روزه

سؤال

روزه چیست؟ با چه هدفی در اسلام تشریع شده است و جایگاه آن در دیگر ادیان چگونه تعریف شده؟

روزه یعنی اینکه انسان از اذان صبح تا اذان مغرب، به نیت اطاعت از فرمان خداوند، از خوردن، آشامیدن و از چیزهایی که روزه را باطل می‌کند، آگاهانه خودداری نماید. روزه در اسلام، یکی از ارکان و فروع دین به‌شمار می‌رود. طبق احکام فقهی روزه یا واجب یا مستحب یا مکروه یا حرام؛ که روزه ماه رمضان واجب و جزء ارکان دین به‌شمار می‌رود. روزه به عنوان ضیافت الهی معرفی شده است؛ فرصتی که در آن مؤمنان با ترک لذت‌های مادی، به تمرین خویشتنداری، تقویت اراده و روح می‌پردازند.

فلسفه اصلی روزه در قرآن با عبارت ﴿لعلّکم تتقون﴾ بیان شده و آن پرورش تقوا و پرهیزکاری است. روایات نیز آثار متعددی چون اخلاص، خودسازی، همدلی با نیازمندان، یادآوری آخرت و حتی سلامت جسم را به عنوان حکمت‌های روزه بیان کرده‌اند؛ بنابراین، روزه تنها یک تکلیف عبادی نیست، بلکه مدرسه‌ای جامع برای رشد معنوی، اخلاقی و اجتماعی انسان است.

جایگاه روزه تنها به اسلام محدود نمی‌شود، بلکه در ادیان آسمانی پیشین نیز وجود داشته است. یهودیان روزه‌های خاصی مانند یوم کیپور دارند و در مسیحیت نیز روزه به شکل پرهیز غذایی و ریاضت برای تقرب به خدا رواج داشته است. حتی در آیین‌های غیرابراهیمی نیز امساک و پرهیز از خوراک و لذت‌ها روشی برای تزکیه روح و تهذیب درون به‌شمار می‌رفته است. از این منظر، روزه تجربه‌ای مشترک در میان ادیان و سنت‌های بشری است که هدفی واحد را دنبال می‌کند: یاد خدا، تقویت معنویت و نزدیک‌تر شدن انسان به ارزش‌های والای اخلاقی.

تاریخچه روزه

روزه در ادیان پیشین

روزه به عنوان یک دستور عبادی یا آیینی دارای سابقه‌ای طولانی در میان ادیان و اقوام گوناگون بشری است. در قرآن کریم نیز به این پیشینه اشاره شده است، آنجا که در آیه ۱۸۳ سوره بقره می‌فرماید:﴿أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیامُ کَما کُتِبَ عَلَی الَّذینَ مِنْ قَبْلِکُم؛ ای مؤمنان! همانگونه که روزه را بر اقوام پیش از شما واجب کردیم بر شما نیز واجب ساختیم﴾(بقره:۱۸۳). روزه‌داری در میان اقوام باستانی مانند مصری‌ها برای پرستش بت «لایسیس»، یونانی‌ها برای پرستش بت کشاورزی «ذیمیتر» و رومی‌ها برای پرستش «لزفس» و «سیریس ذیمیتر» یا هنگام بلا رایج بود. همچنین، در مذاهب غیر آسمانی مانند صابئی‌ها، مانوی‌ها، برهمایی‌ها و بودایی‌ها نیز روزه به اشکال و زمان‌های مختلفی از جمله سی روز برای صابئی‌ها، روزه‌های مخصوص گردش خورشید و ماه برای مانوی‌ها، و چهار روز از هر ماه قمری برای بودایی‌ها وجود داشت.

در ادیان الهی مانند یهودیت و مسیحیت نیز روزه از جایگاهی خاص برخوردار است؛ اگرچه در تورات و انجیل کنونی اثری از وجوب صریح نیست، اما روزه ستایش شده و یهودیان پنج روز واجب و حدود ۲۵ روز مستحب به یادبود مصائب و حوادث تاریخی و مسیحیان نیز بر اساس فرقه‌های مختلف کاتولیک، ارتدکس، پروتستان و… با آداب و زمان‌های گوناگون مانند روزه‌های قبل از اعیاد یا چهارشنبه و جمعه روزه می‌گیرند.

اختلافات مذاهب در روزه

مذاهب در مورد شروط روزه گرفتن متفاوت عمل می‌کنند؛ برای مثال، امامیه شروط را به وجوب مانند بلوغ، عقل، عدم حیض و نفاس و صحت مانند تمییز، عدم حیض و نفاس، عدم کفر تقسیم می‌کند. در حالی که مالکیه شروط را در سه دسته وجوب، صحت، و وجوب و صحت قرار می‌دهد، و شافعیه نیز شروط وجوب مانند بلوغ، اسلام، عقل و طاقه و صحت مانند تمییز، عدم حیض و نفاس را مطرح می‌کند. زیدیه به صورت کلی‌تر سه شرط بالغ بودن، عاقل بودن و مسلمان بودن را ذکر می‌نماید.

نیت روزه

در مورد نیت روزه‌های واجب مُتَعَیَّن، امامیه و مالکیه یک نیت در شب اول ماه را برای کل ماه کافی می‌دانند، هرچند تجدید نیت قبل از زوال برای امامیه جایز است. در مقابل، شافعیه و زیدیه تجدید نیت در شب قبل از فجر را برای هر روز واجب می‌شمارند.

اثبات رؤیت هلال

مذاهب در تعیین اول ماه رمضان نیز اختلاف دارند: امامیه علامت ثبوت ماه را یکی از چهار مورد رؤیت هلال، شهادت دو عادل، شیاع، یا گذشت ۳۰ روز از شعبان می‌داند. شافعیه بر رؤیت هلال توسط شخص عادل یا کامل شدن ۳۰ روز شعبان تکیه دارد. مالکیه رؤیت را بر سه قسم دو نفر عادل، خبر جماعت کثیر، یا رؤیت یک نفر برای خودش تقسیم می‌کند. زیدیه نیز پنج راه رؤیت هلال، تواتر خبر، ۳۰ روز شعبان، خبر یک عالم، یا خبر دو عادل را برای ثبوت ماه معتبر می‌داند.

کفاره افطار عمدی

در انتخاب نوع کفاره آزاد کردن بنده، ۶۰ روز روزه، یا اطعام ۶۰ مسکین، امامیه و مالکیه آن را اختیاری می‌دانند. اما شافعیه قائل به ترتیب در انجام کفارات است اول بنده، سپس روزه و در نهایت اطعام. زیدیه نیز مستحب می‌داند که کفارات به ترتیب انجام شوند.

قضای روزه میّت

در مورد کسی که روزه قضا بر ذمه داشته و فوت کرده است، امامیه قضا را بر عهده پسر بزرگ می‌داند، شافعیه صدقه دادن برای هر روز را مطرح می‌کند، و مالکیه در صورت وصیت، صدقه را بر ولی واجب می‌داند. زیدیه اساساً روزه گرفتن یک شخص به جای دیگری را نمی‌پذیرد.

روزه در اسلام

دستور روزه در اسلام، در سال دوم هجرت در ماه مبارک رمضان واجب شد که خداوند در قرآن در آیه‌های ۱۸۵ و ۱۸۶، بیان فرمودند. بر اساس روایات، قبل از وجوب روزه رمضان، پیامبر اسلام(ص) سه روز در هر ماه و روز عاشورا روزه می‌گرفتند که برخی مفسران معتقدند این روزه‌ها به تدریج واجب و سپس با وجوب روزه رمضان نسخ شدند. در مراحل اولیه تشریع، نظراتی درباره حکم روزه برای مسافران، پیران و افراد ناتوان وجود داشت که بعدها تخفیف داده شده یا نسخ گردید. حضرت علی(ع) می‌فرمایند: «صوم القلب خیر من صیام اللسان و صوم اللسان خیر من صیام البطن؛ روزه قلب بهتر از روزه زبان است و روزه زبان بهتر از روزه شکم است»

حقیقت روزه

علما و مفسران تعاریف مختلفی برای روزه ارائه کرده‌اند، به عنوان مثال روزه در لغت به خودداری کردن از چیزی و ترک آن است. برخی لغویان به هر امساک کننده از خوردنی و نوشیدنی یا سخنی یا حرکتی اطلاق کرده‌اند.

و در اصطلاح امام خمینی روزه، آن است که انسان برای انجام فرمان خداوند عالم از اذان صبح تا مغرب از چیزهایی که روزه را باطل می‌کند، خودداری نماید و سید محمدحسین طباطبایی می‌فرمایند، اسلام در روزه، تنها خودداری از خوردن و آشامیدن را کافی نمی‌داند، بلکه دستور می‌دهد که روزه‌دار از هرچه که موجب آلودگی و ارتکاب گناه است یا او را به هوس‌ها و وسوسه‌های نفسانی سوق می‌دهد، دوری کند. سید محمدکاظم یزدی وجوب روزه در ماه رمضان را از ضروریات دین می‌دانند و منکر وجوب روزه در ماه رمضان را مرتد دانسته که قتلش واجب است.

همچنین روزه را به خودداری کردن از انجام کارهای خاص مانند خوردن و آشامیدن از اذان صبح تا مغرب با قصد قربت گفته می‌شود. فقیه شیعه، روزه را به آماده‌ساختن نفس برای اجتناب از مبطلات روزه تعریف کرده است. روزه را آمادگی مکلف یا مسلمانی که مانعی مانند سفر برای روزه ندارد، برای خداوند دانسته‌اند، به‌گونه‌ای که خود را از مفطرات از طلوع فجر تا غروب خورشید بازمی‌دارد. روزه در اصطلاح شرع مقدس همان است که در شناسه آمده است. آماده ساختن نفس بر اجتناب از چیزهایی خاص

فلسفه روزه

فلسفه روزه طبق آیه شریفه ﴿لعلّکم تتقون﴾(بقره:۱۸۳)، ایجاد تقوا و پرهیزگاری در انسان است. روزه با کاهش شدت غرایز، ایجاد نورانیت و تقویت عزم و اراده، مسیر کمال و سیر و سلوک به‌سوی خداوند را هموار می‌سازد. این فلسفه را می‌توان در چهار بُعد اصلی خلاصه کرد:

بعد عرفانی

روزه به عنوان عاملی مجرب برای تعدیل شهوت و مبارزه با تمایلات نفسانی، باعث تقرب به خداوند می‌شود، به‌گونه‌ای که یادآور گرسنگی و عطش قیامت است. این تقرب چنان مهم است که در حدیث قدسی آمده: «الصَّومُ ليِ و اَنا اُجْزي بِهِ؛ روزه برای من است و من خودم پاداش او هستم»، که پاداش آن همان تقرب است. همچنین در روایتی، گرسنگی و سجده از موقعیت‌های نزدیکی بنده به خدا شمرده شده‌اند.

بعد اخلاقی و تربیتی

روزه یکی از مهم‌ترین وسایل برای تزکیه روح و تصفیه باطن است. روزه حقیقی صرفاً امساک از خوردن و آشامیدن نیست، بلکه پرهیز چشم، گوش و زبان از گناهان (چه کبیره و چه صغیره) است. عمل کامل به دستورات و ترک نواهی الهی که از اهداف روزه است، موجب رهایی روح از آلودگی‌ها و رذایل اخلاقی می‌شود.

بعد اجتماعی

روزه بعد اجتماعی مهمی دارد و آن مواسات (برادری و همدردی) است. امام باقر(ع) فرموده‌اند که روزه واجب شده تا ثروتمندان، درد گرسنگی را حس کرده و نسبت به فقرا عطوفت نشان دهند. این بعد، مسلمانان را به اطلاع از حال نیازمندان و رسیدگی به آنان ترغیب می‌کند تا جامعه فقر و محرومیت را نبیند.

بعد بهداشتی و پزشکی

پیامبر(ص) فرمودند:«صوموا تصحّوا؛ روزه بگیرید تا سالم و تندرست باشید». محدودیت در خوردن و آشامیدن در طول یک ماه، بهترین فرصت برای سلامتی جسم است، زیرا معده که «خانه همه دردها» است، فرصت استراحت و بازسازی می‌یابد. دانشمندان نیز روزه رمضان را نوعی درمان سالانه توصیف کرده‌اند که معده را تقویت و خون را تصفیه می‌کند.

جستارهای وابسته

• آثار روزه از نگاه قرآن و روایات
• روزه عاشورا