پرش به محتوا

قصاص نشدن قاتل غیرمسلمان

از ویکی پاسخ


سؤال
چرا در فقه شیعه قاتل غیرمسلمان، اگر از مسلمانان قصاص نمی‌شود؟


نسخه‌ای از «تذکرة الفقهاء» علامه حلی

بر اساس نظر مشهور فقهای امامیه، مسلمانی که مرتکب قتل غیرمسلمان شود، در برابر او قصاص نمی‌شود؛ اما اگر مقتول از کافرانی باشد که در پناه حکومت اسلامی یا در پیمان با مسلمانان قرار دارد (ذمی یا معاهد)، قاتل به پرداخت دیه محکوم می‌گردد. گروهی از فقیهان، از جمله شیخ طوسی و برخی فقهای معاصر، آن را نپذیرفته و به قصاص مسلمان در برابر غیرمسلمان قائل شده‌اند. در دوره معاصر، این حکم از حیث ناسازگاری با اصل تساوی انسان‌ها و موازین حقوق بین‌الملل مورد نقد قرار گرفته است.

مفهوم‌شناسی

قصاص در اصطلاح فقهی، مجازات جنایت عمدی بر نفس، عضو یا منفعت است که به صورت مقابله به مثل بر مجرم اعمال می‌شود.[۱] غیرمسلمان در فقه اسلامی به کسانی گفته می‌شود که پیرو دین اسلام نیستند و به سه دسته کلی تقسیم می‌شوند: کافر ذمی (اهل کتاب و پیروان ادیان شناخته‌شده که در پناه حکومت اسلامی قرار دارند)، کافر معاهد (کسی که با مسلمانان پیمان عدم تعرض دارد) و کافر حربی (کسی که در حالت جنگ با مسلمانان است).[۲]

حکم مشهور

نظر مشهور فقهای شیعه آن است که مسلمان در برابر قتل غیرمسلمان قصاص نمی‌شود؛ اما در برابر قتل غیرمسلمانی که در پناه اسلام است (ذمی یا معاهد)، به پرداخت دیه محکوم می‌گردد.[۳][۴][۵] در مقابل، برخی فقیهان متقدم و متأخر این حکم را نپذیرفته و قائل به قصاص مسلمان در برابر غیرمسلمان شده‌اند.[۶][۷]

فروض مختلف

کافر ذمی: اگر مسلمانی کافر ذمی را بکشد، قصاص نمی‌شود، اما دیه بر عهده اوست.[۸] مقدار دیه کافر ذمی در منابع فقهی مورد اختلاف است؛ برخی آن را به اندازه دیه مسلمان و برخی کمتر دانسته‌اند.[۹]

کافر معاهد: اگر کافری با مسلمانان پیمان عدم تعرض داشته باشد (معاهد)، قتل او توسط مسلمان موجب دیه است، اما قصاص ندارد.[۱۰]

کافر حربی: کافر حربی که در حالت جنگ با مسلمانان است، خونش هدر است و قتل او قصاص و دیه ندارد.[۱۱]

دیدگاه مخالف

برخی فقیهان، از جمله شیخ طوسی در «الخلاف»، و برخی فقهای معاصر مانند حسینعلی منتظری، قتل مسلمان در برابر غیرمسلمان ذمی را موجب قصاص دانسته‌اند.[۱۲][۱۳] ابن ادریس حلی نیز در «السرائر» اجماع مورد ادعا بر عدم قصاص را نپذیرفته است.[۱۴]

مستندات حکم مشهور

مهم‌ترین مستندات حکم مشهور، علاوه بر شهرت فتوایی، روایاتی است که در ابواب قصاص نفس نقل شده است. مضمون این روایات آن است که «مسلمان در برابر کافر کشته نمی‌شود» (لا یُقتل مسلم بکافر).[۱۵][۱۶]

حکمت و مبانی

برای حکم عدم قصاص مسلمان در برابر غیرمسلمان، توجیهاتی در منابع فقهی و تفسیری ذکر شده است:

برتری اسلام

برخی فقیهان، برتری دین اسلام بر سایر ادیان را مبنای این حکم دانسته‌اند. بر اساس این دیدگاه، مسلمان از حیث اعتقادی بر غیرمسلمان برتری دارد و این برتری موجب می‌شود مسلمان در برابر غیرمسلمان قصاص نشود.[۱۷]

آیه نفی سبیل

برخی مفسران با استناد به آیه «وَلَنْ یَجْعَلَ اللَّهُ لِلْکَافِرِینَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلًا» (نساء: ۱۴۱) گفته‌اند خداوند برای کافران بر مؤمنان راهی قرار نداده است؛ بنابراین سلطه کافر بر مسلمان از طریق قصاص، خلاف این آیه است.[۱۸]

توجیهات دیگر

برخی نیز گفته‌اند قصاص مسلمان در برابر غیرمسلمان موجب جسارت کافران بر مسلمانان می‌شود و از این رو شارع مقدس آن را جایز ندانسته است.[۱۹]

نقدها و چالش‌ها

تعارض با تساوی انسان‌ها

مهم‌ترین نقد وارد بر این حکم، تعارض آن با اصل تساوی انسان‌ها و کرامت ذاتی انسان است. بر اساس این نقد، همه انسان‌ها فارغ از دین و آیین از کرامت و حیثیت انسانی برخوردارند و کشتن یک انسان بی‌گناه، فارغ از دین او، جرمی سنگین است.[۲۰]

تعارض با حقوق بین‌الملل

حکم عدم قصاص مسلمان در برابر غیرمسلمان با معیارهای حقوق بین‌الملل معاصر، از جمله اعلامیه جهانی حقوق بشر که بر تساوی همه انسان‌ها تأکید دارد، ناسازگار دانسته شده است.[۲۱]

منابع

  1. ↑ بحرانی، یوسف، الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۰۵ق، ج۲۵، ص۲۲.
  2. ↑ محقق حلی، جعفر بن حسن، شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۰۹ق، ج۴، ص۹۶۰.
  3. ↑ نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۴ق، ج۴۲، ص۱۶۵.
  4. ↑ محقق حلی، جعفر بن حسن، شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۰۹ق، ج۴، ص۹۶۱.
  5. ↑ علامه حلی، حسن بن یوسف، مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۱۲ق، ج۹، ص۳۵۵.
  6. ↑ طوسی، محمد بن حسن، الخلاف، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۱۷۶.
  7. ↑ منتظری، حسینعلی، قصاص و دیه، تهران، انتشارات کیهان، ۱۳۸۵ش، ص۸۲.
  8. ↑ علامه حلی، حسن بن یوسف، مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۱۲ق، ج۹، ص۳۵۵.
  9. ↑ نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۴ق، ج۴۲، ص۱۷۰.
  10. ↑ محقق حلی، جعفر بن حسن، شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۰۹ق، ج۴، ص۹۶۱.
  11. ↑ طوسی، محمد بن حسن، المبسوط فی فقه الامامیة، تهران، المکتبة المرتضویة، ۱۳۸۷ق، ج۷، ص۲۴.
  12. ↑ طوسی، محمد بن حسن، الخلاف، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۱۷۶.
  13. ↑ منتظری، حسینعلی، قصاص و دیه، تهران، انتشارات کیهان، ۱۳۸۵ش، ص۸۲.
  14. ↑ ابن ادریس حلی، محمد بن احمد، السرائر، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۱۰ق، ج۳، ص۳۳۷.
  15. ↑ حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، قم، مؤسسة آل البیت، ۱۴۰۹ق، کتاب القصاص، ابواب قصاص النفس.
  16. ↑ کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الکتب الاسلامیة، ۱۴۰۷ق، ج۷، ص۳۲۶.
  17. ↑ مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۶۹ش، ج۴، ص۲۸۲.
  18. ↑ طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، انتشارات جامعه مدرسین، ۱۴۱۷ق، ج۵، ص۱۱۴.
  19. ↑ نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۴ق، ج۴۲، ص۱۶۶.
  20. ↑ منتظری، حسینعلی، قصاص و دیه، تهران، انتشارات کیهان، ۱۳۸۵ش، ص۸۵.
  21. ↑ منتظری، حسینعلی، قصاص و دیه، تهران، انتشارات کیهان، ۱۳۸۵ش، ص۸۵.