پرش به محتوا

جنگ صفین: تفاوت میان نسخه‌ها

حسین بادروج (بحث | مشارکت‌ها)
بدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۲ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد)
خط ۲۲: خط ۲۲:
امام علی(ع) در خطبه‌های خود در [[نهج البلاغه]]، بارها تأکید کرده است که جنگ او با معاویه، جنبه دفاعی دارد و او آغازگر جنگ نبوده است. آن حضرت در خطبه ۵۶ نهج البلاغه می‌فرماید: «ما با آنان جنگ نکردیم تا آنکه آنان با ما جنگیدند.»<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=نهج البلاغه|سال=1386|نام=سید رضی|نام خانوادگی=شریف|ناشر=دار الهجرة|صفحه=خطبه ۵۶|مکان=قم}}</ref> این تعبیر به روشنی نشان می‌دهد که جنگ صفین از سوی امام، پاسخی به تجاوز و تحریکات معاویه بوده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=شرح نهج البلاغة|سال=1404|نام=ابن ابی الحدید|نام خانوادگی=معتزلی|ناشر=دار احیاء التراث العربی|جلد=5|صفحه=112|مکان=بیروت}}</ref>
امام علی(ع) در خطبه‌های خود در [[نهج البلاغه]]، بارها تأکید کرده است که جنگ او با معاویه، جنبه دفاعی دارد و او آغازگر جنگ نبوده است. آن حضرت در خطبه ۵۶ نهج البلاغه می‌فرماید: «ما با آنان جنگ نکردیم تا آنکه آنان با ما جنگیدند.»<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=نهج البلاغه|سال=1386|نام=سید رضی|نام خانوادگی=شریف|ناشر=دار الهجرة|صفحه=خطبه ۵۶|مکان=قم}}</ref> این تعبیر به روشنی نشان می‌دهد که جنگ صفین از سوی امام، پاسخی به تجاوز و تحریکات معاویه بوده است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=شرح نهج البلاغة|سال=1404|نام=ابن ابی الحدید|نام خانوادگی=معتزلی|ناشر=دار احیاء التراث العربی|جلد=5|صفحه=112|مکان=بیروت}}</ref>


=== دفاع از حق و عدالت ===
امام علی(ع) در خطبه‌های خود بارها تأکید کرده است که هدف او از جنگ، احقاق حق و برقراری عدالت است. آن حضرت در خطبه ۲۷ نهج البلاغه می‌فرماید: «خداوند از دانشمندان پیمان گرفته است که در برابر پرخوری ستمگر و گرسنگی مظلوم سکوت نکنند.»<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=نهج البلاغه|سال=1386|نام=سید رضی|نام خانوادگی=شریف|ناشر=دار الهجرة|صفحه=خطبه ۲۷|مکان=قم}}</ref> این سخن نشان می‌دهد که سکوت در برابر ظلم معاویه، خیانت به آرمان‌های اسلامی و عدالت است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=شرح نهج البلاغة|سال=1404|نام=ابن ابی الحدید|نام خانوادگی=معتزلی|ناشر=دار احیاء التراث العربی|جلد=2|صفحه=185|مکان=بیروت}}</ref>
=== جلوگیری از فروپاشی جامعه اسلامی ===
امام علی(ع) به خوبی می‌دانست که تسلیم شدن در برابر معاویه، موجب تثبیت نظام خلافت موروثی و انحراف امت از مسیر اصلی خود می‌شود. از این رو، برای جلوگیری از فروپاشی ارزش‌های اسلامی و حفظ نظام جامعه، جنگ با معاویه را ضروری می‌دانست.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جاذبه و دافعه علی(ع)|سال=1385|نام=مرتضی|نام خانوادگی=مطهری|ناشر=صدرا|صفحه=85|مکان=تهران}}</ref>
=== حفظ وحدت واقعی نه وحدت ظاهری ===
=== حفظ وحدت واقعی نه وحدت ظاهری ===
امام علی(ع) وحدت اسلامی را نه در تسلیم شدن در برابر شورش و باطل، بلکه در بازگرداندن جامعه به مسیر حق و عدالت می‌دانست. از نگاه آن حضرت، وحدتی که بر پایه ظلم و انحراف شکل گیرد، وحدت واقعی نیست و دوام نخواهد داشت.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=شرح نهج البلاغة|سال=1404|نام=ابن ابی الحدید|نام خانوادگی=معتزلی|ناشر=دار احیاء التراث العربی|جلد=2|صفحه=156|مکان=بیروت}}</ref> بنابراین، جنگ با معاویه در راستای حفظ وحدت اصیل اسلامی و جلوگیری از تحریف و انحراف در جامعه مسلمانان صورت گرفت.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جاذبه و دافعه علی(ع)|سال=1385|نام=مرتضی|نام خانوادگی=مطهری|ناشر=صدرا|صفحه=78|مکان=تهران}}</ref>
امام علی(ع) وحدت اسلامی را نه در تسلیم شدن در برابر شورش و باطل، بلکه در بازگرداندن جامعه به مسیر حق و عدالت می‌دانست. از نگاه آن حضرت، وحدتی که بر پایه ظلم و انحراف شکل گیرد، وحدت واقعی نیست و دوام نخواهد داشت.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=شرح نهج البلاغة|سال=1404|نام=ابن ابی الحدید|نام خانوادگی=معتزلی|ناشر=دار احیاء التراث العربی|جلد=2|صفحه=156|مکان=بیروت}}</ref> بنابراین، جنگ با معاویه در راستای حفظ وحدت اصیل اسلامی و جلوگیری از تحریف و انحراف در جامعه مسلمانان صورت گرفت.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جاذبه و دافعه علی(ع)|سال=1385|نام=مرتضی|نام خانوادگی=مطهری|ناشر=صدرا|صفحه=78|مکان=تهران}}</ref>
خط ۳۴: خط ۳۹:


=== لیلة الهریر ===
=== لیلة الهریر ===
شدیدترین مرحله جنگ، در شبی به نام [[لیلة الهریر]] (شب سگ‌ها) رخ داد. در این شب، صدای سپاه از شدت ناله و فریاد، به صدای سگ‌ها تشبیه شد. در این شب بسیاری از نیروهای دو طرف کشته شدند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تاریخ الطبری|سال=1387|نام=محمد بن جریر|نام خانوادگی=طبری|ناشر=دار المعارف|جلد=5|صفحه=32|مکان=قاهره}}</ref> در همین شب، خبر شهادت [[مالک اشتر]] به امام رسید که موجب اندوه شدید آن حضرت شد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=الکامل فی التاریخ|سال=1385|نام=علی بن محمد|نام خانوادگی=ابن اثیر|ناشر=دار صادر|جلد=3|صفحه=312|مکان=بیروت}}</ref>
شدیدترین مرحله جنگ، در شبی به نام [[لیلة الهریر]] (شب سگ‌ها) رخ داد. در این شب، صدای سپاه از شدت ناله و فریاد، به صدای سگ‌ها تشبیه شد. در این شب بسیاری از نیروهای دو طرف کشته شدند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تاریخ الطبری|سال=1387|نام=محمد بن جریر|نام خانوادگی=طبری|ناشر=دار المعارف|جلد=5|صفحه=32|مکان=قاهره}}</ref>


=== ماجرای حکمیت ===
=== ماجرای حکمیت ===
در آستانه پیروزی سپاه امام، گروهی از سپاه معاویه با برافراشتن قرآن‌ها بر نیزه‌ها، خواستار حکمیت قرآن شدند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=وقعة صفین|سال=1404|نام=نصر بن مزاحم|نام خانوادگی=منقری|ناشر=مؤسسة النشر الاسلامی|صفحه=482|مکان=قم}}</ref> این توطئه که با تحریک [[عمرو بن عاص]] طراحی شده بود، موجب اختلاف در سپاه امام و پذیرش حکمیت از سوی گروهی از یاران آن حضرت شد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تاریخ الطبری|سال=1387|نام=محمد بن جریر|نام خانوادگی=طبری|ناشر=دار المعارف|جلد=5|صفحه=48|مکان=قاهره}}</ref> امام علی(ع) با اکراه و به دلیل فشار گروهی از سپاه خود، حکمیت را پذیرفت.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=شرح نهج البلاغة|سال=1404|نام=ابن ابی الحدید|نام خانوادگی=معتزلی|ناشر=دار احیاء التراث العربی|جلد=2|صفحه=213|مکان=بیروت}}</ref> نتیجه حکمیت، به نفع معاویه تمام شد و زمینه‌های پیدایش [[خوارج]] و ادامه درگیری‌ها را فراهم کرد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تاریخ تشیع در ایران: از آغاز تا طلوع دولت صفوی|سال=1387|نام=رسول|نام خانوادگی=جعفریان|ناشر=نشر علم|صفحه=48|مکان=تهران}}</ref>
در آستانه پیروزی سپاه امام، گروهی از سپاه معاویه با برافراشتن قرآن‌ها بر نیزه‌ها، خواستار حکمیت قرآن شدند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=وقعة صفین|سال=1404|نام=نصر بن مزاحم|نام خانوادگی=منقری|ناشر=مؤسسة النشر الاسلامی|صفحه=482|مکان=قم}}</ref> این توطئه که با تحریک [[عمرو بن عاص]] طراحی شده بود، موجب اختلاف در سپاه امام و پذیرش حکمیت از سوی گروهی از یاران آن حضرت شد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تاریخ الطبری|سال=1387|نام=محمد بن جریر|نام خانوادگی=طبری|ناشر=دار المعارف|جلد=5|صفحه=48|مکان=قاهره}}</ref> امام علی(ع) با اکراه و به دلیل فشار گروهی از سپاه خود، حکمیت را پذیرفت.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=شرح نهج البلاغة|سال=1404|نام=ابن ابی الحدید|نام خانوادگی=معتزلی|ناشر=دار احیاء التراث العربی|جلد=2|صفحه=213|مکان=بیروت}}</ref> نتیجه حکمیت، به نفع معاویه تمام شد و زمینه‌های پیدایش [[خوارج]] و ادامه درگیری‌ها را فراهم کرد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=تاریخ تشیع در ایران: از آغاز تا طلوع دولت صفوی|سال=1387|نام=رسول|نام خانوادگی=جعفریان|ناشر=نشر علم|صفحه=48|مکان=تهران}}</ref>
== انگیزه‌های امام از پذیرش جنگ ==
=== دفاع از حق و عدالت ===
امام علی(ع) در خطبه‌های خود بارها تأکید کرده است که هدف او از جنگ، احقاق حق و برقراری عدالت است. آن حضرت در خطبه ۲۷ نهج البلاغه می‌فرماید: «خداوند از دانشمندان پیمان گرفته است که در برابر پرخوری ستمگر و گرسنگی مظلوم سکوت نکنند.»<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=نهج البلاغه|سال=1386|نام=سید رضی|نام خانوادگی=شریف|ناشر=دار الهجرة|صفحه=خطبه ۲۷|مکان=قم}}</ref> این سخن نشان می‌دهد که سکوت در برابر ظلم معاویه، خیانت به آرمان‌های اسلامی و عدالت است.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=شرح نهج البلاغة|سال=1404|نام=ابن ابی الحدید|نام خانوادگی=معتزلی|ناشر=دار احیاء التراث العربی|جلد=2|صفحه=185|مکان=بیروت}}</ref>
=== جلوگیری از فروپاشی جامعه اسلامی ===
امام علی(ع) به خوبی می‌دانست که تسلیم شدن در برابر معاویه، موجب تثبیت نظام خلافت موروثی و انحراف امت از مسیر اصلی خود می‌شود. از این رو، برای جلوگیری از فروپاشی ارزش‌های اسلامی و حفظ نظام جامعه، جنگ با معاویه را ضروری می‌دانست.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=جاذبه و دافعه علی(ع)|سال=1385|نام=مرتضی|نام خانوادگی=مطهری|ناشر=صدرا|صفحه=85|مکان=تهران}}</ref>
== منابع ==
== منابع ==
{{پانویس|۲}}{{شاخه
{{پانویس|۲}}
| شاخه اصلی =  
{{شاخه
| شاخه فرعی۱ =  
| شاخه اصلی = تاریخ و سیره
| شاخه فرعی۲ =  
| شاخه فرعی۱ = تاریخ و سیره معصومان
}}{{ارزیابی
| شاخه فرعی۲ = خلافت امام علی
| شناسه =  
}}.
| عکس =  
{{ارزیابی
| درگاه =  
| شناسه = شد
| ادبیات =  
| عکس = شد
| پیوند =  
| درگاه = شد
| ناوبری =  
| ادبیات = شد
| تغییرمسیر =  
| پیوند = شد
| ارجاعات =  
| ناوبری = شد
| ارزیابی کمی =  
| تغییرمسیر = شد
| ارزیابی کیفی =  
| ارجاعات = شد
| اولویت =  
| ارزیابی کمی = شد
| کیفیت =  
| ارزیابی کیفی = شد
| اولویت = ج
| کیفیت = خوب
}} {{پایان متن}}
}} {{پایان متن}}

نسخهٔ کنونی تا ‏۲۱ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۵:۴۵

سؤال
اگر امام علی علیه‌السلام به صلح و عدالت دعوت می‌کرد، چرا جنگ صفین را پذیرفت و وارد نبرد با معاویه شد؟ آیا این جنگ با هدف حفظ وحدت اسلامی یا صرفاً پاسخ به تحریکات بود؟
درگاه‌ها


جنگ صفین در سال ۳۷ هجری قمری میان سپاه امام علی(ع) و سپاه معاویه بن ابی‌سفیان در منطقه صفین در نزدیکی رقه رخ داد و یکی از بزرگ‌ترین و خونین‌ترین جنگ‌های داخلی جهان اسلام به شمار می‌رود. امام علی(ع) اگرچه همواره به صلح، عدالت و وحدت اسلامی دعوت می‌کرد، اما در برابر معاویه که از بیعت با خلیفه مسلمانان سر باز زده و با ایجاد سپاه و تحریکات نظامی، مشروعیت خلافت را به چالش کشیده بود، راهی جز جنگ ندید. این جنگ نه با هدف تحمیل قدرت شخصی، بلکه برای احقاق حق، بازگرداندن وحدت واقعی مسلمانان بر محور خلافت مشروع، و دفاع در برابر تجاوز و شورش صورت گرفت. امام ابتدا با ارسال نامه‌ها و فرستادگان به معاویه، او را به بیعت و پرهیز از تفرقه دعوت کرد، اما پس از ناامیدی از هدایت او و آغاز تجاوزات نظامی سپاه شام، ناچار به رویارویی شد. بنابراین، جنگ صفین در ماهیت خود، پاسخی دفاعی به تحریکات و شورش معاویه بود و هدف آن حفظ وحدت اسلامی بر اساس حق و عدالت، نه تسلیم در برابر باطل، به شمار می‌رفت.

زمینه‌ها و علل جنگ

بیعت نکردن معاویه با امام علی(ع)

پس از مرگ عثمان و بیعت مردم با امام علی(ع) به عنوان خلیفه چهارم، آن حضرت برای دریافت بیعت از والیان مناطق مختلف، فرستادگانی را اعزام کرد.[۱] معاویه بن ابی‌سفیان که سال‌ها والی شام بود و از خویشاوندان عثمان به شمار می‌رفت، از بیعت با امام خودداری کرد و به بهانه خونخواهی عثمان، پرچم مخالفت برافراشت.[۲] این اقدام معاویه، نخستین جرقه اختلاف و زمینه‌ساز رویارویی نظامی شد.[۳]

تلاش امام برای حل مسالمت‌آمیز

امام علی(ع) پیش از هر اقدام نظامی، کوشید مسئله را از راه مسالمت‌آمیز حل کند. آن حضرت نامه‌ای به معاویه نوشت و او را به بیعت با خلیفه مسلمانان و پرهیز از تفرقه فراخواند.[۴] همچنین جریر بن عبدالله بجلی را به عنوان فرستاده به شام فرستاد تا معاویه را به حق و اطاعت فراخواند.[۵] اما معاویه نه تنها دعوت امام را نپذیرفت، بلکه با تحریکات و تبلیغات گسترده، سپاهی را برای مقابله با امام آماده کرد.[۶]

تحریکات و تجاوزات سپاه شام

سپاه معاویه با حرکت به سوی عراق، مناطق مختلف را مورد تهاجم قرار داد و حتی برخی از یاران امام را به شهادت رساند.[۷] این تجاوزات، برای امام علی(ع) روشن ساخت که معاویه به هیچ‌گونه توافق و صلحی پایبند نیست و تنها راه، رویارویی نظامی است.[۸]

ماهیت دفاعی جنگ صفین

دفاع از مشروعیت خلافت

جنگ صفین در ماهیت خود، دفاع از مشروعیت خلافت اسلامی بود. امام علی(ع) به عنوان خلیفه‌ای که با بیعت عمومی مسلمانان برگزیده شده بود، حق قانونی و شرعی خود را برای مقابله با شورشی که نظم جامعه اسلامی را به هم زده بود، محفوظ می‌دانست.[۹] از این منظر، جنگ با معاویه نه برای کشورگشایی یا تحمیل قدرت، بلکه برای حفظ نظام اسلامی و جلوگیری از فروپاشی وحدت مسلمانان بود.[۱۰]

دفاع در برابر تجاوز

امام علی(ع) در خطبه‌های خود در نهج البلاغه، بارها تأکید کرده است که جنگ او با معاویه، جنبه دفاعی دارد و او آغازگر جنگ نبوده است. آن حضرت در خطبه ۵۶ نهج البلاغه می‌فرماید: «ما با آنان جنگ نکردیم تا آنکه آنان با ما جنگیدند.»[۱۱] این تعبیر به روشنی نشان می‌دهد که جنگ صفین از سوی امام، پاسخی به تجاوز و تحریکات معاویه بوده است.[۱۲]

دفاع از حق و عدالت

امام علی(ع) در خطبه‌های خود بارها تأکید کرده است که هدف او از جنگ، احقاق حق و برقراری عدالت است. آن حضرت در خطبه ۲۷ نهج البلاغه می‌فرماید: «خداوند از دانشمندان پیمان گرفته است که در برابر پرخوری ستمگر و گرسنگی مظلوم سکوت نکنند.»[۱۳] این سخن نشان می‌دهد که سکوت در برابر ظلم معاویه، خیانت به آرمان‌های اسلامی و عدالت است.[۱۴]

جلوگیری از فروپاشی جامعه اسلامی

امام علی(ع) به خوبی می‌دانست که تسلیم شدن در برابر معاویه، موجب تثبیت نظام خلافت موروثی و انحراف امت از مسیر اصلی خود می‌شود. از این رو، برای جلوگیری از فروپاشی ارزش‌های اسلامی و حفظ نظام جامعه، جنگ با معاویه را ضروری می‌دانست.[۱۵]

حفظ وحدت واقعی نه وحدت ظاهری

امام علی(ع) وحدت اسلامی را نه در تسلیم شدن در برابر شورش و باطل، بلکه در بازگرداندن جامعه به مسیر حق و عدالت می‌دانست. از نگاه آن حضرت، وحدتی که بر پایه ظلم و انحراف شکل گیرد، وحدت واقعی نیست و دوام نخواهد داشت.[۱۶] بنابراین، جنگ با معاویه در راستای حفظ وحدت اصیل اسلامی و جلوگیری از تحریف و انحراف در جامعه مسلمانان صورت گرفت.[۱۷]

رویدادهای جنگ صفین

ورود سپاه امام به صفین

سپاه امام علی(ع) پس از حرکت از کوفه، در منطقه صفین در نزدیکی رقه مستقر شد و سپاه معاویه نیز در مقابل آنان صف آرایی کرد.[۱۸] جنگ در روزهای متعدد و با شدت فراوان ادامه یافت و بسیاری از صحابه پیامبر(ص) و یاران امام در آن به شهادت رسیدند.[۱۹]

ماجرای آب

یکی از مهم‌ترین حوادث جنگ، ماجرای بستن آب از سوی سپاه معاویه بود. سپاه شام ابتدا مانع دسترسی سپاه امام به آب فرات شد، اما پس از درگیری، سپاه امام توانست آب را تصرف کند.[۲۰] این ماجرا نشان‌دهنده روحیه انسانی امام علی(ع) است که پس از تصرف آب، اجازه داد سپاه دشمن نیز از آن استفاده کند.[۲۱]

لیلة الهریر

شدیدترین مرحله جنگ، در شبی به نام لیلة الهریر (شب سگ‌ها) رخ داد. در این شب، صدای سپاه از شدت ناله و فریاد، به صدای سگ‌ها تشبیه شد. در این شب بسیاری از نیروهای دو طرف کشته شدند.[۲۲]

ماجرای حکمیت

در آستانه پیروزی سپاه امام، گروهی از سپاه معاویه با برافراشتن قرآن‌ها بر نیزه‌ها، خواستار حکمیت قرآن شدند.[۲۳] این توطئه که با تحریک عمرو بن عاص طراحی شده بود، موجب اختلاف در سپاه امام و پذیرش حکمیت از سوی گروهی از یاران آن حضرت شد.[۲۴] امام علی(ع) با اکراه و به دلیل فشار گروهی از سپاه خود، حکمیت را پذیرفت.[۲۵] نتیجه حکمیت، به نفع معاویه تمام شد و زمینه‌های پیدایش خوارج و ادامه درگیری‌ها را فراهم کرد.[۲۶]

منابع

  1. ↑ طبری، محمد بن جریر (۱۳۸۷). تاریخ الطبری. ج۴. قاهره: دار المعارف. ص۴۴۲.
  2. ↑ ابن اثیر، علی بن محمد (۱۳۸۵). الکامل فی التاریخ. ج۳. بیروت: دار صادر. ص۲۶۳.
  3. ↑ یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب (۱۳۷۱). تاریخ یعقوبی. ج۲. بیروت: دار صادر. ص۱۸۶.
  4. ↑ شریف، سید رضی (۱۳۸۶). نهج البلاغه. قم: دار الهجرة. صنامه ۶.
  5. ↑ طبری، محمد بن جریر (۱۳۸۷). تاریخ الطبری. ج۴. قاهره: دار المعارف. ص۴۴۵.
  6. ↑ منقری، نصر بن مزاحم (۱۴۰۴). وقعة صفین. قم: مؤسسة النشر الاسلامی. ص۵۲.
  7. ↑ ابن اثیر، علی بن محمد (۱۳۸۵). الکامل فی التاریخ. ج۳. بیروت: دار صادر. ص۲۷۲.
  8. ↑ یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب (۱۳۷۱). تاریخ یعقوبی. ج۲. بیروت: دار صادر. ص۱۸۸.
  9. ↑ معتزلی، ابن ابی الحدید (۱۴۰۴). شرح نهج البلاغة. ج۱. بیروت: دار احیاء التراث العربی. ص۲۰۱.
  10. ↑ جعفریان، رسول (۱۳۸۷). تاریخ تشیع در ایران: از آغاز تا طلوع دولت صفوی. تهران: نشر علم. ص۴۵.
  11. ↑ شریف، سید رضی (۱۳۸۶). نهج البلاغه. قم: دار الهجرة. صخطبه ۵۶.
  12. ↑ معتزلی، ابن ابی الحدید (۱۴۰۴). شرح نهج البلاغة. ج۵. بیروت: دار احیاء التراث العربی. ص۱۱۲.
  13. ↑ شریف، سید رضی (۱۳۸۶). نهج البلاغه. قم: دار الهجرة. صخطبه ۲۷.
  14. ↑ معتزلی، ابن ابی الحدید (۱۴۰۴). شرح نهج البلاغة. ج۲. بیروت: دار احیاء التراث العربی. ص۱۸۵.
  15. ↑ مطهری، مرتضی (۱۳۸۵). جاذبه و دافعه علی(ع). تهران: صدرا. ص۸۵.
  16. ↑ معتزلی، ابن ابی الحدید (۱۴۰۴). شرح نهج البلاغة. ج۲. بیروت: دار احیاء التراث العربی. ص۱۵۶.
  17. ↑ مطهری، مرتضی (۱۳۸۵). جاذبه و دافعه علی(ع). تهران: صدرا. ص۷۸.
  18. ↑ منقری، نصر بن مزاحم (۱۴۰۴). وقعة صفین. قم: مؤسسة النشر الاسلامی. ص۱۳۴.
  19. ↑ طبری، محمد بن جریر (۱۳۸۷). تاریخ الطبری. ج۵. قاهره: دار المعارف. ص۷.
  20. ↑ منقری، نصر بن مزاحم (۱۴۰۴). وقعة صفین. قم: مؤسسة النشر الاسلامی. ص۱۶۰.
  21. ↑ معتزلی، ابن ابی الحدید (۱۴۰۴). شرح نهج البلاغة. ج۳. بیروت: دار احیاء التراث العربی. ص۲۰۴.
  22. ↑ طبری، محمد بن جریر (۱۳۸۷). تاریخ الطبری. ج۵. قاهره: دار المعارف. ص۳۲.
  23. ↑ منقری، نصر بن مزاحم (۱۴۰۴). وقعة صفین. قم: مؤسسة النشر الاسلامی. ص۴۸۲.
  24. ↑ طبری، محمد بن جریر (۱۳۸۷). تاریخ الطبری. ج۵. قاهره: دار المعارف. ص۴۸.
  25. ↑ معتزلی، ابن ابی الحدید (۱۴۰۴). شرح نهج البلاغة. ج۲. بیروت: دار احیاء التراث العربی. ص۲۱۳.
  26. ↑ جعفریان، رسول (۱۳۸۷). تاریخ تشیع در ایران: از آغاز تا طلوع دولت صفوی. تهران: نشر علم. ص۴۸.

.