پرش به محتوا

جهاد ابتدایی: تفاوت میان نسخه‌ها

از ویکی پاسخ
فرج الله عباسی (بحث | مشارکت‌ها)
بدون خلاصۀ ویرایش
حسین بادروج (بحث | مشارکت‌ها)
بدون خلاصۀ ویرایش
خط ۱: خط ۱:
{{شروع متن}}
{{شروع متن}}


{{سوال}}آیا احکام مربوط به جهاد ابتدایی قابل توجیه در دنیای امروز هستند؟
{{سوال}}آیا احکام مربوط به جهاد ابتدایی قابل توجیه در دنیای امروز هستند؟{{پایان سوال}}


{{پایان سوال}}
{{پاسخ}}


{{پاسخ}}
[[پرونده:Age_of_Caliphs.png|بندانگشتی|گستره قلمروی اسلامی '''قرمز:''' در زمان پیامبر اسلام (۶۲۲–۶۳۲) '''نارنجی:''' در زمان خلفای راشدین (۶۳۲–۶۶۱) '''زرد:''' در زمان بنی‌امیه (۶۶۱–۷۵۰)]]
[[پرونده:Age_of_Caliphs.png|بندانگشتی|گستره قلمروی اسلامی '''قرمز:''' در زمان پیامبر اسلام (۶۲۲–۶۳۲) '''نارنجی:''' در زمان خلفای راشدین (۶۳۲–۶۶۱) '''زرد:''' در زمان بنی‌امیه (۶۶۱–۷۵۰)]]
{{درگاه|واژه‌ها||}}
{{درگاه|واژه‌ها||}}


جهاد ابتدایی، جهادی است که با هدف گسترش اسلام از سوی مسلمانان آغاز می‌شود و در آن دشمن تهاجمی نکرده است. بر اساس نظر مشهور فقهای شیعه، مشروط به سه شرط حضور معصوم(ع)، قدرت کافی مسلمانان و دعوت کفار به اسلام است؛ بنابراین در دوران غیبت، غیرقابل تحقق دانسته می‌شود. با این حال، برخی فقهای معاصر با بازتعریف این مفهوم، آن را به دفاع از مظلومان و رفع موانع دعوت تفسیر کرده و حتی در دوران غیبت، حکم به جواز آن توسط ولی فقیه جامع‌الشرایط داده‌اند. در مقابل، گروهی دیگر، اصل مشروعیت جهاد ابتدایی را زیر سؤال برده و با استناد به ابتدایی نبودن جنگ‌های رسول خدا(ص)‌، با آزادی عقیده، حقوق بشر و کنوانسیون‌های بین‌المللی ناسازگار می‌دانند.
جهاد ابتدایی به معنای آغازگری مسلمانان در جنگ با مشرکان و کافران به قصد ترویج اسلام و استقرار توحید و عدالت است. در فقه شیعه، در خصوص شرایط وجوب این جهاد دو موضع عمده وجود دارد: نظریه مشهور که حضور امام معصوم(ع) را لازم می‌داند و در نتیجه در عصر غیبت آن را ممکن نمی‌شمارد؛ و نظریه گروهی از فقیهان مانند شیخ مفید، سید ابوالقاسم خویی، سید علی خامنه‌ای، حسینعلی منتظری و محمد مؤمن که حضور معصوم را شرط ندانسته و در زمان غیبت نیز در صورت تحقق سایر شرایط، آن را قابل اجرا می‌دانند. در برابر این بحث، برخی پژوهشگران تمام جنگ‌های دوران پیامبر(ص) و امامان(ع) را دفاعی توصیف کرده‌اند، در حالی که محمدتقی مصباح یزدی این دیدگاه را ناشی از تطبیق دادن جنگ‌های اسلامی با معیارهای جهان معاصر می‌داند. در پاسخ به شبهه ناسازگاری جهاد ابتدایی با آزادی عقیده و آیه «لاَ إِكْراهَ فی الدِّينِ»، علمای شیعه تأکید کرده‌اند که از آیات جهاد نمی‌توان برداشت کرد که کافران باید به اجبار مسلمان شوند؛ چرا که هدف این جهاد یاری مظلومان، مقابله با اختناق و فراهم ساختن بستر انتخاب آزادانه دین است.


== مفهوم‌شناسی ==
== واکاوی مفهومی ==
'''جهاد ابتدایی''' ترکیبی از دو واژه «[[جهاد]]» و «ابتدایی» است. در اصطلاح فقهی، جهاد ابتدایی جهادی است که با هدف گسترش اسلام از سوی مسلمانان آغاز می‌شود و در آن دشمن به مسلمانان تهاجم نکرده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام|سال=1362|نام=محمدحسن|نام خانوادگی=نجفی|ناشر=دار احیاء التراث العربی|جلد=21|صفحه=10|مکان=بیروت}}</ref> در مقابل، '''[[جهاد دفاعی]]''' جهادی است که در پاسخ به تهاجم دشمن به جان، مال، ناموس یا سرزمین مسلمانان انجام می‌شود.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام|سال=1413|نام=شهید ثانی|نام خانوادگی=عاملی|ناشر=مؤسسة المعارف الاسلامیة|جلد=3|صفحه=8|مکان=قم}}</ref>


برخی فقها و پژوهشگران معاصر، اصل جهاد ابتدایی را حتی در زمان معصومان انکار کرده و معتقدند تمام جهادهای اسلام، دفاعی بوده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جهاد ابتدایی و دفاعی|سال=1382|نام=نعمت‌الله|نام خانوادگی=صالحی نجف‌آبادی|ناشر=کویر|صفحه=45|مکان=قم}}</ref> از نگاه آنان، جهاد برای نجات مظلومان و رفع موانع تبلیغ اسلام در حقیقت جهاد دفاعی است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جهاد ابتدایی و دفاعی|سال=1382|نام=نعمت‌الله|نام خانوادگی=صالحی نجف‌آبادی|ناشر=کویر|صفحه=52|مکان=قم}}</ref>
جهاد ابتدایی جنگی است که مسلمانان آن را با مشرکان و کافران به منظور دعوت به اسلام و توحید و برپایی عدالت آغاز می‌کنند.<ref>صرامی، عدالت‌نژاد، «جهاد»، ۱۳۸۶ش، ج۱۱، ص۴۳۴.</ref> آیت‌الله منتظری (درگذشت: ۱۳۸۸ش) از مراجع تقلید، جهاد ابتدایی را به معنای عرضه دین اسلام و ارزش‌های آن به دیگر ملت‌ها تفسیر کرده است که هدفش از میان بردن ظلم و سلطه ظالمان و آماده‌سازی زمینه تحقق دین الهی بر پایه اختیار و انتخاب مردم است.<ref>منتظری، مجازات‌های اسلامی و حقوق بشر، ۱۴۲۹ق، ص۹۰.</ref>


=== تاریخچه و خاستگاه بحث ===
== اهمیت و جایگاه ==
بحث جهاد ابتدایی از صدر اسلام و [[دوران غیبت]] در میان مفسران و فقها مطرح بوده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=التفسیر الکبیر|سال=1420|نام=فخرالدین|نام خانوادگی=رازی|ناشر=دارالکتب العلمیه|جلد=8|صفحه=45|مکان=بیروت}}</ref> در میان متقدمین، دیدگاه مشهور و حتی نزدیک به اجماع بر وجود جهاد ابتدایی در سیره پیامبر(ص) است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=السیرة النبویة|سال=1410|نام=ابن هشام|نام خانوادگی=حمیری|ناشر=دار احیاء التراث العربی|جلد=2|صفحه=234|مکان=بیروت}}</ref> با این حال، برخی پژوهشگران معتقدند که هدف این جهاد نباید مسلمان‌کردن اجباری مردم دانست، بلکه تأمین امنیت و رفع موانع از مسیر دعوت، آزادی اندیشه و گسترش ایمان از اهداف اصلی آن به‌شمار می‌رود.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جهاد در اسلام|سال=1384|نام=مرتضی|نام خانوادگی=مطهری|ناشر=صدرا|صفحه=89|مکان=تهران}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=فقه سیاسی|سال=1392|نام=عباسعلی|نام خانوادگی=عمید زنجانی|ناشر=امیرکبیر|صفحه=125|مکان=تهران}}</ref>


== شرایط وجوب جهاد ابتدایی ==
محمدتقی مصباح یزدی (درگذشت: ۱۳۹۹ش) فیلسوف و فقیه شیعه، جهاد ابتدایی را از «ضروریات فقه اسلامی» شمرده و معتقد است فقهای شیعه و اهل سنت در مشروعیت آن هم‌نظرند.<ref>مصباح یزدی، جنگ و جهاد در قرآن، ۱۳۸۳ش، ص۱۳۹.</ref> به گفته برخی، جهاد ابتدایی بر اساس نظر مشهور فقها واجب کفایی است<ref>انصاری، الموسوعة الفقهیة المیسره، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۲۴؛ صرامی، عدالت‌نژاد، «جهاد»، ۱۳۸۶ش، ج۱۱، ص۴۳۴.</ref> و بیشتر عالمان شیعه به‌ویژه فقهای سده‌های نخست قمری بر وجوب جهاد ابتدایی با کفار و دسته‌ای از اهل کتاب (مانند یهودیان، مسیحیان و زرتشتیان) که جزیه و زندگی تحت قوانین حکومت اسلامی را نمی‌پذیرند، تأکید کرده‌اند.<ref>بهرامی، نظام سیاسی اجتماعی اسلام، ۱۳۸۰ش، ص۱۳۹-۱۴۱.</ref>
جهاد ابتدایی سه شرط اصلی دارد:


=== حضور معصوم(پیامبر یا امام) ===
حسینعلی منتظری<ref>منتظری، حکومت دینی و حقوق انسان، ۱۳۸۷ش، ص۶۰؛ منتظری، پاسخ به پرسش‌هایی پیرامون مجازات‌های اسلامی و حقوق بشر، ۱۳۸۷ش، ص۹۰.</ref> و ناصر مکارم شیرازی (زاده ۱۳۰۵ش)<ref>«جهاد ابتدایی»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حضرت آیت‌الله مکارم شیرازی.</ref> از فقهای شیعه و نعمت‌الله صالحی نجف‌آبادی (۱۳۰۲-۱۳۸۵ش)،<ref>صالحی نجف‌آبادی، جهاد در اسلام، ۱۳۸۶ش، ص۳۴-۳۵.</ref> جنگ‌های صدر اسلام را دفاعی خوانده‌اند که با هدف نجات مظلومان و رفع موانع تبلیغ اسلام صورت می‌گرفته است. در مقابل، مصباح یزدی (۱۳۱۳-۱۳۹۹ش) بر این باور است که دفاعی‌خواندن همه جنگ‌های اسلامی از سوی اندیشمندان مسلمان به این دلیل بوده تا در چارچوب معیارها و ارزش‌های پذیرفته‌شده کنونی و حاکم بر بسیاری از کشورهای جهان (همچون لیبرالیسم و آزادی‌خواهی) بگنجد و قابل توجیه باشد.<ref>مصباح یزدی، اخلاق در قرآن، ۱۳۹۱ش، ج۳، ص۴۰۸.</ref>
بنابر این شرط، در صورت عدم حضور معصوم، مانند دوران غیبت، جهاد ابتدایی جایز نیست.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام|سال=1362|نام=محمدحسن|نام خانوادگی=نجفی|ناشر=دار احیاء التراث العربی|جلد=21|صفحه=11|مکان=بیروت}}</ref> از نظر فقه شیعه، این نوع جهاد جز در زمان حضور امام یا کسی که شخصاً از ناحیه امام منصوب شده باشد، جایز نیست.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام|سال=1409|نام=ابوالقاسم|نام خانوادگی=محقق حلی|ناشر=مؤسسة النشر الاسلامی|جلد=1|صفحه=373|مکان=قم}}</ref> حتی یک حاکم شرعی نیز مجاز نیست که دست به چنین جنگ ابتدایی بزند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تبصرة المتعلمین فی احکام الدین|سال=1410|نام=علامه|نام خانوادگی=حلی|ناشر=مؤسسة النشر الاسلامی|صفحه=245|مکان=قم}}</ref> برخی از فقهای گذشته و معاصر، از جمله [[شیخ مفید]]،<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=المقنعة|سال=1410|نام=شیخ مفید|نام خانوادگی=ابن المعلم|ناشر=مؤسسة النشر الاسلامی|صفحه=810|مکان=قم}}</ref> و سید ابوالقاسم خویی،<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=منهاج الصالحین|سال=1410|نام=سید ابوالقاسم|نام خانوادگی=خویی|ناشر=مدینة العلم|جلد=1|صفحه=365|مکان=قم}}</ref> شرط حضور معصوم برای وجوب جهاد ابتدایی را غیرقابل قبول دانسته‌اند.


=== قدرت کافی مسلمانان ===
== شرایط و مقتضیات وجوب ==
دومین شرط، توانایی و قدرت کافی مسلمانان برای آغاز جهاد است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام|سال=1362|نام=محمدحسن|نام خانوادگی=نجفی|ناشر=دار احیاء التراث العربی|جلد=21|صفحه=12|مکان=بیروت}}</ref>


=== دعوت کفار به اسلام ===
بر پایه نظر مشهور عالمان شیعه، جهاد ابتدایی سه شرط دارد:
سومین شرط، دعوت کفار به اسلام و اتمام حجت با آنان پیش از آغاز جنگ است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الخلاف|سال=1407|نام=شیخ طوسی|نام خانوادگی=ابوجعفر|ناشر=مؤسسة النشر الاسلامی|جلد=5|صفحه=8|مکان=قم}}</ref> در فقه تصریح شده که جهاد ابتدایی منوط به دعوت است؛ یعنی پیش از آغاز جهاد، مسلمانان باید کفار را به اسلام دعوت کنند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام|سال=1413|نام=شهید ثانی|نام خانوادگی=عاملی|ناشر=مؤسسة المعارف الاسلامیة|جلد=3|صفحه=12|مکان=قم}}</ref>


== دیدگاه‌های معاصر درباره جهاد ابتدایی ==
# حضور معصوم: بر این اساس، در دوران غیبت جهاد ابتدایی جایز نیست.
=== دیدگاه انکار و بازتعریف ===
# توانایی کافی مسلمانان برای آغاز جنگ.
گروهی از فقها و پژوهشگران معاصر، اصل جهاد ابتدایی را انکار کرده و معتقدند تمام جهادهای اسلام، دفاعی بوده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جهاد ابتدایی و دفاعی|سال=1382|نام=نعمت‌الله|نام خانوادگی=صالحی نجف‌آبادی|ناشر=کویر|صفحه=78|مکان=قم}}</ref><ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=مبانی فقهی حکومت اسلامی|سال=1408|نام=حسینعلی|نام خانوادگی=منتظری|ناشر=انتشارات کیهان|جلد=3|صفحه=145|مکان=تهران}}</ref> از نگاه آنان، جهاد برای نجات مظلومان و رفع موانع تبلیغ اسلام در حقیقت جهاد دفاعی است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تفسیر نمونه|سال=1374|نام=ناصر|نام خانوادگی=مکارم شیرازی|ناشر=دار الکتب الاسلامیه|جلد=2|صفحه=234|مکان=تهران}}</ref> در این نگرش، «جهاد ابتدایی» تهاجم و تحمیل عقیده نیست، بلکه دعوت به اندیشه و تفکر در جهت انتخاب عقیده حق است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تفسیر نمونه|سال=1374|نام=ناصر|نام خانوادگی=مکارم شیرازی|ناشر=دار الکتب الاسلامیه|جلد=2|صفحه=245|مکان=تهران}}</ref>
# دعوت کافران به اسلام و اتمام حجت با آنان پیش از شروع نبرد.<ref>عمید زنجانی، فقه سیاسی، ۱۳۷۷ش، ج۳، ص۱۳۹.</ref>


=== جهاد ابتدایی توسط ولی فقیه ===
حضور امام معصوم و اذن او یا نایب خاصش،<ref>صرامی، عدالت‌نژاد، «جهاد»، ۱۳۸۶ش، ج۱۱، ص۴۳۵.</ref> بنا بر قول مشهور فقهای شیعه از جمله شیخ طوسی (۳۸۵-۴۶۰ق)،<ref>شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ج۲، ص۸.</ref> قاضی ابن‌براج (حدود ۴۰۰ تا ۴۸۱ق)،<ref>ابن‌براج، المهذب، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۲۹۶.</ref> ابن‌ادریس (حدود ۵۴۳ـ۵۹۸ق)،<ref>ابن‌ادریس، السرائر، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۳.</ref> محقق حلی (۶۰۲-۶۷۶ق)،<ref>محقق حلی، شرایع الاسلام، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۲۷۸.</ref> علامه حلی (۶۴۸-۷۲۶ق)،<ref>علامه حلی، تذکرة الفقهاء، ۱۴۱۴ق، ج۹، ص۱۹.</ref> شهید ثانی (۹۱۱-۹۵۵ یا ۹۶۵ق)<ref>شهید ثانی، الروضة البهیة، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۳۸۱.</ref> و صاحب جواهر (۱۲۰۲-۱۲۶۶ق)،<ref>نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۲۱، ص۱۱.</ref> شرط انجام جهاد ابتدایی است<ref>جاوید، «حقوق بشر معاصر و جهاد ابتدایی در اسلام معاصر»، ص۱۲۹-۱۳۴.</ref> و نایبان عام (فقها) را در بر نمی‌گیرد.<ref>صرامی، عدالت‌نژاد، «جهاد»، ۱۳۸۶ش، ج۱۱، ص۴۳۵.</ref>
[[سید علی خامنه‌ای|آیت‌الله خامنه‌ای]] در پاسخ به استفتایی درباره حکم جهاد ابتدایی در زمان غیبت، فرموده‌اند: «بعید نیست که حکم به جهاد ابتدایی توسط فقیه جامع‌الشرایطی که متصدی ولایت امر مسلمین است، در صورتی که مصلحت آن را اقتضا کند، جایز باشد، بلکه این نظر اقوی است.»<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=اجوبة الاستفتائات|سال=1384|نام=سید علی|نام خانوادگی=خامنه‌ای|ناشر=دفتر نشر فرهنگ اسلامی|صفحه=42|مکان=تهران}}</ref> بر اساس این دیدگاه، [[ولی فقیه]] جامع‌الشرایط می‌تواند در صورت تشخیص مصلحت، حکم به جهاد ابتدایی دهد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=اجوبة الاستفتائات|سال=1384|نام=سید علی|نام خانوادگی=خامنه‌ای|ناشر=دفتر نشر فرهنگ اسلامی|صفحه=43|مکان=تهران}}</ref>


از منظر آیت‌الله خامنه‌ای، در معنای هر دو گونه جهاد ابتدایی و جهاد دفاعی، دفاع از حقوق فطری ملت‌ها نهفته است. در جهاد ابتدایی، دفاع از حقوق ملت‌هایی که تحت تسلط نظام سلطه قرار دارند، مدنظر گرفته شده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=اجوبة الاستفتائات|سال=1384|نام=سید علی|نام خانوادگی=خامنه‌ای|ناشر=دفتر نشر فرهنگ اسلامی|صفحه=45|مکان=تهران}}</ref>
اما برخی فقها مانند شیخ مفید،<ref>شیخ مفید، المقنعه، ۱۴۱۰ق، ص۸۱۰.</ref> ابوالصلاح حلبی (۳۷۴-۴۴۷ق)<ref>ابوالصلاح حلبی، الکافی فی الفقه، بی‌تا، ص۲۴۶.</ref> و سلار دیلمی (درگذشت: ۴۴۸ق)،<ref>سلار دیلمی، المراسم فی الفقه الإمامی، ۱۴۰۴ق، ص۲۶۱.</ref> حضور امام معصوم را شرط جهاد ابتدایی ندانسته و از این‌رو انجام آن را در عصر غیبت جایز می‌شمارند.<ref>جاوید، «حقوق بشر معاصر و جهاد ابتدایی در اسلام معاصر»، ص۱۲۷-۱۲۹.</ref> شماری از فقهای معاصر نیز مانند سید ابوالقاسم خویی (درگذشت: ۱۳۷۱ش)،<ref>خویی، منهاج الصالحین، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۳۶۴.</ref> سید علی خامنه‌ای (زاده: ۱۳۱۸ش)،<ref>خامنه‌ای، رساله‌ی آموزشی، ۱۳۹۸ش، ج۱، ص۳۲۲.</ref> حسینعلی منتظری (درگذشت: ۱۳۸۸ش)<ref>منتظری، دراسات فی ولایة الفقیه، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۱۱۶-۱۱۹.</ref> و محمد مؤمن (درگذشت: ۱۳۹۷ش)،<ref>مؤمن، «جهاد ابتدایی در عصر غیبت»، ص۵۱.</ref> شرط حضور امام معصوم را بر اساس آیات قرآن و روایات معصومان قابل اثبات ندانسته و بر این باورند که جهاد ابتدایی در صورت فراهم بودن شرایط، در زمان غیبت نیز واجب است.<ref>منتظری، دراسات فی ولایة الفقیه، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۱۱۸.</ref> به گفته برخی، تعبیر «امام عادل» در احادیث جهاد به معنای امام معصوم نیست.<ref>منتظری، دراسات فی ولایة الفقیه، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۱۱۸.</ref>


=== جهاد برای رفع فتنه ===
== چالش آزادی عقیده ==
[[آیت‌الله محمدجواد فاضل لنکرانی]] معتقد است آیات متعدد قرآن بحث جهاد ابتدایی را مطرح می‌کند و فلسفه آن، رفع فتنه شرک و برپایی توحید در زمین است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جهاد ابتدایی در قرآن|سال=1394|نام=محمدجواد|نام خانوادگی=فاضل لنکرانی|ناشر=مرکز فقهی ائمه اطهار|صفحه=67|مکان=قم}}</ref> او با استناد به آیه ۳۹ سوره انفال{{قرآن|وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّىٰ لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ}} بیان می‌کند که دو غایت برای جهاد با مشرکان در این آیه ذکر شده است: غایت اول «حتی لا تکون فتنة»{{قرآن|حَتَّىٰ لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ}} است که مراد از «فتنه» در این آیه، شرک و آشوبی است که مانع گسترش دین خدا می‌شود. غایت نهایی جهاد{{قرآن|وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ}} است؛ یعنی دین تماماً برای خدا باشد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جهاد ابتدایی در قرآن|سال=1394|نام=محمدجواد|نام خانوادگی=فاضل لنکرانی|ناشر=مرکز فقهی ائمه اطهار|صفحه=72|مکان=قم}}</ref>


== نقدها و چالش‌های معاصر ==
برخی بر این باورند که جهاد ابتدایی به گسترش اسلام از راه تحمیل عقیده بر مردم می‌انجامد و با آیه «لاَ إِكْراهَ فی الدِّينِ قَد تَّبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَیِّ»<ref>سوره بقره، آیه ۲۵۶.</ref> که اکراه در دین را نفی می‌کند، ناسازگار است.<ref>کامیاب، «بررسی شبهه جهاد ابتدایی در تفسیر آیه لا اکراه فی الدین»، ص۸.</ref> اندیشمندان شیعه در پاسخ به این شبهه رویکردهای گوناگونی اتخاذ کرده‌اند؛ از جمله:
=== تعارض با آزادی عقیده ===
یکی از مهم‌ترین چالش‌های جهاد ابتدایی در دنیای امروز، تعارض آن با اصل [[آزادی عقیده]] است. بر اساس مبانی دین اسلام، پذیرفتن دین باید کاملاً مختارانه، با طیب خاطر و بدون هیچ اجبار، اکراه یا تلقینی همراه باشد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=المیزان فی تفسیر القرآن|سال=1374|نام=علامه سید محمدحسین|نام خانوادگی=طباطبایی|ناشر=جامعه مدرسین|جلد=2|صفحه=342|مکان=قم}}</ref> جهاد ابتدایی به معنای حمله پیش‌دستانه و برای عرضه و اشاعه دین، با مسائل و مباحث دنیای امروز از جمله موضوعات مربوط به روابط بین‌الملل و وجود کنوانسیون‌ها و قراردادهای بین‌المللی میان کشورها مبنی بر تعهدات دوجانبه یا چندجانبه به منظور عدم تعرض و حفظ تمامیت ارضی، با تعارض همراه خواهد بود.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=فقه سیاسی|سال=1392|نام=عباسعلی|نام خانوادگی=عمید زنجانی|ناشر=امیرکبیر|صفحه=189|مکان=تهران}}</ref>


=== تعارض با حقوق بین‌الملل ===
* تمام آیات جهاد در قرآن، به طور مستقیم یا غیرمستقیم، مقید به این هستند که جهاد باید برای یاری مظلومان، مقابله با اختناق و فراهم کردن زمینه انتخاب آزادانه دین باشد، نه برای تحمیل دین. برخی بر همین اساس همه جهادها را دفاعی دانسته‌اند.<ref>کامیاب، «بررسی شبهه جهاد ابتدایی در تفسیر آیه لا اکراه فی الدین»، ص۲۷.</ref>
نهاد جهاد ابتدایی در نظام حقوقی اسلام با نظریه «مسئولیت حمایت» در [[حقوق بین‌الملل]] قابل تطبیق است، اما هر یک از این دو نهاد با شبهات و تعارضات قابل توجهی روبرو هستند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=حقوق بین‌الملل اسلامی|سال=1390|نام=محمد|نام خانوادگی=جواد صادقی|ناشر=نشر میزان|صفحه=145|مکان=تهران}}</ref> در مورد مسئولیت حمایت، نقض حاکمیت ملی و در مورد جهاد ابتدایی، نقض حقوق اولیه بشر یعنی حق حیات و آزادی عقیده مطرح است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=حقوق بین‌الملل اسلامی|سال=1390|نام=محمد|نام خانوادگی=جواد صادقی|ناشر=نشر میزان|صفحه=152|مکان=تهران}}</ref>
* در هیچ آیه‌ای از قرآن بر مسلمانان واجب نشده است که با مشرکان بجنگند و آنان را به پذیرش اسلام مجبور کنند و در صورت نپذیرفتن، آن‌ها را بکشند.<ref>کامیاب، «بررسی شبهه جهاد ابتدایی در تفسیر آیه لا اکراه فی الدین»، ص۲۸.</ref> افزون بر این، به اعتقاد آیت‌الله خامنه‌ای، رهبر نظام جمهوری اسلامی ایران، گسترش امور اعتقادی با زور ممکن نیست.<ref>ادرکنی؛ مقیمی‌حاجی، «جهاد»، ص۴۲۴.</ref>
* محمدتقی مصباح یزدی (۱۳۱۳-۱۳۹۹ش) معتقد است مشروعیت «جهاد ابتدایی» در اسلام<ref>مصباح یزدی، اخلاق در قرآن، ۱۳۹۱ش، ج۳، ص۴۰۸.</ref> با هدف شناخت حق و پرستش خداوند و حاکمیت دین خدا انجام می‌شود، نه برای قدرت‌طلبی و دست‌انداختن به منافع اقتصادی و مادی جوامع؛<ref>مصباح یزدی، اخلاق در قرآن، ۱۳۹۱ش، ج۳، ص۴۱۲.</ref> زیرا پرستش خداوند در سراسر جهان از حقوق او است تا به وسیله جهاد ابتدایی (که خود نوعی دفاع از توحید است) شرک، کفر، ظلم و فساد مشرکان از میان برود و نظام توحیدی در جهان حاکم شود. این به معنای آن نیست که همه مردم در تمام عالم به اجبار مسلمان شوند.<ref>مصباح یزدی، جنگ و جهاد در قرآن، ۱۳۸۳ش، ص۱۵۲-۱۵۴.</ref> به گفته آیت‌الله منتظری، این معنا با آیه ۲۵۶ سوره بقره سازگار است.<ref>منتظری، مجازات‌های اسلامی و حقوق بشر، ۱۴۲۹ق، ص۸۹-۹۰.</ref>


=== شبهه تعارض با آیه «لا اکراه فی الدین» ===
یکی از شبهات مطرح در تفسیر آیه «لا اکراه فی الدین» (بقره: ۲۵۶)، مسئله تعارض جهاد ابتدایی در اسلام با این آیه است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تفسیر المیزان|سال=1374|نام=علامه سید محمدحسین|نام خانوادگی=طباطبایی|ناشر=جامعه مدرسین|جلد=2|صفحه=342|مکان=قم}}</ref> مفسران برای حل این شبهه راهکارهای متعددی ارائه کرده‌اند که لزوم حمل آیات مطلق جهاد بر آیات مقید، بهترین آن دانسته شده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تفسیر نمونه|سال=1374|نام=ناصر|نام خانوادگی=مکارم شیرازی|ناشر=دار الکتب الاسلامیه|جلد=2|صفحه=256|مکان=تهران}}</ref> از هیچ‌کدام از آیات جهاد در قرآن نمی‌توان برداشت کرد که کافران و مشرکان را باید وادار به اسلام آوردن کرد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=المیزان فی تفسیر القرآن|سال=1374|نام=علامه سید محمدحسین|نام خانوادگی=طباطبایی|ناشر=جامعه مدرسین|جلد=9|صفحه=56|مکان=قم}}</ref> برخی دیگر از مفسران معتقدند همه آیات جهاد در [[قرآن کریم]]، مشروط و مقید به کمک به مظلومان، مبارزه با اختناق و فراهم شدن زمینه انتخاب آزادانه دین هستند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جهاد ابتدایی و دفاعی|سال=1382|نام=نعمت‌الله|نام خانوادگی=صالحی نجف‌آبادی|ناشر=کویر|صفحه=112|مکان=قم}}</ref>


=== نقد تاریخی ===
برخی پژوهشگران معتقدند درباره برخی جنگ‌های دوره نبوی، درستی یا نادرستی گزارش‌های تاریخی مورد بحث است و برخی معتقدند بخشی از این جنگ‌ها بعدها برای توجیه رفتار برخی افراد به پیامبر(ص) نسبت داده شده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تاریخ تشیع در ایران: از آغاز تا طلوع دولت صفوی|سال=1387|نام=رسول|نام خانوادگی=جعفریان|ناشر=نشر علم|صفحه=344|مکان=تهران}}</ref> همچنین، حتی اگر اصل یک اقدام نظامی در منابع تاریخی پذیرفته شود، باید شرایط و ظرف تحقق آن نیز بررسی شود، زیرا تحلیل شرایط می‌تواند در تعیین اینکه یک اقدام، دفاعی یا ابتدایی بوده است، تأثیرگذار باشد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جهاد در اسلام|سال=1384|نام=مرتضی|نام خانوادگی=مطهری|ناشر=صدرا|صفحه=120|مکان=تهران}}</ref>


== جمع‌بندی ==
== پانویس ==
در پاسخ به این پرسش که آیا احکام جهاد ابتدایی در دنیای امروز قابل توجیه است، باید گفت که این مسئله محل اختلاف جدی میان اندیشمندان مسلمان است. از یک سو، مشهور فقهای شیعه جهاد ابتدایی را مشروط به حضور امام معصوم(ع) دانسته و در دوران غیبت آن را غیرقابل تحقق می‌شمارند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام|سال=1362|نام=محمدحسن|نام خانوادگی=نجفی|ناشر=دار احیاء التراث العربی|جلد=21|صفحه=11|مکان=بیروت}}</ref> از سوی دیگر، برخی فقهای معاصر با بازتعریف این مفهوم، آن را به دفاع از مظلومان و رفع موانع دعوت تفسیر کرده و حتی در دوران غیبت، حکم به جواز آن توسط ولی فقیه جامع‌الشرایط داده‌اند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=اجوبة الاستفتائات|سال=1384|نام=سید علی|نام خانوادگی=خامنه‌ای|ناشر=دفتر نشر فرهنگ اسلامی|صفحه=42|مکان=تهران}}</ref> در مقابل، گروهی دیگر اصل مشروعیت جهاد ابتدایی را زیر سؤال برده و با استناد به آزادی عقیده، حقوق بشر و کنوانسیون‌های بین‌المللی، آن را با مقتضیات دنیای امروز ناسازگار می‌دانند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جهاد ابتدایی و دفاعی|سال=1382|نام=نعمت‌الله|نام خانوادگی=صالحی نجف‌آبادی|ناشر=کویر|صفحه=145|مکان=قم}}</ref>


در مجموع، به نظر می‌رسد توجیه احکام جهاد ابتدایی در دنیای امروز، مستلزم بازتعریف دقیق مفاهیم، توجه به شرایط تاریخی و اجتماعی صدر اسلام، و ارائه تفسیری هماهنگ با اصول مسلم دینی مانند آزادی عقیده و حرمت جان انسان‌هاست.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=فقه سیاسی|سال=1392|نام=عباسعلی|نام خانوادگی=عمید زنجانی|ناشر=امیرکبیر|صفحه=210|مکان=تهران}}</ref> بدون چنین بازتعریفی، این احکام با چالش‌های جدی در عرصه روابط بین‌الملل و حقوق بشر مواجه خواهند بود.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=حقوق بین‌الملل اسلامی|سال=1390|نام=محمد|نام خانوادگی=جواد صادقی|ناشر=نشر میزان|صفحه=168|مکان=تهران}}</ref>
{{پانویس|۲}}


== منابع ==
== منابع ==
{{پانویس|۲}}
 
* قرآن کریم.
* ابن‌ادریس، محمد بن احمد، ''السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی''، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۰ق.
* ابن‌براج، عبدالعزیز، ''المهذب''، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۰۶ق.
* ابوالصلاح حلبی، تقی بن نجم، ''الکافی فی الفقه''، تحقیق رضا استادی، اصفهان، مکتبة الإمام اميرالمؤمنين علی(ع) العامة، بی‌تا.
* ادرکنی، محمدجواد؛ و ابوالقاسم مقیمی‌حاجی، «جهاد»، مقالاتی از اندیشه‌نامه‌ی انقلاب اسلامی، تهران، مؤسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی، ۱۳۹۸ش.
* انصاری (خلیفه شوشتری)، محمدعلی، ''الموسوعة الفقهیة المیسرة''، قم، مجمع الفکر الإسلامی، ۱۴۱۵ق.
* بهرامی، قدرت‌الله، ''نظام سیاسی اجتماعی اسلام''، قم، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، ۱۳۸۰ش.
* جاوید، محمدجواد، و علی محمددوست، «حقوق بشر معاصر و جهاد ابتدایی در اسلام معاصر»، در پژوهش‌نامه حقوق اسلامی، سال یازدهم، ش۲، پاییز و زمستان ۱۳۸۹ش.
* «جهاد ابتدایی»، وبگاه دفتر آیت الله مکارم شیرازی، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۳۹۶ش.
* جهاد ابتدایی در قرآن کریم، وبگاه آیت‌الله محمّدجواد فاضل لنکرانی، تاریخ مشاهده: ۲۹ آذر ۱۴۰۱ش.
* جهاد ابتدایی در سنت و سیره نبوی، وبگاه بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، تاریخ مشاهده: ۲۹ آذر ۱۴۰۱ش.
* خامنه‌ای، سید علی، ''رساله‌ی آموزشی مطابق با فتاوای حضرت آیت‌الله خامنه‌ای''، تهران، مؤسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی، ۱۳۹۸ش.
* خویی، سید ابوالقاسم، ''منهاج الصالحین''، قم، مدينة العلم، ۱۴۱۰ق.
* سلار دیلمی، حمزه بن عبد العزیز، ''المراسم فی الفقه الإمامی''، تحقیق محمود بستانی، قم، منشورات الحرمین، ۱۴۰۴ق.
* شهید ثانی، زین‌الدین بن علی، ''الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة''، تحقیق کلانتر، قم، مکتبة الداوری، ۱۴۱۰ق.
* شیخ طوسی، محمد بن حسن، ''المبسوط فی فقه الإمامیه''، تهران، المكتبة المرتضوية لإحياء الآثار الجعفرية، ۱۳۸۷ق.
* شیخ مفید، محمد بن محمد، ''المقنعه''، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۰ق.
* صالحی نجف‌آبادی، نعمت‌الله، ''جهاد در اسلام''، تهران، نشر نی، ۱۳۸۶ش.
* صرامی، سیف‌الله؛ عدالت‌نژاد، سعید، «جهاد»، دانشنامه جهان اسلام، تهران، بنیاد دایرة المعارف اسلامی، ۱۳۸۶ش.
* علامه حلی، حسن بن یوسف، ''تذکرة الفقهاء''، قم، مؤسسة آل‌البیت(ع) لإحیاء التراث، ۱۴۱۴ق.
* عمید زنجانی، عباسعلی، ''فقه سیاسی''، تهران، امیرکبیر، ۱۳۷۷ش.
* کامیاب، حسین، و احمد قدسی، «بررسی شبهه جهاد ابتدایی در تفسیر آیه لا اکراه فی الدین»، در مجله مطالعات تفسیری، ش۱۱، پاییز ۱۳۹۱ش.
* مؤمن، محمد، «جهاد ابتدایی در عصر غیبت»، در مجله فقه اهل بیت، ش۲۶، تابستان ۱۳۸۰ش.
* محقق حلی، جعفر بن حسن، ''شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام''، قم، اسماعیلیان، ۱۴۰۸ق.
* مصباح یزدی، محمدتقی، ''اخلاق در قرآن''، قم، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۱ش.
* مصباح یزدی، محمدتقی، ''جنگ و جهاد در قرآن''، قم، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۸۳ش.
* منتظری، حسینعلی، ''پاسخ به پرسش‌هایی پیرامون مجازات‌های اسلامی و حقوق بشر''، قم، نشر ارغوان دانش، ۱۴۲۹ق.
* منتظری، حسینعلی، ''دراسات فی ولایة الفقیه و فقه الدولة الإسلامیة''، قم، المرکز العالمی للدراسات الاسلامیة، ۱۴۰۹ق.
* نجفی، محمدحسن، ''جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام''، بیروت، دار إحياء التراث العربی، ۱۳۶۲ش.


{{شاخه
{{شاخه
| شاخه اصلی =  
| شاخه اصلی = فقه
| شاخه فرعی۱ =  
| شاخه فرعی۱ = جهاد
| شاخه فرعی۲ =
| شاخه فرعی۲ =  
}}
}}


{{ارزیابی
{{ارزیابی
| شناسه = شد
| شناسه = شد
| عکس = شد
| عکس = شد
| درگاه = شد
| درگاه = شد
| ادبیات = شد
| ادبیات = شد
| پیوند = شد
| پیوند = شد
| ناوبری = شد
| ناوبری = شد
| تغییرمسیر = شد
| تغییرمسیر = شد
| ارجاعات = شد
| ارجاعات = شد
| ارزیابی کمی = شد
| ارزیابی کمی = شد
| ارزیابی کیفی = شد
| ارزیابی کیفی = شد
| اولویت = ج
| اولویت = ج
| کیفیت = خوب
| کیفیت = خوب
}}
}}


{{پایان متن}}
{{پایان متن}}

نسخهٔ ‏۵ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۰:۱۶


سؤال
آیا احکام مربوط به جهاد ابتدایی قابل توجیه در دنیای امروز هستند؟


گستره قلمروی اسلامی قرمز: در زمان پیامبر اسلام (۶۲۲–۶۳۲) نارنجی: در زمان خلفای راشدین (۶۳۲–۶۶۱) زرد: در زمان بنی‌امیه (۶۶۱–۷۵۰)
درگاه‌ها


جهاد ابتدایی به معنای آغازگری مسلمانان در جنگ با مشرکان و کافران به قصد ترویج اسلام و استقرار توحید و عدالت است. در فقه شیعه، در خصوص شرایط وجوب این جهاد دو موضع عمده وجود دارد: نظریه مشهور که حضور امام معصوم(ع) را لازم می‌داند و در نتیجه در عصر غیبت آن را ممکن نمی‌شمارد؛ و نظریه گروهی از فقیهان مانند شیخ مفید، سید ابوالقاسم خویی، سید علی خامنه‌ای، حسینعلی منتظری و محمد مؤمن که حضور معصوم را شرط ندانسته و در زمان غیبت نیز در صورت تحقق سایر شرایط، آن را قابل اجرا می‌دانند. در برابر این بحث، برخی پژوهشگران تمام جنگ‌های دوران پیامبر(ص) و امامان(ع) را دفاعی توصیف کرده‌اند، در حالی که محمدتقی مصباح یزدی این دیدگاه را ناشی از تطبیق دادن جنگ‌های اسلامی با معیارهای جهان معاصر می‌داند. در پاسخ به شبهه ناسازگاری جهاد ابتدایی با آزادی عقیده و آیه «لاَ إِكْراهَ فی الدِّينِ»، علمای شیعه تأکید کرده‌اند که از آیات جهاد نمی‌توان برداشت کرد که کافران باید به اجبار مسلمان شوند؛ چرا که هدف این جهاد یاری مظلومان، مقابله با اختناق و فراهم ساختن بستر انتخاب آزادانه دین است.

واکاوی مفهومی

جهاد ابتدایی جنگی است که مسلمانان آن را با مشرکان و کافران به منظور دعوت به اسلام و توحید و برپایی عدالت آغاز می‌کنند.[۱] آیت‌الله منتظری (درگذشت: ۱۳۸۸ش) از مراجع تقلید، جهاد ابتدایی را به معنای عرضه دین اسلام و ارزش‌های آن به دیگر ملت‌ها تفسیر کرده است که هدفش از میان بردن ظلم و سلطه ظالمان و آماده‌سازی زمینه تحقق دین الهی بر پایه اختیار و انتخاب مردم است.[۲]

اهمیت و جایگاه

محمدتقی مصباح یزدی (درگذشت: ۱۳۹۹ش) فیلسوف و فقیه شیعه، جهاد ابتدایی را از «ضروریات فقه اسلامی» شمرده و معتقد است فقهای شیعه و اهل سنت در مشروعیت آن هم‌نظرند.[۳] به گفته برخی، جهاد ابتدایی بر اساس نظر مشهور فقها واجب کفایی است[۴] و بیشتر عالمان شیعه به‌ویژه فقهای سده‌های نخست قمری بر وجوب جهاد ابتدایی با کفار و دسته‌ای از اهل کتاب (مانند یهودیان، مسیحیان و زرتشتیان) که جزیه و زندگی تحت قوانین حکومت اسلامی را نمی‌پذیرند، تأکید کرده‌اند.[۵]

حسینعلی منتظری[۶] و ناصر مکارم شیرازی (زاده ۱۳۰۵ش)[۷] از فقهای شیعه و نعمت‌الله صالحی نجف‌آبادی (۱۳۰۲-۱۳۸۵ش)،[۸] جنگ‌های صدر اسلام را دفاعی خوانده‌اند که با هدف نجات مظلومان و رفع موانع تبلیغ اسلام صورت می‌گرفته است. در مقابل، مصباح یزدی (۱۳۱۳-۱۳۹۹ش) بر این باور است که دفاعی‌خواندن همه جنگ‌های اسلامی از سوی اندیشمندان مسلمان به این دلیل بوده تا در چارچوب معیارها و ارزش‌های پذیرفته‌شده کنونی و حاکم بر بسیاری از کشورهای جهان (همچون لیبرالیسم و آزادی‌خواهی) بگنجد و قابل توجیه باشد.[۹]

شرایط و مقتضیات وجوب

بر پایه نظر مشهور عالمان شیعه، جهاد ابتدایی سه شرط دارد:

  1. حضور معصوم: بر این اساس، در دوران غیبت جهاد ابتدایی جایز نیست.
  2. توانایی کافی مسلمانان برای آغاز جنگ.
  3. دعوت کافران به اسلام و اتمام حجت با آنان پیش از شروع نبرد.[۱۰]

حضور امام معصوم و اذن او یا نایب خاصش،[۱۱] بنا بر قول مشهور فقهای شیعه از جمله شیخ طوسی (۳۸۵-۴۶۰ق)،[۱۲] قاضی ابن‌براج (حدود ۴۰۰ تا ۴۸۱ق)،[۱۳] ابن‌ادریس (حدود ۵۴۳ـ۵۹۸ق)،[۱۴] محقق حلی (۶۰۲-۶۷۶ق)،[۱۵] علامه حلی (۶۴۸-۷۲۶ق)،[۱۶] شهید ثانی (۹۱۱-۹۵۵ یا ۹۶۵ق)[۱۷] و صاحب جواهر (۱۲۰۲-۱۲۶۶ق)،[۱۸] شرط انجام جهاد ابتدایی است[۱۹] و نایبان عام (فقها) را در بر نمی‌گیرد.[۲۰]

اما برخی فقها مانند شیخ مفید،[۲۱] ابوالصلاح حلبی (۳۷۴-۴۴۷ق)[۲۲] و سلار دیلمی (درگذشت: ۴۴۸ق)،[۲۳] حضور امام معصوم را شرط جهاد ابتدایی ندانسته و از این‌رو انجام آن را در عصر غیبت جایز می‌شمارند.[۲۴] شماری از فقهای معاصر نیز مانند سید ابوالقاسم خویی (درگذشت: ۱۳۷۱ش)،[۲۵] سید علی خامنه‌ای (زاده: ۱۳۱۸ش)،[۲۶] حسینعلی منتظری (درگذشت: ۱۳۸۸ش)[۲۷] و محمد مؤمن (درگذشت: ۱۳۹۷ش)،[۲۸] شرط حضور امام معصوم را بر اساس آیات قرآن و روایات معصومان قابل اثبات ندانسته و بر این باورند که جهاد ابتدایی در صورت فراهم بودن شرایط، در زمان غیبت نیز واجب است.[۲۹] به گفته برخی، تعبیر «امام عادل» در احادیث جهاد به معنای امام معصوم نیست.[۳۰]

چالش آزادی عقیده

برخی بر این باورند که جهاد ابتدایی به گسترش اسلام از راه تحمیل عقیده بر مردم می‌انجامد و با آیه «لاَ إِكْراهَ فی الدِّينِ قَد تَّبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَیِّ»[۳۱] که اکراه در دین را نفی می‌کند، ناسازگار است.[۳۲] اندیشمندان شیعه در پاسخ به این شبهه رویکردهای گوناگونی اتخاذ کرده‌اند؛ از جمله:

  • تمام آیات جهاد در قرآن، به طور مستقیم یا غیرمستقیم، مقید به این هستند که جهاد باید برای یاری مظلومان، مقابله با اختناق و فراهم کردن زمینه انتخاب آزادانه دین باشد، نه برای تحمیل دین. برخی بر همین اساس همه جهادها را دفاعی دانسته‌اند.[۳۳]
  • در هیچ آیه‌ای از قرآن بر مسلمانان واجب نشده است که با مشرکان بجنگند و آنان را به پذیرش اسلام مجبور کنند و در صورت نپذیرفتن، آن‌ها را بکشند.[۳۴] افزون بر این، به اعتقاد آیت‌الله خامنه‌ای، رهبر نظام جمهوری اسلامی ایران، گسترش امور اعتقادی با زور ممکن نیست.[۳۵]
  • محمدتقی مصباح یزدی (۱۳۱۳-۱۳۹۹ش) معتقد است مشروعیت «جهاد ابتدایی» در اسلام[۳۶] با هدف شناخت حق و پرستش خداوند و حاکمیت دین خدا انجام می‌شود، نه برای قدرت‌طلبی و دست‌انداختن به منافع اقتصادی و مادی جوامع؛[۳۷] زیرا پرستش خداوند در سراسر جهان از حقوق او است تا به وسیله جهاد ابتدایی (که خود نوعی دفاع از توحید است) شرک، کفر، ظلم و فساد مشرکان از میان برود و نظام توحیدی در جهان حاکم شود. این به معنای آن نیست که همه مردم در تمام عالم به اجبار مسلمان شوند.[۳۸] به گفته آیت‌الله منتظری، این معنا با آیه ۲۵۶ سوره بقره سازگار است.[۳۹]


پانویس

  1. ↑ صرامی، عدالت‌نژاد، «جهاد»، ۱۳۸۶ش، ج۱۱، ص۴۳۴.
  2. ↑ منتظری، مجازات‌های اسلامی و حقوق بشر، ۱۴۲۹ق، ص۹۰.
  3. ↑ مصباح یزدی، جنگ و جهاد در قرآن، ۱۳۸۳ش، ص۱۳۹.
  4. ↑ انصاری، الموسوعة الفقهیة المیسره، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۲۴؛ صرامی، عدالت‌نژاد، «جهاد»، ۱۳۸۶ش، ج۱۱، ص۴۳۴.
  5. ↑ بهرامی، نظام سیاسی اجتماعی اسلام، ۱۳۸۰ش، ص۱۳۹-۱۴۱.
  6. ↑ منتظری، حکومت دینی و حقوق انسان، ۱۳۸۷ش، ص۶۰؛ منتظری، پاسخ به پرسش‌هایی پیرامون مجازات‌های اسلامی و حقوق بشر، ۱۳۸۷ش، ص۹۰.
  7. ↑ «جهاد ابتدایی»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حضرت آیت‌الله مکارم شیرازی.
  8. ↑ صالحی نجف‌آبادی، جهاد در اسلام، ۱۳۸۶ش، ص۳۴-۳۵.
  9. ↑ مصباح یزدی، اخلاق در قرآن، ۱۳۹۱ش، ج۳، ص۴۰۸.
  10. ↑ عمید زنجانی، فقه سیاسی، ۱۳۷۷ش، ج۳، ص۱۳۹.
  11. ↑ صرامی، عدالت‌نژاد، «جهاد»، ۱۳۸۶ش، ج۱۱، ص۴۳۵.
  12. ↑ شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ج۲، ص۸.
  13. ↑ ابن‌براج، المهذب، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۲۹۶.
  14. ↑ ابن‌ادریس، السرائر، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۳.
  15. ↑ محقق حلی، شرایع الاسلام، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۲۷۸.
  16. ↑ علامه حلی، تذکرة الفقهاء، ۱۴۱۴ق، ج۹، ص۱۹.
  17. ↑ شهید ثانی، الروضة البهیة، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۳۸۱.
  18. ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۲۱، ص۱۱.
  19. ↑ جاوید، «حقوق بشر معاصر و جهاد ابتدایی در اسلام معاصر»، ص۱۲۹-۱۳۴.
  20. ↑ صرامی، عدالت‌نژاد، «جهاد»، ۱۳۸۶ش، ج۱۱، ص۴۳۵.
  21. ↑ شیخ مفید، المقنعه، ۱۴۱۰ق، ص۸۱۰.
  22. ↑ ابوالصلاح حلبی، الکافی فی الفقه، بی‌تا، ص۲۴۶.
  23. ↑ سلار دیلمی، المراسم فی الفقه الإمامی، ۱۴۰۴ق، ص۲۶۱.
  24. ↑ جاوید، «حقوق بشر معاصر و جهاد ابتدایی در اسلام معاصر»، ص۱۲۷-۱۲۹.
  25. ↑ خویی، منهاج الصالحین، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۳۶۴.
  26. ↑ خامنه‌ای، رساله‌ی آموزشی، ۱۳۹۸ش، ج۱، ص۳۲۲.
  27. ↑ منتظری، دراسات فی ولایة الفقیه، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۱۱۶-۱۱۹.
  28. ↑ مؤمن، «جهاد ابتدایی در عصر غیبت»، ص۵۱.
  29. ↑ منتظری، دراسات فی ولایة الفقیه، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۱۱۸.
  30. ↑ منتظری، دراسات فی ولایة الفقیه، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۱۱۸.
  31. ↑ سوره بقره، آیه ۲۵۶.
  32. ↑ کامیاب، «بررسی شبهه جهاد ابتدایی در تفسیر آیه لا اکراه فی الدین»، ص۸.
  33. ↑ کامیاب، «بررسی شبهه جهاد ابتدایی در تفسیر آیه لا اکراه فی الدین»، ص۲۷.
  34. ↑ کامیاب، «بررسی شبهه جهاد ابتدایی در تفسیر آیه لا اکراه فی الدین»، ص۲۸.
  35. ↑ ادرکنی؛ مقیمی‌حاجی، «جهاد»، ص۴۲۴.
  36. ↑ مصباح یزدی، اخلاق در قرآن، ۱۳۹۱ش، ج۳، ص۴۰۸.
  37. ↑ مصباح یزدی، اخلاق در قرآن، ۱۳۹۱ش، ج۳، ص۴۱۲.
  38. ↑ مصباح یزدی، جنگ و جهاد در قرآن، ۱۳۸۳ش، ص۱۵۲-۱۵۴.
  39. ↑ منتظری، مجازات‌های اسلامی و حقوق بشر، ۱۴۲۹ق، ص۸۹-۹۰.

منابع

  • قرآن کریم.
  • ابن‌ادریس، محمد بن احمد، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۰ق.
  • ابن‌براج، عبدالعزیز، المهذب، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۰۶ق.
  • ابوالصلاح حلبی، تقی بن نجم، الکافی فی الفقه، تحقیق رضا استادی، اصفهان، مکتبة الإمام اميرالمؤمنين علی(ع) العامة، بی‌تا.
  • ادرکنی، محمدجواد؛ و ابوالقاسم مقیمی‌حاجی، «جهاد»، مقالاتی از اندیشه‌نامه‌ی انقلاب اسلامی، تهران، مؤسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی، ۱۳۹۸ش.
  • انصاری (خلیفه شوشتری)، محمدعلی، الموسوعة الفقهیة المیسرة، قم، مجمع الفکر الإسلامی، ۱۴۱۵ق.
  • بهرامی، قدرت‌الله، نظام سیاسی اجتماعی اسلام، قم، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، ۱۳۸۰ش.
  • جاوید، محمدجواد، و علی محمددوست، «حقوق بشر معاصر و جهاد ابتدایی در اسلام معاصر»، در پژوهش‌نامه حقوق اسلامی، سال یازدهم، ش۲، پاییز و زمستان ۱۳۸۹ش.
  • «جهاد ابتدایی»، وبگاه دفتر آیت الله مکارم شیرازی، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۳۹۶ش.
  • جهاد ابتدایی در قرآن کریم، وبگاه آیت‌الله محمّدجواد فاضل لنکرانی، تاریخ مشاهده: ۲۹ آذر ۱۴۰۱ش.
  • جهاد ابتدایی در سنت و سیره نبوی، وبگاه بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، تاریخ مشاهده: ۲۹ آذر ۱۴۰۱ش.
  • خامنه‌ای، سید علی، رساله‌ی آموزشی مطابق با فتاوای حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، تهران، مؤسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی، ۱۳۹۸ش.
  • خویی، سید ابوالقاسم، منهاج الصالحین، قم، مدينة العلم، ۱۴۱۰ق.
  • سلار دیلمی، حمزه بن عبد العزیز، المراسم فی الفقه الإمامی، تحقیق محمود بستانی، قم، منشورات الحرمین، ۱۴۰۴ق.
  • شهید ثانی، زین‌الدین بن علی، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، تحقیق کلانتر، قم، مکتبة الداوری، ۱۴۱۰ق.
  • شیخ طوسی، محمد بن حسن، المبسوط فی فقه الإمامیه، تهران، المكتبة المرتضوية لإحياء الآثار الجعفرية، ۱۳۸۷ق.
  • شیخ مفید، محمد بن محمد، المقنعه، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۰ق.
  • صالحی نجف‌آبادی، نعمت‌الله، جهاد در اسلام، تهران، نشر نی، ۱۳۸۶ش.
  • صرامی، سیف‌الله؛ عدالت‌نژاد، سعید، «جهاد»، دانشنامه جهان اسلام، تهران، بنیاد دایرة المعارف اسلامی، ۱۳۸۶ش.
  • علامه حلی، حسن بن یوسف، تذکرة الفقهاء، قم، مؤسسة آل‌البیت(ع) لإحیاء التراث، ۱۴۱۴ق.
  • عمید زنجانی، عباسعلی، فقه سیاسی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۷۷ش.
  • کامیاب، حسین، و احمد قدسی، «بررسی شبهه جهاد ابتدایی در تفسیر آیه لا اکراه فی الدین»، در مجله مطالعات تفسیری، ش۱۱، پاییز ۱۳۹۱ش.
  • مؤمن، محمد، «جهاد ابتدایی در عصر غیبت»، در مجله فقه اهل بیت، ش۲۶، تابستان ۱۳۸۰ش.
  • محقق حلی، جعفر بن حسن، شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام، قم، اسماعیلیان، ۱۴۰۸ق.
  • مصباح یزدی، محمدتقی، اخلاق در قرآن، قم، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۱ش.
  • مصباح یزدی، محمدتقی، جنگ و جهاد در قرآن، قم، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۸۳ش.
  • منتظری، حسینعلی، پاسخ به پرسش‌هایی پیرامون مجازات‌های اسلامی و حقوق بشر، قم، نشر ارغوان دانش، ۱۴۲۹ق.
  • منتظری، حسینعلی، دراسات فی ولایة الفقیه و فقه الدولة الإسلامیة، قم، المرکز العالمی للدراسات الاسلامیة، ۱۴۰۹ق.
  • نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، بیروت، دار إحياء التراث العربی، ۱۳۶۲ش.