«اشهد ان علی ولی الله» در اذان
اشهد ان علی ولی الله (گواهی به ولایت علی بن ابیطالب)، معروف به «شهادت ثالثه»، عبارتی است که بسیاری از شیعیان پس از شهادت به یگانگی خداوند و رسالت پیامبر اسلام(ص)، آن را در اذان و اقامه بر زبان میآورند. مشهور فقهای شیعه این عبارت را جزء اذان و اقامه نمیدانند و گفتن آن به قصد جزئیت را بدعت و حرام شمردهاند، اما ذکر آن را به قصد استحباب یا رجاء جایز دانستهاند.[۱][۲] در این مقاله، علل و انگیزههای افزودن این عبارت به اذان از سوی شیعیان بررسی میشود.
مفهومشناسی
شهادت ثالثه، اصطلاحی فقهی است که به عبارت «أشهد أن علیاً ولی الله» یا عبارات مشابه آن اشاره دارد.[۳] این عبارت در کنار دو شهادت اول (شهادت به توحید و شهادت به رسالت پیامبر) قرار میگیرد و به همین دلیل «شهادت سوم» نامیده میشود.[۴]
جایگاه فقهی
نظر مشهور فقهای شیعه این است که شهادت ثالثه جزء اذان و اقامه نیست و گفتن آن به عنوان جزئیت در اذان و اقامه، بدعت و حرام است.[۵][۶] اما به خاطر برخی روایات که دستور میدهند همیشه بعد از شهادت به توحید و رسالت پیامبر اکرم(ص) به وصایت و ولایت علی(ع) نیز گواهی دهید، گفتن آن در اذان و اقامه جایز است.[۷] برخی از فقها مانند علامه مجلسی و شیخ یوسف بحرانی، بر این باورند که ذکر شهادت ثالثه در اذان به قصد استباب و تبرک، جایز است.[۸][۹]
دلایل و انگیزههای افزودن شهادت ثالثه
استناد به روایات مطلق
مهمترین دلیل فقیهان برای جواز ذکر شهادت ثالثه در اذان، روایاتی است که به نحو مطلق دستور میدهند: «هر گاه شهادت به توحید و رسالت دادید، شهادت به ولایت علی بن ابیطالب(ع) هم بدهید.»[۱۰] این روایات چون مطلق هستند و مقید به زمان و مکان خاصی نشدهاند، شامل حال اذان نیز میشوند.[۱۱] صاحب جواهر در این باره میگوید: «اشکالی ندارد ذکر شهادت سوم، نه به عنوان جزئیت، بلکه به لحاظ عمل کردن به روایت؛ و این معنا ضرری به موالات و ترتیب اذان و اقامه نمیزند.»[۱۲]
جنبه شعاری و هویتبخشی
شهادت ثالثه در اذان و اقامه، به دلیل جنبههای اعتقادی و اجتماعیاش اهمیت بالایی دارد.[۱۳] این عبارت به عنوان یک شعار مذهبی، نقش هویتبخش برای جامعه شیعه ایفا کرده است.[۱۴] در طول تاریخ تشیع، هر زمان که شیعیان از تحت فشار خارج شدند، با شدت بدان اهتمام داشتند.[۱۵]
زمینه تاریخی و سیاسی
از لابلای تاریخ برمیآید که نقطه آغاز این شعار به عهد رسول خدا(ص) برمیگردد و گروهی از اصحاب پیامبر(ص) مثل سلمان و ابوذر در اذان و اقامه به آن مداومت داشتند و پیامبر(ص) نیز عمل آنها را تأیید نمود.[۱۶] همچنین شیعه دوازده امامی در بغداد (۲۹۰–۳۵۶ هجری) به «أشهد أنّ علیاً ولی الله» اذان میدادند و در قرن هشتم در قَطیف با صدای بلند آن را در مأذنهها بانگ زدند.[۱۷]
در دوره صفویه، شاه اسماعیل صفوی دو فصل «شهادت ثالثه» و «حی علی خیر العمل» را بر اذان افزود.[۱۸] پژوهشها نشان میدهد که صفویان برای هویتبخشی مذهبی به ایرانیان در مواجهه با امپراتوری عثمانی، کسب مشروعیت بیشتر، رقابت مذهبی با عثمانی و تسهیل فرایند تثبیت مذهب شیعه، بر افزودن شهادت ثالثه به اذان تأکید بسیار نشان دادند.[۱۹] افزوده شدن مجدد شهادت ثالثه به اذان در دوره صفویه به سبب پایبندی به آموزههای نبوی در عصر تشریع یا آموزههای شیعی در عصر حضور اهل بیت نبوده، بلکه متأثر از شرایط اجتماعی و فضای سیاسی جدید بر اذان افزوده شده است.[۲۰]
جنبه اعتقادی و کلامی
شهادت ثالثه ریشه در اعتقاد شیعه به ولایت و وصایت امام علی(ع) دارد. از دیدگاه قرآن، حضرت علی(ع) یکی از اولیای الهی است و آیه «إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلَاةَ وَیُؤْتُونَ الزَّکَاةَ وَهُمْ رَاکِعُونَ» (مائده: ۵۵) به ولایت او بر مسلمانان اشاره دارد.[۲۱] از آنجا که ولایت علی(ع) یکی از اصول اعتقادی شیعه است و این عبارت جزء اذان محسوب نمیشود، گفتن آن در کنار شهادت به رسالت پیامبر(ص) امری پسندیده تلقی شده است.[۲۲]
نقدها
مهمترین دلیل فقیهان برای نادرست بودن افزودن شهادت ثالثه به اذان، نبودن این عبارت در متون معتبری است که فصول اذان و اقامه در آنها به صراحت بیان شده است.[۲۳] ایشان از آنجا که فصول اذان را توقیفی میدانند، نتیجه گرفتهاند که افزودن عبارتی به فصول اذان، تشریع و بدعت است.[۲۴] از این رو، تفکیک میان «جزئیت» و «استحباب» در این مسئله بسیار مهم است؛ هرکس به قصد اذان، شهادت ثالثه را بگوید مرتکب تشریع شده و هرکس به قصد ذکر امیرالمؤمنین(ع) بگوید مأجور خواهد بود.[۲۵]
منابع
- ↑ عاملی، شیخ حر (۱۴۰۹). وسائل الشیعة. ج۵. قم: مؤسسة آل البیت. ص۳۸۷.
- ↑ نجفی، محمدحسن (۱۴۰۴). جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام. ج۹. بیروت: دار احیاء التراث العربی. ص۸۷.
- ↑ ابوجعفر، شیخ طوسی (۱۴۰۷). الخلاف. ج۱. قم: مؤسسة النشر الاسلامی. ص۲۹۵.
- ↑ حلی، علامه (۱۴۱۲). مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة. ج۲. قم: مؤسسة النشر الاسلامی. ص۱۳۶.
- ↑ ابن المعلم، شیخ مفید (۱۴۱۰). المقنعة. قم: مؤسسة النشر الاسلامی. ص۹۹.
- ↑ ابوجعفر، شیخ طوسی (۱۴۰۰). النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوی. بیروت: دار الکتاب العربی. ص۶۹.
- ↑ کلینی، محمد بن یعقوب (۱۴۰۷). الکافی. ج۱. تهران: دار الکتب الاسلامیة. ص۱۹۹.
- ↑ مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۳). بحار الانوار. ج۸۱. بیروت: موسسه الوفاء. ص۱۱۲.
- ↑ بحرانی، یوسف (۱۴۰۵). الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة. ج۷. قم: مؤسسة النشر الاسلامی. ص۲۰۷.
- ↑ عاملی، شیخ حر (۱۴۰۹). وسائل الشیعة. ج۵. قم: مؤسسة آل البیت. ص۳۸۷.
- ↑ کلینی، محمد بن یعقوب (۱۴۰۷). الکافی. ج۱. تهران: دار الکتب الاسلامیة. ص۱۹۹.
- ↑ نجفی، محمدحسن (۱۴۰۴). جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام. ج۹. بیروت: دار احیاء التراث العربی. ص۸۷.
- ↑ بررسی فقهی شهادت ثالثه با تمرکز بر جنبه شعاری آن. قم: مجله فقه اهل بیت. ۱۳۹۷.
- ↑ شهادت ثالثه از بدعت تا وجوب. تهران: پرتال جامع علوم انسانی.
- ↑ جعفریان، رسول (۱۳۸۷). تاریخ تشیع در ایران: از آغاز تا طلوع دولت صفوی. تهران: نشر علم. ص۳۴۴.
- ↑ مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۳). بحار الانوار. ج۸۱. بیروت: موسسه الوفاء. ص۱۱۱.
- ↑ بانگ ولایت در اذان. ج۱. قم: کتابخانه مدرسه فقاهت. ص۸۹.
- ↑ جعفریان، رسول (۱۳۸۷). تاریخ تشیع در ایران: از آغاز تا طلوع دولت صفوی. تهران: نشر علم. ص۳۴۵.
- ↑ کجباف، علیاکبر (۱۴۰۰). بررسی رویکرد صفویان در افزودن شهادت ثالثه به اذان. اصفهان: نشریه شیعهشناسی.
- ↑ جعفریان، رسول (۱۳۸۷). تاریخ تشیع در ایران: از آغاز تا طلوع دولت صفوی. تهران: نشر علم. ص۳۴۶.
- ↑ طباطبایی، سید محمدحسین (۱۴۱۷). المیزان فی تفسیر القرآن. ج۶. قم: انتشارات جامعه مدرسین. ص۸.
- ↑ مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۶۹). تفسیر نمونه. ج۴. تهران: دار الکتب الاسلامیه. ص۴۲۵.
- ↑ ابوجعفر، شیخ طوسی (۱۳۹۰). الاستبصار فیما اختلف من الاخبار. ج۱. تهران: دار الکتب الاسلامیة. ص۳۰۵.
- ↑ ابن بابویه، شیخ صدوق (۱۴۱۳). من لا یحضره الفقیه. ج۱. قم: مؤسسة النشر الاسلامی. ص۲۹۰.
- ↑ حکیم، سید محسن (۱۴۰۴). مستمسک العروة الوثقی. ج۵. بیروت: دار احیاء التراث العربی. ص۵۴۳.
