روایت «الخلاف یهدم الرأی»
 | این مقاله هماکنون به دست روح الله بهمنی در حال ویرایش است. |
همانطور كه میدانيم اختلاف نظر و ديدگاه موجب رشد و پيشرفت در انديشه میشود ولی در نهجالبلاغه از زبان حضرت اميرالمؤمنين(ع) نقل شده كه «الخلاف يهدم الرأی» اين تضاد و پارادوكس چگونه قابل حل است؟
مقدمه
آنچه باعث رشد و پيشرفت فكری و عملی میشود، تعامل، تضارب در آراء و انديشههاست، اختلاف نظر در انديشه مادامی كه به كينهتوزی، تجاوز، ويرانی و... منجر نشده باشد، ويرانگر و مذموم نيست؛ بلکه اختلافی كه از روي لجاجت، كينه، جهل و... باشد آراء و انديشهها را منهدم و تباه میسازد.
اختلاف به معنای ناهماهنگی، عدم توافق و همسو نبودن میباشد اگر چنين اختلاف به خاطر برداشتهای متفاوت به تناسب فهم انسان‌ها باشد و به جنگ و ستيز منجر نشود، اشكالی ندارد.1
قرآن كريم میفرمايد: ﴿... فبشر عبادالذين يستمعون القول فيتبعون احسنه اولئك الذين هديهم الله و اولئك هم اولوالالباب﴾2 ... پس بندگان مرا بشارت ده همان كسانی كه سخنان را میشنوند و از نيكوترين آنها پيروی میكنند؛ آنان كسانی هستند كه خدا هدايتشان كرده و آنها خردمندانند. بندگان خدا به سخنان مختلف گوش میدهند و با كمك نيروی عقل و خرد بهترين آنها را برمیگزينند و بدون هيچ تعصب و لجاجتی و محدوديتی در فكر و انديشه، با آراء و نظرات برخورد میكنند.
بنابراين، دين مقدس اسلام، دارای منطق آزاد انديشی و حقيقتگرايانه میباشد.3
انديشه و فكری كه اميد هدايت در آن نباشد و منشأ آن هوای نفس، كينه، تعصب، جهالت و تفرقه باشد، منجر به انهدام دين و احكام آن میشود و اختلافی نيز كه از آن ناشی میشود ويرانگر است كه در روايات اسلامی نيز خطر چنين اختلافهایی نيز گوشزد شده است چنان كه حضرت امام علی(ع) میفرمايد: «الخلاف يهدم الرأي»؛4 اختلاف نابود كنندۀ انديشه است.
قرآن كريم نيز مردم را از هرگونه اختلاف و تفرقه پرهيز داده و میفرمايد: ﴿واعتصموا بحبل الله جميعاً و لا تفرقوا...﴾؛ و همگی به ريسمان خدا (قرآن و اسلام و هرگونه وسيلۀ ارتباط ديگر) چنگ زنيد و پراكنده نشويد...5
پس منظور از اختلافی كه ويرانگر و مذمور میباشد، اختلافی است كه نتيجۀ آن تفرقه، لجاجت، جنگ، تجاوز و... باشد وگرنه اختلاف انديشه و تبادل و تعامل آراء و گوش دادن و شنيدن اقوال مختلف و انتخاب و برگزيدن بهترين آنها همواره مورد تأييد قرآن كريم و روايات اسلامی بوده است.
پيامبر اكرم(ص) میفرمايد: «مثل المؤمن في توادهم و تراحمهم كمثل الجسد الواحد اذا اشتكي بعضه تداعي سائره بالسهد والحمي»؛ مثل فرد با ايمان در دوستی و نيكی به يكديگر همچون اعضای يك پيكر است كه چون بعضی از آن رنجور شود و به درد آيد، اعضای ديگر را قرار و آرامش نخواهد بود.6
پي نوشت‌ها:
1 . ر. ك: مصطفي حسيني دشتي، معارف و معاريف، تهران ، انتشارات مفيد، بيتا، ج 2، ص 1 3.
2 . سورة زمر، آية 17، 18.
3 . ابن ابي الحديد، شرح نهجالبلاغه، قم، كتابخانه آيت الله مرعشي نجفي، سال 1404 هـ ، ق، ج 19، ص 36.
4 . محمد تقي جعفري، شرح نهجالبلاغه، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامي، سال نشر 1373، ذيل حكمت 215.
5 . ر. ك: تفسير نمونه، همان، ج 3، ص 28، 33.
6 . علامه مجلسي، بحارالانوار، بيروت، مؤسسه الوفاء، 1304 ق، ج 58، ص 150.