روایت «الخلاف یهدم الرأی»

سؤال

همانطور كه می‎دانيم اختلاف نظر و ديدگاه موجب رشد و پيشرفت در انديشه می‎شود ولی در نهج‎البلاغه از زبان حضرت اميرالمؤمنين(ع) نقل شده كه «الخلاف يهدم الرأی» اين تضاد و پارادوكس چگونه قابل حل است؟

درگاه‌ها

مقدمه

آنچه باعث رشد و پيشرفت فكری و عملی می‎شود، تعامل، تضارب در آراء و انديشه‎هاست، اختلاف نظر در انديشه مادامی كه به كينه‎توزی، تجاوز، ويرانی و... منجر نشده باشد، ويرانگر و مذموم نيست؛ بلکه اختلافی كه از روي لجاجت، كينه، جهل و... باشد آراء و انديشه‎ها را منهدم و تباه می‎سازد.

اختلاف به معنای ناهماهنگی، عدم توافق و همسو نبودن است و اگر چنين اختلافی به خاطر برداشت‎های متفاوت به تناسب فهم انسان‌ها باشد و به جنگ و ستيز منجر نشود، اشكالی ندارد.

قرآن كريم می‎فرمايد: ﴿... فبشر عباد الذين يستمعون القول فيتبعون احسنه اولئك الذين هديهم الله و اولئك هم اولوالالباب؛ ... پس بندگان مرا بشارت ده همان كسانی كه سخنان را می‎شنوند و از نيكوترين آنها پيروی می‎كنند؛ آنان كسانی هستند كه خدا هدايتشان كرده و آنها خردمندانند.﴾(زمر:آیه ۱۷ ـ ۱۸) بندگان خدا به سخنان مختلف گوش می‎دهند و با كمك نيروی عقل و خرد بهترين آنها را برمی‎گزينند و بدون هيچ تعصب و لجاجت و محدوديتی در فكر و انديشه، با آراء و نظرات برخورد می‎كنند.

بنابراين، دين مقدس اسلام، دارای منطق آزاد انديشی و حقيقت‎گرايانه است.

انديشه و فكری كه اميد هدايت در آن نباشد و منشأ آن هوای نفس، كينه، تعصب، جهالت و تفرقه باشد، منجر به انهدام دين و احكام آن می‎شود و اختلافی كه از آن ناشی می‎شود ويرانگر است كه در روايات اسلامی نيز خطر چنين اختلاف‎هایی نيز گوشزد شده است، چنان كه امام علی(ع) می‎فرمايد: «الخلاف يهدم الرأي؛ اختلاف نابود كنندۀ انديشه است».

قرآن كريم نيز مردم را از هرگونه اختلاف و تفرقه پرهيز داده و می‎فرمايد: ﴿واعتصموا بحبل الله جميعاً و لا تفرقوا...؛ و همگی به ريسمان خدا (قرآن و اسلام و هرگونه وسيلۀ ارتباط ديگر) چنگ زنيد و پراكنده نشويد...﴾(آل عمران:آیه ۱۰۳).

پس منظور از اختلافی كه ويرانگر و مذمور می‎باشد، اختلافی است كه نتيجۀ آن تفرقه، لجاجت، جنگ، تجاوز و... باشد وگرنه اختلاف انديشه و تبادل و تعامل آراء و گوش دادن و شنيدن اقوال مختلف و انتخاب و برگزيدن بهترين آنها همواره مورد تأييد قرآن كريم و روايات اسلامی بوده است.