روایت «الخلاف یهدم الرأی»

سؤال

همانطور كه مي‎دانيم اختلاف نظر و ديدگاه موجب رشد و پيشرفت در انديشه مي‎شود ولي در نهج‎البلاغه از زبان حضرت اميرالمؤمنين _ عليه السّلام _ نقل شده كه الخلاف يهدم الرأي اين تضاد و پارادوكس چگونه قابل حل است؟

درگاه‌ها

مقدمه

آنچه باعث رشد و پيشرفت فكري و عملي مي‎شود، تعامل، تضارب در آراء و انديشه‎ها مي‎باشد، اختلاف نظر در انديشه تا مادامي كه به كينه‎توزي، تجاوز، ويراني و... منجر نشده باشد، ويرانگر و مذموم نيست اختلافي كه از روي لجاجت، كينه، جهل و... باشد آراء و انديشه‎ها را منهدم و تباه مي‎سازد.

اختلاف به معناي ناهماهنگي، عدم توافق و همسو نبودن مي‎باشد اگر چنين اختلاف به خاطر برداشت‎هاي متفاوت به تناسب فهم انسانها باشد و به جنگ و ستيز منجر نشود، اشكالي ندارد.1

قرآن كريم مي‎فرمايد: "... فبشر عبادالذين يستمعون القول فيتبعون احسنه اولئك الذين هديهم الله و اولئك هم اولوالالباب"2 ... پس بندگان مرا بشارت ده همان كساني كه سخنان را مي‎شنوند و از نيكوترين آنها پيروي مي‎كنند؛ آنان كساني هستند كه خدا هدايتشان كرده و آنها خردمندانند. بندگان خدا به سخنان مختلف گوش مي‎دهند و با كمك نيروي عقل و خرد بهترين آنها را برمي‎گزينند و بدون هيچ تعصب و لجاجتي و محدوديتي در فكر و انديشه، با آراء و نظرات برخورد مي‎كنند.

بنابراين، دين مقدس اسلام، داراي منطق آزاد انديشي و حقيقت‎گرايانه مي‎باشد.3

انديشه و فكري كه اميد هدايت در آن نباشد و منشأ آن هواي نفس، كينه، تعصب، جهالت و تفرقه باشد، منجر به انهدام دين و احكام آن مي‎شود و اختلافي نيز كه از آن ناشي مي‎شود ويرانگر است كه در روايات اسلامي نيز خطر چنين اختلاف‎هايي نيز گوشزد شده است چنان كه حضرت امام علي _ عليه السّلام _ مي‎فرمايد: الخلاف يهدم الرأي؛4 اختلاف نابود كنندة انديشه است.

قرآن كريم نيز مردم را از هرگونه اختلاف و تفرقه پرهيز داده و مي‎فرمايد: واعتصموا بحبل الله جميعاً و لا تفرقوا...؛ و همگي به ريسمان خدا (قرآن و اسلام و هرگونه وسيلة ارتباط ديگر) چنگ زنيد و پراكنده نشويد...5

پس منظور از اختلافي كه ويرانگر و مذمور مي‎باشد، اختلافي است كه نتيجة آن تفرقه، لجاجت، جنگ، تجاوز و... باشد وگرنه اختلاف انديشه و تبادل و تعامل آراء و گوش دادن و شنيدن اقوال مختلف و انتخاب و برگزيدن بهترين آنها همواره مورد تأييد قرآن كريم و روايات اسلامي بوده است.

پيامبر اكرم _ صلّي الله عليه و آله _ مي‎فرمايد: مثل المؤمن في توادهم و تراحمهم كمثل الجسد الواحد اذا اشتكي بعضه تداعي سائره بالسهد والحمي؛

مثل فرد با ايمان در دوستي و نيكي به يكديگر همچون اعضاي يك پيكر است كه چون بعضي از آن رنجور شود و به درد آيد، اعضاي ديگر را قرار و آرامش نخواهد بود.6

پي نوشت‌ها:

1 . ر. ك: مصطفي حسيني دشتي، معارف و معاريف، تهران ، انتشارات مفيد، بي‎تا، ج 2، ص 1 3.

2 . سورة زمر، آية 17، 18.

3 . ابن ابي الحديد، شرح نهج‎البلاغه، قم، كتابخانه آيت الله مرعشي نجفي، سال 1404 هـ ، ق، ج 19، ص 36.

4 . محمد تقي جعفري، شرح نهج‎البلاغه، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامي، سال نشر 1373، ذيل حكمت 215.

5 . ر. ك: تفسير نمونه، همان، ج 3، ص 28، 33.

6 . علامه مجلسي، بحارالانوار، بيروت، مؤسسه الوفاء، 1304 ق، ج 58، ص 150.