پرش به محتوا

مذهب قاتلان امام حسین

نسخهٔ تاریخ ‏۲۲ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۰۶:۲۳ توسط عمار شاهرودی (بحث | مشارکت‌ها)
(تفاوت) → نسخهٔ قدیمی‌تر | نمایش نسخهٔ فعلی (تفاوت) | نسخهٔ جدیدتر ← (تفاوت)


سؤال
آیا دشمنان و قاتلان امام حسین(ع) از شیعیان اهل بیت(ع) بودند؟


صحنه‌ای از واقعه کربلا و رویارویی سپاه امام حسین(ع) با نیروهای عمر بن سعد
درگاه‌ها


این ادعا که «قاتلان امام حسین(ع) شیعیان بودند» به صورت مطلق درست نیست و در آن، میان «شیعه» به معنای اعتقادی و «پیرو سیاسی» خلط شده است. در صدر اسلام، «شیعه» به کسانی گفته می‌شد که امام علی(ع) و فرزندان معصوم او را جانشینان الهی پیامبر(ص) می‌دانستند؛ بنابراین شیعه در آن دوره نیز یک جریان اعتقادی شناخته‌شده بود، نه صرفاً یک برچسب سیاسی. در مقابل، بیشتر قاتلان امام حسین(ع) از نیروهای وابسته به حکومت اموی و در تقسیم‌بندی تاریخی، از جریان سنیِ حاکم (سنی اموی) بودند، نه از شیعیان امامیه. با این حال، کوفه شهری با ترکیب جمعیتی مختلط بود و در آن هم شیعیان واقعی حضور داشتند و هم افراد فرصت‌طلب و وابسته به قدرت اموی. خود امام حسین(ع) دشمنان خویش را «شیعیان آل ابی‌سفیان» خواند، نه شیعیان اهل بیت(ع).

مفهوم «شیعه» در صدر اسلام

واژه «شیعه» از همان سده نخست هجری برای پیروان امام علی(ع) به کار می‌رفت؛ یعنی کسانی که آن حضرت را امام و جانشین بر حق پیامبر(ص) می‌دانستند. این معنا در آثار کلامی و فرقه‌شناسی اسلامی ثبت شده است.[۱] البته باید توجه داشت که در آن دوره، تشیع بیشتر در قالب اعتقاد به امامت و جانشینی الهی امام علی(ع) و فرزندان او شناخته می‌شد و هنوز به صورت یک مکتب فقهی مدون امروزی درنیامده بود؛ اما اصل اعتقاد به امامت معصومین وجود داشت.[۲]

ترکیب سپاه دشمن

امویان و پیروان‌شان

نیروهایی که در کربلا در برابر امام حسین(ع) قرار گرفتند، از اقشار مختلف تشکیل شده بودند: فرماندهان اموی، کارگزاران حکومت، قبایل وابسته به دستگاه خلافت و افراد فرصت‌طلبی که برای حفظ موقعیت خود به سپاه عمر بن سعد پیوستند. این سپاه در چارچوب خلافت اموی و با پشتیبانی ابن زیاد و یزید سازمان یافته بود و در تقسیم‌بندی تاریخی، به جریان سنیِ حاکم (سنی اموی) وابستگی داشت، نه به تشیع امامیه.[۳][۴]

نامه‌نویسان کوفه

برخی از بزرگان کوفه به امام حسین(ع) نامه نوشتند و او را به کوفه دعوت کردند، اما بعداً پیمان خود را شکستند. این افراد از سران قبایل و متنفذان محلی بودند و لزوماً از شیعیان اعتقادی به شمار نمی‌آمدند. منابع تاریخی نام برخی از آنان را ثبت کرده‌اند؛ مانند شبث بن ربعی، محمد بن عمیر بن عطار، حجار بن ابجر، یزید بن حارث و عزرة بن قیس.[۵] پیمان‌شکنی آنان، نشان‌دهنده فضای سیاسی متزلزل کوفه و فشار حکومت ابن زیاد است و دلیلی بر شیعه بودن‌شان به معنای امروزین وجود ندارد.

حضور شیعیان واقعی در کوفه

برخلاف ادعای برخی که می‌گویند در کوفه شیعه واقعی وجود نداشت، منابع تاریخی حضور شیعیان وفادار به امام حسین(ع) را ثبت کرده‌اند. افرادی مانند حبیب بن مظاهر، مسلم بن عوسجه و دیگر یاران کوفی امام، از شیعیان واقعی بودند و در کربلا در رکاب آن حضرت به شهادت رسیدند.[۶] بنابراین، نمی‌توان گفت همه کوفیان یا همه کسانی که در سپاه دشمن بودند، شیعه واقعی بودند.

تعبیر امام حسین(ع): «شیعیان آل ابی‌سفیان»

امام حسین(ع) در روز عاشورا خطاب به سپاه دشمن فرمود: «وَیحَکُم یا شِیعَةَ آلِ أَبِی سُفْیانَ إِنْ لَمْ یَکُنْ لَکُمْ دِینٌ وَ کُنْتُمْ لَا تَخَافُونَ الْمَعَادَ فَکُونُوا أَحْرَاراً فِی دُنْیَاکُمْ وَ ارْجِعُوا إِلَی أَحْسَابِکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْرَاباً»؛ وای بر شما ای پیروان آل ابی‌سفیان! اگر دین ندارید و از روز قیامت نمی‌ترسید، در دنیای خود آزاده باشید و به اصل و نسب خود بازگردید.[۷] این تعبیر به روشنی نشان می‌دهد که امام(ع) دشمنان خود را پیرو خاندان ابوسفیان می‌دانست، نه پیرو اهل بیت(ع).[۸]

قاتلان از صحابه

برخی از منابع رجالی اهل سنت، شماری از قاتلان و همراهان سپاه دشمن را در شمار صحابه آورده‌اند؛ برای نمونه عبدالرحمن بن ابی‌سبرة جعفی در «الاستیعاب» از صحابه شمرده شده[۹] و عزرة بن قیس احمسی در «الاصابة» در شمار صحابه ذکر شده است.[۱۰] این گزارش‌ها نیز نشان می‌دهد که این افراد از جریان صحابه و سنی اموی بودند، نه از شیعیان امامیه.

جنایات سپاه دشمن

جنایاتی که در کربلا رخ داد، با رفتار شیعیان واقعی اهل بیت(ع) سازگار نیست. منابع تاریخی گزارش کرده‌اند که سپاه عمر بن سعد، خیمه‌های امام حسین(ع) را آتش زد و حتی به زنان و کودکان نیز رحم نکرد.[۱۱] همچنین گزارش شده است که ده نفر با اسب بر بدن مطهر امام حسین(ع) تاختند و این کار از سوی سپاه دشمن انجام شد.[۱۲] این اعمال، نه از شیعیان اعتقادی به اهل بیت(ع)، بلکه از سوی نیروهای وابسته به حکومت اموی سر زد.

  1. ↑ نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعة، بیروت، دار الأضواء، ص۱۷.
  2. ↑ مفید، محمد بن محمد، اوائل المقالات، قم، کنگره جهانی شیخ مفید، ص۳۵.
  3. ↑ طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک، بیروت، دار التراث، ۱۳۸۷ق، ج۵، ص۵۰۴.
  4. ↑ بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، بیروت، دار الفکر، ج۳، ص۱۸۷.
  5. ↑ بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، بیروت، دار الفکر، ج۳، ص۱۵۸.
  6. ↑ طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک، بیروت، دار التراث، ۱۳۸۷ق، ج۵، ص۴۲۳.
  7. ↑ مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق، ج۴۵، ص۵۱.
  8. ↑ طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج، تهران، دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۸۱ش، ج۲، ص۹۸.
  9. ↑ ابن عبدالبر، یوسف بن عبدالله، الاستیعاب، بیروت، دار الجیل، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۸۳۴.
  10. ↑ ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، الاصابة فی تمییز الصحابة، بیروت، دار الکتب العلمیة، ج۵، ص۹۷.
  11. ↑ ابن اثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر، ۱۳۸۵ق، ج۴، ص۶۹-۷۰.
  12. ↑ ابن طاووس، سید علی بن موسی، اللهوف علی قتلی الطفوف، قم، دار الأسوة، ۱۴۱۴ق، ص۱۸۲.