نسبت تشیع و سبأیه

سؤال

آیا درست است که شیعیان نخستین «سبائیه» نام داشتند، با دیگر فرقه‌های اسلامی ارتباط داشتند، پشت سر آنان نماز می‌خواندند، تحت امارت آنان به حج می‌رفتند، و با آنان ازدواج متقابل می‌کردند؟

درگاه‌ها

اطلاق عنوان «سبأیه» به همه شیعیان نخستین، صحیح نیست. بر پایه روایات نقل‌شده، شیعیان به توصیه اهل‌بیت با مسلمانانِ دیگر معاشرت می‌کردند، در مساجد آنان نماز می‌خواندند، از بیماران آنان عیادت می‌کردند و در تشییع جنازه آنان حاضر می‌شدند. همچنین در روایتی، ازدواج پیامبر با آنان و نماز خواندن علی پشت سر آنان گزارش شده است. این تعامل‌ها به معنای پذیرش همه باورهای آنان دانسته نشده، بلکه در چارچوب حفظ اسلام، پرهیز از تفرقه و رعایت مصلحت مسلمانان تبیین شده است.

افسانه عبدالله بن سبأ و فرقه جعلی سبأیه

افسانهٔ عبدالله بن سبا از مشهورترین نمونه‌های جعل تاریخی علیه تشیع است؛ زیرا پژوهش‌های نقادانه نشان می‌دهد که گزارش‌های مربوط به او آشفته، متناقض و فاقد پشتوانهٔ قابل اعتماد تاریخی‌اند و در بسیاری موارد، بیش از آنکه بر یک شخصیت واقعی دلالت کنند، برای ساختن یک چهرهٔ خیالی و نسبت دادن پیدایش تشیع به او به‌کار رفته‌اند. در همین چارچوب، فرقهٔ منسوب به او نیز بیشتر محصول همین روایت‌سازی تاریخی است؛ یعنی گروهی که بعدها با عنوان «سبأیه» معرفی شد، نه به‌عنوان یک واقعیت روشن و مستقل آغازین، بلکه به‌صورت تدریجی و در فضای مناقشات فرقه‌ای و برای تضعیف جایگاه شیعه در تاریخ اسلام شکل داده و برجسته شده است.

تعامل شیعیان با دیگر مسلمانان

بر اساس تحلیل‌های تاریخی، اگر شیعیان نخستین با مسلمانان دیگر تعامل داشتند، این رفتار بر پایه توصیه اهل‌بیت بوده است. اهل‌سنت نیز به گروه‌های گوناگون تقسیم می‌شوند و هر گروه از نظر اعتقادی، اهداف و برنامه‌های خود را دارد. همه آنان مدافع دشمنان اهل‌بیت نیستند و بسیاری از آنان محبت اهل‌بیت را دارند؛ هرچند به امامت و عصمت امامان اعتقاد ندارند.

با وجود این تفاوت‌ها، اهل‌بیت شیعیان را تشویق می‌کردند که در نماز جماعت آنان شرکت کنند، از بیماران آنان عیادت نمایند و در مراسم آنان حضور یابند. برخی از اهل‌بیت نیز در نماز جماعت آنان شرکت می‌کردند. بر پایه این رویکرد، برای مصلحت اسلام، جلوگیری از ضعف و تفرقه و ایستادگی در برابر دشمنان، باید با آنان به نیکی رفتار کرد، در عین حفظ عقیده خود به مقدسات آنان توهین نکرد و در اجتماعات مسلمانان حضور داشت. مصلحت اسلام باید بر امور دیگر مقدم باشد. طبیعی است که اگر شیعیان به پیشوایان آنان ناسزا می‌گفتند، نه‌تنها نمی‌توانستند پیش‌نماز آنان شوند، بلکه به‌کلی از آنان طرد می‌شدند.

تولی، تبری و مدارا

تولی و تبری، به‌صورت روشن، به معنای پیوند دوستی با دوستان خدا و دوری از دشمنان خدا، یعنی افراد ظالم و فاسد و پیروان آنان است. بنابراین، تولی هم پیوند دوستی با پیامبران و امامان و هم دوستی با پیروان اهل‌بیت را دربر می‌گیرد. با این بیان، تولی شامل ولی فقیه و دیگر مؤمنان نیز می‌شود. اگر معنای خاص تولی در نظر گرفته شود، تنها درباره امامان معصوم به‌کار می‌رود.‌در روایاتی که به مدارا با اهل سنت سفارش شده است، این مدارا از آن روست که اسلام زنده بماند. از این منظر، مدارا با آنان، پیروی از دستور امامان و اظهار دوستی نسبت به آنان به‌شمار می‌آید.

نماز در مساجد اهل‌سنت و حضور در اجتماعات آنان

زید شحام از امام صادق نقل کرده است که گفت: «یا زید، خالقوا الناس بأخلاقهم، صلوا فی مساجدهم، و عودوا مرضاهم، و اشهدوا جنائزهم، و إن استطعتم أن تکونوا الأئمة و المؤذنین فافعلوا؛ فإنکم إذا فعلتم ذلک قالوا: هؤلاء الجعفریة، رحم الله جعفراً، ما کان أحسن ما یؤدب أصحابه. و إذا ترکتم ذلک قالوا: هؤلاء الجعفریة، فعل الله بجعفر ما کان أسوأ ما یؤدب أصحابه.» بر پایه این روایت، شیعیان به معاشرت نیکو با مردم، نماز خواندن در مساجد آنان، عیادت بیماران آنان، شرکت در تشییع جنازه آنان و، در صورت امکان، پیش‌نمازی و گفتن اذان سفارش شده‌اند.

ازدواج و نماز خواندن پشت سر دیگران

سماعه از امام صادق درباره ازدواج و نماز خواندن با اهل سنت پرسید. امام صادق در پاسخ گفت که پیامبر با آنان وصلت کرد و امام علی پشت سر آنان نماز خواند.‌ همچنین از امام کاظم نقل شده است که حسن و حسین پشت سر مروان نماز می‌خواندند و «ما نیز با آنان نماز می‌خوانیم». این رفتارها برای حفظ دین و حفظ جان شیعیان ضروری دانسته شده است.

یکی از یاران امام صادق به او گفت: «امام جماعتی داریم که همه هم‌فکران و یاران ما را دشمن می‌دارد؛ آیا به او اقتدا کنم؟» امام صادق پاسخ داد که دیدگاه او به وی زیانی نمی‌رساند و گفت: «به خدا سوگند، اگر راست‌گو باشی، تو از او سزاوارتری که به مسجد بروی؛ پس نخستین کسی باش که وارد مسجد می‌شود و آخرین کسی باش که از مسجد بیرون می‌رود؛ اخلاق خود را با مردم نیکو کن و سخن نیک بر زبان جاری ساز.»

اسحاق بن عمار نیز نقل کرده است که امام صادق از او پرسید: «آیا با آنان نماز جماعت می‌خوانی؟» پاسخ داد: «آری.» امام صادق گفت: «با آنان نماز بخوان؛ زیرا کسی که با آنان در صف نخست نماز بخواند، مانند کسی است که شمشیر خود را در راه خدا آماده کرده باشد.»

معنای این تعامل‌ها

رفتار نیک با مسلمانان اهل سنت به معنای پذیرفتن همه اعتقادات آنان نیست. نماز خواندن اهل بیت با برخی افراد و حضور شیعیان در اجتماعات اهل سنت، برای حفظ اصل اسلام، حفظ جان مسلمانان و ندادن بهانه به دشمنان مشترک دانسته شده است. سیره اهل بیت در برخورد با اهل سنت، الگویی برای تحقق همزیستی و وحدت میان مسلمانان معرفی شده است. در این میان، تعامل امام صادق با اهل سنت اهمیت ویژه‌ای دارد. وحدت مسلمانان از ضرورت‌های تاریخی و اجتماعی برای ایستادگی، پویایی و حفظ هویت امت اسلامی دانسته شده و تفرقه و اختلاف، سبب خواری، شکست و از دست رفتن نیروهای فکری و سرمایه‌های انسانی مسلمانان معرفی شده است.