جهاد ابتدایی

جهاد ابتدایی به معنای آغازگری مسلمانان در جنگ با مشرکان و کافران به قصد ترویج اسلام و استقرار توحید و عدالت است. در فقه شیعه، در خصوص شرایط وجوب این جهاد دو موضع عمده وجود دارد: نظریه مشهور که حضور امام معصوم(ع) را لازم میداند و در نتیجه در عصر غیبت آن را ممکن نمیشمارد؛ و نظریه گروهی از فقیهان مانند شیخ مفید، سید ابوالقاسم خویی، سید علی خامنهای، حسینعلی منتظری و محمد مؤمن که حضور معصوم را شرط ندانسته و در زمان غیبت نیز در صورت تحقق سایر شرایط، آن را قابل اجرا میدانند. برخی پژوهشگران تمام جنگهای دوران پیامبر(ص) و امامان(ع) را دفاعی توصیف کردهاند، در مقابل برخی، این دیدگاه را ناشی از تطبیق دادن جنگهای اسلامی با معیارهای جهان معاصر میداند. در پاسخ به شبهه ناسازگاری جهاد ابتدایی با آزادی عقیده و آیه «لاَ إِكْراهَ فی الدِّينِ»، علمای شیعه تأکید کردهاند که از آیات جهاد نمیتوان برداشت کرد که کافران باید به اجبار مسلمان شوند؛ چرا که هدف این جهاد یاری مظلومان، مقابله با اختناق و فراهم ساختن بستر انتخاب آزادانه دین است.
مفهوم شناسی
جهاد ابتدایی جنگی است که مسلمانان آن را با مشرکان و کافران به منظور دعوت به اسلام و توحید و برپایی عدالت آغاز میکنند.[۱] آیتالله منتظری (درگذشت: ۱۳۸۸ش) از مراجع تقلید، جهاد ابتدایی را به معنای عرضه دین اسلام و ارزشهای آن به دیگر ملتها تفسیر کرده است که هدفش از میان بردن ظلم و سلطه ظالمان و آمادهسازی زمینه تحقق دین الهی بر پایه اختیار و انتخاب مردم است.[۲]
اهمیت و جایگاه
محمدتقی مصباح یزدی (درگذشت: ۱۳۹۹ش) فیلسوف و فقیه شیعه، جهاد ابتدایی را از «ضروریات فقه اسلامی» شمرده و معتقد است فقهای شیعه و اهل سنت در مشروعیت آن همنظرند.[۳] به گفته برخی، جهاد ابتدایی بر اساس نظر مشهور فقها واجب کفایی است[۴] و بیشتر عالمان شیعه بهویژه فقهای سدههای نخست قمری بر وجوب جهاد ابتدایی با کفار و دستهای از اهل کتاب (مانند یهودیان، مسیحیان و زرتشتیان) که جزیه و زندگی تحت قوانین حکومت اسلامی را نمیپذیرند، تأکید کردهاند.[۵]
حسینعلی منتظری[۶] و ناصر مکارم شیرازی (زاده ۱۳۰۵ش)[۷] از فقهای شیعه و نعمتالله صالحی نجفآبادی (۱۳۰۲-۱۳۸۵ش)،[۸] جنگهای صدر اسلام را دفاعی خواندهاند که با هدف نجات مظلومان و رفع موانع تبلیغ اسلام صورت میگرفته است. در مقابل، مصباح یزدی (۱۳۱۳-۱۳۹۹ش) بر این باور است که دفاعیخواندن همه جنگهای اسلامی از سوی اندیشمندان مسلمان به این دلیل بوده تا در چارچوب معیارها و ارزشهای پذیرفتهشده کنونی و حاکم بر بسیاری از کشورهای جهان (همچون لیبرالیسم و آزادیخواهی) بگنجد و قابل توجیه باشد.[۹]
شرایط و مقتضیات وجوب
بر پایه نظر مشهور عالمان شیعه، جهاد ابتدایی سه شرط دارد:
- حضور معصوم: بر این اساس، در دوران غیبت جهاد ابتدایی جایز نیست.
- توانایی کافی مسلمانان برای آغاز جنگ.
- دعوت کافران به اسلام و اتمام حجت با آنان پیش از شروع نبرد.[۱۰]
حضور امام معصوم و اذن او یا نایب خاصش،[۱۱] بنا بر قول مشهور فقهای شیعه از جمله شیخ طوسی (۳۸۵-۴۶۰ق)،[۱۲] قاضی ابنبراج (حدود ۴۰۰ تا ۴۸۱ق)،[۱۳] ابنادریس (حدود ۵۴۳ـ۵۹۸ق)،[۱۴] محقق حلی (۶۰۲-۶۷۶ق)،[۱۵] علامه حلی (۶۴۸-۷۲۶ق)،[۱۶] شهید ثانی (۹۱۱-۹۵۵ یا ۹۶۵ق)[۱۷] و صاحب جواهر (۱۲۰۲-۱۲۶۶ق)،[۱۸] شرط انجام جهاد ابتدایی است[۱۹] و نایبان عام (فقها) را در بر نمیگیرد.[۲۰]
اما برخی فقها مانند شیخ مفید،[۲۱] ابوالصلاح حلبی (۳۷۴-۴۴۷ق)[۲۲] و سلار دیلمی (درگذشت: ۴۴۸ق)،[۲۳] حضور امام معصوم را شرط جهاد ابتدایی ندانسته و از اینرو انجام آن را در عصر غیبت جایز میشمارند.[۲۴] شماری از فقهای معاصر نیز مانند سید ابوالقاسم خویی (درگذشت: ۱۳۷۱ش)،[۲۵] سید علی خامنهای (زاده: ۱۳۱۸ش)،[۲۶] حسینعلی منتظری (درگذشت: ۱۳۸۸ش)[۲۷] و محمد مؤمن (درگذشت: ۱۳۹۷ش)،[۲۸] شرط حضور امام معصوم را بر اساس آیات قرآن و روایات معصومان قابل اثبات ندانسته و بر این باورند که جهاد ابتدایی در صورت فراهم بودن شرایط، در زمان غیبت نیز واجب است.[۲۹] به گفته برخی، تعبیر «امام عادل» در احادیث جهاد به معنای امام معصوم نیست.[۳۰]
چالش آزادی عقیده
برخی بر این باورند که جهاد ابتدایی به گسترش اسلام از راه تحمیل عقیده بر مردم میانجامد و با آیه «لاَ إِكْراهَ فی الدِّينِ قَد تَّبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَیِّ»[۳۱] که اکراه در دین را نفی میکند، ناسازگار است.[۳۲] اندیشمندان شیعه در پاسخ به این شبهه رویکردهای گوناگونی اتخاذ کردهاند؛ از جمله:
- تمام آیات جهاد در قرآن، به طور مستقیم یا غیرمستقیم، مقید به این هستند که جهاد باید برای یاری مظلومان، مقابله با اختناق و فراهم کردن زمینه انتخاب آزادانه دین باشد، نه برای تحمیل دین. برخی بر همین اساس همه جهادها را دفاعی دانستهاند.[۳۳]
- در هیچ آیهای از قرآن بر مسلمانان واجب نشده است که با مشرکان بجنگند و آنان را به پذیرش اسلام مجبور کنند و در صورت نپذیرفتن، آنها را بکشند.[۳۴] افزون بر این، به اعتقاد آیتالله خامنهای، رهبر نظام جمهوری اسلامی ایران، گسترش امور اعتقادی با زور ممکن نیست.[۳۵]
- محمدتقی مصباح یزدی (۱۳۱۳-۱۳۹۹ش) معتقد است مشروعیت «جهاد ابتدایی» در اسلام[۳۶] با هدف شناخت حق و پرستش خداوند و حاکمیت دین خدا انجام میشود، نه برای قدرتطلبی و دستانداختن به منافع اقتصادی و مادی جوامع؛[۳۷] زیرا پرستش خداوند در سراسر جهان از حقوق او است تا به وسیله جهاد ابتدایی (که خود نوعی دفاع از توحید است) شرک، کفر، ظلم و فساد مشرکان از میان برود و نظام توحیدی در جهان حاکم شود. این به معنای آن نیست که همه مردم در تمام عالم به اجبار مسلمان شوند.[۳۸] به گفته آیتالله منتظری، این معنا با آیه ۲۵۶ سوره بقره سازگار است.[۳۹]
پانویس
- ↑ صرامی، عدالتنژاد، «جهاد»، ۱۳۸۶ش، ج۱۱، ص۴۳۴.
- ↑ منتظری، مجازاتهای اسلامی و حقوق بشر، ۱۴۲۹ق، ص۹۰.
- ↑ مصباح یزدی، جنگ و جهاد در قرآن، ۱۳۸۳ش، ص۱۳۹.
- ↑ انصاری، الموسوعة الفقهیة المیسره، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۲۴؛ صرامی، عدالتنژاد، «جهاد»، ۱۳۸۶ش، ج۱۱، ص۴۳۴.
- ↑ بهرامی، نظام سیاسی اجتماعی اسلام، ۱۳۸۰ش، ص۱۳۹-۱۴۱.
- ↑ منتظری، حکومت دینی و حقوق انسان، ۱۳۸۷ش، ص۶۰؛ منتظری، پاسخ به پرسشهایی پیرامون مجازاتهای اسلامی و حقوق بشر، ۱۳۸۷ش، ص۹۰.
- ↑ «جهاد ابتدایی»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر حضرت آیتالله مکارم شیرازی.
- ↑ صالحی نجفآبادی، جهاد در اسلام، ۱۳۸۶ش، ص۳۴-۳۵.
- ↑ مصباح یزدی، اخلاق در قرآن، ۱۳۹۱ش، ج۳، ص۴۰۸.
- ↑ عمید زنجانی، فقه سیاسی، ۱۳۷۷ش، ج۳، ص۱۳۹.
- ↑ صرامی، عدالتنژاد، «جهاد»، ۱۳۸۶ش، ج۱۱، ص۴۳۵.
- ↑ شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ج۲، ص۸.
- ↑ ابنبراج، المهذب، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۲۹۶.
- ↑ ابنادریس، السرائر، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۳.
- ↑ محقق حلی، شرایع الاسلام، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۲۷۸.
- ↑ علامه حلی، تذکرة الفقهاء، ۱۴۱۴ق، ج۹، ص۱۹.
- ↑ شهید ثانی، الروضة البهیة، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۳۸۱.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۲۱، ص۱۱.
- ↑ جاوید، «حقوق بشر معاصر و جهاد ابتدایی در اسلام معاصر»، ص۱۲۹-۱۳۴.
- ↑ صرامی، عدالتنژاد، «جهاد»، ۱۳۸۶ش، ج۱۱، ص۴۳۵.
- ↑ شیخ مفید، المقنعه، ۱۴۱۰ق، ص۸۱۰.
- ↑ ابوالصلاح حلبی، الکافی فی الفقه، بیتا، ص۲۴۶.
- ↑ سلار دیلمی، المراسم فی الفقه الإمامی، ۱۴۰۴ق، ص۲۶۱.
- ↑ جاوید، «حقوق بشر معاصر و جهاد ابتدایی در اسلام معاصر»، ص۱۲۷-۱۲۹.
- ↑ خویی، منهاج الصالحین، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۳۶۴.
- ↑ خامنهای، رسالهی آموزشی، ۱۳۹۸ش، ج۱، ص۳۲۲.
- ↑ منتظری، دراسات فی ولایة الفقیه، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۱۱۶-۱۱۹.
- ↑ مؤمن، «جهاد ابتدایی در عصر غیبت»، ص۵۱.
- ↑ منتظری، دراسات فی ولایة الفقیه، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۱۱۸.
- ↑ منتظری، دراسات فی ولایة الفقیه، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۱۱۸.
- ↑ سوره بقره، آیه ۲۵۶.
- ↑ کامیاب، «بررسی شبهه جهاد ابتدایی در تفسیر آیه لا اکراه فی الدین»، ص۸.
- ↑ کامیاب، «بررسی شبهه جهاد ابتدایی در تفسیر آیه لا اکراه فی الدین»، ص۲۷.
- ↑ کامیاب، «بررسی شبهه جهاد ابتدایی در تفسیر آیه لا اکراه فی الدین»، ص۲۸.
- ↑ ادرکنی؛ مقیمیحاجی، «جهاد»، ص۴۲۴.
- ↑ مصباح یزدی، اخلاق در قرآن، ۱۳۹۱ش، ج۳، ص۴۰۸.
- ↑ مصباح یزدی، اخلاق در قرآن، ۱۳۹۱ش، ج۳، ص۴۱۲.
- ↑ مصباح یزدی، جنگ و جهاد در قرآن، ۱۳۸۳ش، ص۱۵۲-۱۵۴.
- ↑ منتظری، مجازاتهای اسلامی و حقوق بشر، ۱۴۲۹ق، ص۸۹-۹۰.
