سه گروه بودن عبادت‌کنندگان از نگاه امام علی(ع)

سؤال

طبق فرمایش امیر المومنین عبادت کنندگان بر سه قسمند لطفاً در مورد قسم سوم (احرار) توضیح دهید؟

امام علی(ع) عبادت‌کنندگان را به سه گروه تقسیم می‌کنند: گروهی از ترس جهنم (بردگان)، گروهی برای رسیدن به پاداش (مزدبگیران) و گروهی که از روی عشق و محبت خالصانه به خدا عبادت می‌کنند (آزادگان). برترین نوع عبادت، مربوط به آزادگانی است که نه به انگیزهٔ ترس و نه طمع، بلکه فقط برای سپاس و عشق به پروردگار، بندگی می‌کنند. این همان عبادتی است که ریشه در عاطفهٔ پاک و معرفت حقیقی دارد و انسان را به اوج کمال می‌رساند.

متن روایت

سید رضی این روایت را در نهج البلاغه نیز نقل کرده که امام علی(ع) در گفتاری بندگان را سه گروه می‌داند:

« إِنَّ قَوْماً عَبَدُوا اللَّهَ رَغْبَةً فَتِلْكَ عِبَادَةُ التُّجَّارِ وَ إِنَّ قَوْماً عَبَدُوا اللَّهَ رَهْبَةً فَتِلْكَ عِبَادَةُ الْعَبِيدِ وَ إِنَّ قَوْماً عَبَدُوا اللَّهَ شُكْراً فَتِلْكَ عِبَادَةُ الْأَحْرَار

گروهی خداوند را برای کسب ثواب عبادت می‌کنند؛ این عبادت تجار است. گروهی خداوند را از ترس عبادت می‌کنند. این عبادت بردگان است. گروهی خداوند را از روی شکرگزاری می‌پرستند. این عبادت آزادگان است.

»

این روایت در کتاب کافی از کتب اربعه شیعه با تفاوتی در کلمات از امام صادق(ع) نقل شده است که امام فرمود: «إِنَّ الْعُبَّادَ ثَلَاثَةٌ قَوْمٌ عَبَدُوا اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَوْفاً فَتِلْكَ عِبَادَةُ الْعَبِيدِ وَ قَوْمٌ عَبَدُوا اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى طَلَبَ الثَّوَابِ فَتِلْكَ عِبَادَةُ الْأُجَرَاءِ وَ قَوْمٌ عَبَدُوا اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ حُبّاً لَهُ فَتِلْكَ عِبَادَةُ الْأَحْرَارِ وَ هِيَ أَفْضَلُ الْعِبَادَةِ؛ گروهی خداوند را از ترس عبادت می‌کنند؛ این عبادت بردگان خوانده است. گروهی خداوند را برای کسب ثواب عبادت می‌کنند؛ این عبادت تجار است. گروهی خداوند را از روی دوست‌داشتن می‌پرستند. این پرستش آزادگان است. و با فضیلت‌ترین عبادت همین است.»

شرح روایت

عبادت نوع اول که با ترس همراه است را به این جهت عبادت بردگان دانسته‌اند که برده از مولای خود می‌ترسد و برای اینکه به عقوبت دچار نشود، اطاعت می‌کند. امام گروه دوم، که خداوند را برای ثواب عبادت می‌کنند، همانند اجیر دانسته؛ زیرا اجیر کاری را انجام می‌دهد تا اجر آن را به دست بیاورد.

عبادت از روی ترس از عذاب الهی و یا رسیدن به پاداش خدا، پسندیده است، هر چند بهترین عبادت نیست. اما گروه سوم، که امام را آن‌را برترین نوع عبادت می‌داند، پرستش از روی عشق و برای سپاس از خداوند است. این عبادت بندگی انسان را خالصانه و به عنوان سپاس الهی نشان می‌دهد.

عبادت آزادگان با فضیلت‌تر از بقیه عبادت‌هاست؛ چرا که عبادت کننده خود را از شهوات رها می‌سازد و از اطاعت نفس آزاد است و از عبادت فقط رضایت الهی را خواهان است.