معنای «درنوردیدن و پیچیدن» دانسته است.[۱] در لغت‌نامه دهخدا، طی‌الارض از جمله کرامات شمرده شده و توضیح داده شده که در این حالت، به جای آنکه شخص گام بردارد، زمین در زیر پای او به سرعت درنوردیده می‌شود و وی در زمانی اندک به مقصد خود، هرچند دور باشد، می‌رسد.[۲] برخی دیگر نیز اظهار داشته‌اند که طی‌الارض گونه‌ای دورنوردی است که در آن فرد با تکیه بر اراده خویش و بدون هیچ حرکت فیزیکی، از جایی به جای دیگر منتقل می‌شود.[۳]

ابن‌عربی درباره ماهیت و چگونگی طی‌الارض، نظریه «اعدام و ایجاد» را مطرح ساخته است. بر اساس این دیدگاه، شخص در طی‌الارض، وجود خود را در مبدأ از میان برده و سپس در مقصد، مجدداً به وجود می‌آورد.[۴]

طی‌الارض در قرآن

اگرچه ترکیب «طیّ الارض» به شکلی که امروزه در میان مسلمانان رایج است، در قرآن به کار نرفته است، اما ریشه واژه «طی» (به معنای درنوردیدن و پیچیدن) در آیاتی از قرآن کریم آمده است؛ از جمله در آیه ۱۰۴ سوره انبیاء: «یَوْمَ نَطْوِی السَّمَاءَ کَطَیِّ السِّجِلِّ لِلْکُتُبِ» و آیه ۶۷ سوره زمر: «وَالسَّمَاوَاتُ مَطْوِیَّاتٌ بِیَمِینِهِ».[۵] همچنین در قرآن به مفهوم جابه‌جایی سریع از جایی به جای دیگر اشاره‌هایی وجود دارد. از جمله در آیه نخست سوره اسراء، از سیر شبانه پیامبر(ص) از مسجدالحرام به مسجدالاقصی سخن گفته شده است. مسلمانان بر این باورند که این سفر و همچنین بازگشت از آن، بیش از یک شب به طول نیانجامیده است؛[۶][۷] چنان‌که از امام صادق(ع) نقل شده که پیامبر(ص) نماز عشاء و نماز صبح را در مکه به جای آورد.[۸]

در سوره نمل، از جابه‌جایی تخت ملکه سبا از سرزمین سبا به فلسطین در مدتی کمتر از یک چشم‌به‌هم‌زدن گزارش شده است: «قَالَ الَّذِی عِندَهُ عِلْمٌ مِّنَ الْکِتَابِ أَنَا آتِیکَ بِهِ قَبْلَ أَن یَرْتَدَّ إِلَیْکَ طَرْفُکَ».[۹]

برخی ریشه این مفهوم را در همین داستان قرآنی می‌دانند و طی‌الارض روی‌داده در آن را به آصف بن برخیا، وزیر حضرت سلیمان نسبت می‌دهند.[۱۰] در حدیثی از امام صادق(ع) انتقال تخت ملکه سبا توسط آصف، به عنوان مصداقی از طی‌الارض معرفی شده است.[۱۱][۱۲][یادداشت ۱]

[یادداشت ۲]

طی‌الارض در سیره امامان

در جوامع روایی شیعه نظیر بحارالانوار و اصول کافی، روایاتی درباره توانایی طی‌الارض برای امامان معصوم به ویژه امام علی(ع) و امام مهدی(عج) نقل شده است.[۱۳][۱۴][۱۵] افزون بر این، در کتاب «بصائر الدرجات» نوشته محمد بن حسن صفار قمی، دو باب مستقل به این موضوع اختصاص یافته است: «باب ما أعطی الأئمة من القدرة أن یسیروا فی الأرض» و «باب فی الأئمة أنهم یسیرون فی الأرض من شاءوا من أصحابهم بالقدرة التی أعطاهم الله».[۱۶]

از امام صادق(ع) روایت شده که فرمود: «کَیْفَ یُنْکِرُونَ قَوْلَ أَمِیرِالْمُؤْمِنِینَ(ع) حَیْثُ قَالَ: لَوْ شِئْتُ لَضَرَبْتُ بِهَذِهِ الْقَدَمِ سَطْحَ الْمُعَاوِیَةِ بِالشَّامِ فَأُزِیلُهُ عَنْ سَرِیرِهِ، وَ لَا یُنْکِرُونَ مَا أَعْطَی اللَّهُ آصِفَ بْنَ بَرْخِیَا حَیْثُ أَتَی بِعَرْشِ بِلْقِیسَ إِلَی سُلَیْمَانَ(ع)»؛ چگونه گفتار امیرالمؤمنین(ع) را انکار می‌کنند که فرمود «اگر بخواهم با همین پا بر سینه معاویه در شام می‌کوبم و او را از تختش به زیر می‌افکنم»، اما کار آصف بن برخیا را که تخت بلقیس را برای سلیمان آورد، نمی‌پذیرند؟[۱۷]

در روایتی دیگر از امام صادق(ع) درباره قدرت امامان بر طی‌الارض آمده است که زمین برای آنان درنوردیده می‌شود و می‌توانند در لحظه‌ای از مکانی به مکان دیگر بروند.[۱۸] همچنین در روایات متعدد دیگری که در ابواب مختلف بحارالانوار و کافی نقل شده، نمونه‌هایی از این توانایی برای اهل بیت(ع) گزارش شده است.[۱۹]

طی‌الارض حضرت مهدی(عج) و همراهان او

در روایات مربوط به امام مهدی(عج)، از توانایی طی‌الارض برای آن حضرت و یارانش سخن گفته شده است، هرچند کیفیت آن برای ما روشن نیست. در حدیثی از امام رضا(ع) که به معرفی امام زمان(عج) پرداخته، آمده است: «هُوَ الَّذِی تَطْوِی لَهُ الْأَرْضُ»؛ او کسی است که زمین برایش درنوردیده می‌شود.[۲۰]

امام صادق(ع) نیز درباره طی‌الارض یاران امام مهدی(عج) فرموده است: «فَیَصِیرُ إِلَیْهِ شِیعَتُهُ مِنْ أَطْرَافِ الْأَرْضِ، تُطْوَی لَهُمُ الْأَرْضُ حَتَّی یُبَایِعُوهُ»؛ پس شیعیان او از گوشه‌وکنار زمین به سویش گرد می‌آیند و زمین برای آنان در هم پیچیده می‌شود تا اینکه با او بیعت کنند.[۲۱] مضمون مشابهی درباره طی‌الارض یاران امام زمان(عج) در منابع روایی دیگر نیز نقل شده است؛ از جمله در بحارالانوار و کمال الدین، روایاتی که بر گرد آمدن اصحاب امام از نقاط مختلف زمین با طی‌الارض دلالت دارند.[۲۲]

منابع

  1. ↑ راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن، بیروت، دار القلم، ۱۴۱۲ق، ماده «طوی».
  2. ↑ دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۳ش، ذیل واژه «طی‌الارض».
  3. ↑ حسینی طهرانی، سید محمدحسین، مهرتابان، قم، باقرالعلوم، ۱۴۲۶ق، ص۸۳.
  4. ↑ غزالی، محمد، عرفان و تصوف، ص۱۴۵-۱۴۶.
  5. ↑ راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن، بیروت، دار القلم، ۱۴۱۲ق، ماده «طوی».
  6. ↑ طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش، ج۶، ص۶۱۲.
  7. ↑ مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۰۳ق، ج۱۸، ص۲۸۹.
  8. ↑ عیاشی، محمد بن مسعود، التفسیر، ۱۴۲۱ق، ج۳، ص۳۴.
  9. ↑ قرآن کریم، سوره نمل، آیه ۴۰.
  10. ↑ رازی، محمد بن عمر (فخر رازی)، تفسیر کبیر (مفاتیح الغیب)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۱۰ق، ج۲۴، ص۵۵۶.
  11. ↑ مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۰۳ق، ج۱۴، ص۱۱۰.
  12. ↑ مولوی‌نیا، محمدجواد، تاریخ انبیا، ۱۳۸۴ش، ص۲۶۸.
  13. ↑ مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۰۳ق، ج۵۵، ص۲۲۱.
  14. ↑ کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، قم، دار الحدیث، ۱۴۲۹ق، ج۲، ص۴۱۳.
  15. ↑ مجلسی، محمدباقر، مرآة العقول، قم، ج۶، ص۱۱۸.
  16. ↑ صفار قمی، محمد بن حسن، بصائر الدرجات، قم، مکتبة آیةالله المرعشی، باب ۱۲ و ۱۳.
  17. ↑ مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۰۳ق، ج۲۷، ص۲۵ و ۲۸.
  18. ↑ صفار قمی، محمد بن حسن، بصائر الدرجات، قم، مکتبة آیةالله المرعشی، باب ۱۲.
  19. ↑ کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، قم، دار الحدیث، ۱۴۲۹ق، ج۲، ص۴۱۳؛ مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۰۳ق، ج۵۵، ص۲۲۱.
  20. ↑ صدوق، محمد بن علی، کمال الدین و تمام النعمة، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۰۵ق، ج۲، ص۳۷۱.
  21. ↑ فتال نیشابوری، محمد بن حسن، روضة الواعظین، قم، دلیل ما، ۱۴۲۳ق، ص۲۶۳.
  22. ↑ مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۰۳ق، ج۵۲، ص۳۴۵؛ صدوق، محمد بن علی، کمال الدین و تمام النعمة، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۰۵ق، ج۲، ص۳۷۱.
  1. ↑ مازادَ صاحبُ سلیمان علی أن قال بإصبعه هکذا، فإذا هو قد جاء بعرش صاحبة سبأ، فقال له حمران: کیف هذا أصلحک الله؟ فقال: إن أبی کان یقول: إن الأرض طویت له إذا أراد طواها. (مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۱۴، ص۱۱۰)
  2. ↑ علامه طهرانی به نقل از علامه طباطبایی، حقیقت طی‌الارض را این می‌داند که انسان با اراده الهی و ملکوتی که از آن بهره‌مند است، بتواند خود را در مکان اول از میان بردارد و در مکان دوم احضار و ایجاد کند. (حسینی طهرانی، مهرتابان، ۱۴۲۶ق، ص۳۷۷-۳۷۹)